Adhyaya 24
Kapila’s Advent: Brahmā’s Confirmation, the Marriage of the Nine Daughters, and Kardama’s Renunciation
पूर्वकथायां देवहूत्याः वैराग्ययुक्तप्रार्थनां श्रुत्वा कर्दमः तां सान्त्वयति—विष्णोः प्रतिज्ञा यत् भगवान् तस्याः गर्भे प्रविश्य ब्रह्मज्ञानोपदेशेन हृदयग्रन्थिं छेत्स्यति। देवहूतिः दीर्घकालं भक्त्या आराधनं करोति; ततः भगवान् कपिलरूपेण प्रादुर्भवति, देवाः गीतवाद्यपुष्पवृष्टिभिः मंगलं कुर्वन्ति। ब्रह्मा ऋषिभिः सह आगत्य अवतारस्य प्रयोजनं—नष्टस्य साङ्ख्ययोगस्य पुनरुद्धारः—इति ज्ञात्वा स्तौति, तथा गुरुपितृवचनपालनं कर्दमस्य प्रशंसति। सः कर्दमं नियोजयति यत् स्वनवदुहितॄः नवर्षिभ्यः विवाहयित्वा प्रजाविस्तारं कुर्यात्, गृहस्थधर्मं च विश्वसृष्टेः (विसर्गस्य) कारणत्वेन संयोजयति। ब्रह्मणि गतवति कर्दमः विवाहान् समाप्य नवजातं प्रभुं शरणं गत्वा तस्य दिव्यरूपाणि कालगुणातीतत्वं च स्तौति, संन्यासं याचते। कपिलः अनुमन्यते, स्वमिशनं च घोषयति—मोक्षाय कामनानिवृत्त्यर्थं लुप्तं साङ्ख्यं उपदेष्टुम्। कर्दमः मौनी परिव्राजकः सन् सर्वत्र परमात्मानं पश्यन् भगवद्धाममार्गं प्राप्नोति; अनन्तराध्याये देवहूत्यै कपिलोपदेशस्य भूमिका भवति।
Shlokas
Verse 1
मैत्रेय उवाच निर्वेदवादिनीमेवं मनोर्दुहितरं मुनि: । दयालु: शालिनीमाह शुक्लाभिव्याहृतं स्मरन् ॥ १ ॥
मैत्रेय उवाच—एवं निर्वेदवाक्यां मनोर्दुहितरं श्लाघ्यां देवहूतिं प्रति, दयालुः मुनिः कर्दमः विष्णोर्वचनं स्मरन् शुक्लाभिव्याहृतमिदं प्रत्युवाच॥
Verse 2
ऋषिरुवाच मा खिदो राजपुत्रीत्थमात्मानं प्रत्यनिन्दिते । भगवांस्तेऽक्षरो गर्भमदूरात्सम्प्रपत्स्यते ॥ २ ॥
ऋषिरुवाच—मा खिदः राजपुत्रि, आत्मानं प्रति; त्वमनिन्दिता श्लाघ्या। अच्युतो भगवांस्ते गर्भं शीघ्रम् अदूरात् सम्प्रपत्स्यते, पुत्रत्वेन॥
Verse 3
धृतव्रतासि भद्रं ते दमेन नियमेन च । तपोद्रविणदानैश्च श्रद्धया चेश्वरं भज ॥ ३ ॥
धृतव्रतासि भद्रं ते; तस्मात् दमेन नियमेन च, तपसा द्रविणदानैश्च, श्रद्धया सहेश्वरं भज।
Verse 4
स त्वयाराधित: शुक्लो वितन्वन्मामकंयश: । छेत्ता ते हृदयग्रन्थिमौदर्यो ब्रह्मभावन: ॥ ४ ॥
स त्वयाराधितः शुक्लः मम यशो वितन्वन्, औदर्यः ब्रह्मभावनः सन्, पुत्रत्वेन ते हृदयग्रन्थिं छेत्ता।
Verse 5
मैत्रेय उवाच देवहूत्यपि संदेशं गौरवेण प्रजापते: । सम्यक् श्रद्धाय पुरुषं कूटस्थमभजद्गुरुम् ॥ ५ ॥
मैत्रेय उवाच—देवहूत्यपि प्रजापतेः कर्दमस्य संदेशं गौरवेण सम्यक् श्रद्धाय च, कूटस्थं पुरुषं गुरुं अभजत्।
Verse 6
तस्यां बहुतिथे काले भगवान्मधुसूदन: । कार्दमं वीर्यमापन्नो जज्ञेऽग्निरिव दारुणि ॥ ६ ॥
तस्यां बहुतिथे काले भगवान् मधुसूदनः कार्दमं वीर्यमापन्नः, देवहूत्यां जज्ञे दारुण्यां अग्निरिव।
Verse 7
अवादयंस्तदा व्योम्नि वादित्राणि घनाघना: । गायन्ति तं स्म गन्धर्वा नृत्यन्त्यप्सरसो मुदा ॥ ७ ॥
तदा व्योम्नि घनाघनाः वादित्राणि अवादयन्; गन्धर्वाः तं गायन्ति स्म, अप्सरसः मुदा नृत्यन्ति।
Verse 8
पेतु: सुमनसो दिव्या: खेचरैरपवर्जिता: । प्रसेदुश्च दिश: सर्वा अम्भांसि च मनांसि च ॥ ८ ॥
भगवतः प्रादुर्भावे दिव्याः सुमनसः खेचरैः स्वच्छन्दविहगैः पेतुः। सर्वाः दिशः, सर्वाणि अम्भांसि, सर्वेषां मनांसि च प्रसन्नानि बभूवुः॥
Verse 9
तत्कर्दमाश्रमपदं सरस्वत्या परिश्रितम् । स्वयम्भू: साकमृषिभिर्मरीच्यादिभिरभ्ययात् ॥ ९ ॥
ततः स्वयम्भूः अजः मरीच्यादिभिः ऋषिभिः सह सरस्वत्या परिश्रितं कर्दमाश्रमपदं अभ्ययात्॥
Verse 10
भगवन्तं परं ब्रह्म सत्त्वेनांशेन शत्रुहन् । तत्त्वसंख्यानविज्ञप्त्यै जातं विद्वानज: स्वराट् ॥ १० ॥
हे शत्रुहन्, अजः स्वराट् ब्रह्मा विद्वान् अवगच्छत्—देवहूत्याः उदरे सत्त्वगुणांशेन परं ब्रह्म भगवतः अंशः तत्त्वसंख्यानविज्ञप्त्यै प्रादुरभूत्, साङ्ख्ययोगस्य सम्यगुपदेशार्थम्॥
Verse 11
सभाजयन् विशुद्धेन चेतसा तच्चिकीर्षितम् । प्रहृष्यमाणैरसुभि: कर्दमं चेदमभ्यधात् ॥ ११ ॥
ततः ब्रह्मा विशुद्धेन चेतसा प्रहृष्यमाणैरसुभिः इव इन्द्रियैः भगवन्तं सभाजयन्, तस्य अवतारकृत्यं चिकीर्षितं मनसि निधाय, कर्दमं प्रति इदं वचनम् अभ्यधात्॥
Verse 12
ब्रह्मोवाच त्वया मेऽपचितिस्तात कल्पिता निर्व्यलीकत: । यन्मे सञ्जगृहे वाक्यं भवान्मानद मानयन् ॥ १२ ॥
ब्रह्मोवाच—तात कर्दम, त्वया मे अपचितिः निर्व्यलीकतया कल्पिता; यत् मे वाक्यं मानद, भवान् मानयन् सञ्जगृहे, तत् मम सम्यगर्चनं कृतम्। यद् यद् मया उक्तं तत् त्वया अनुष्ठितं, तेन मां सम्मानितवान्॥
Verse 13
एतावत्येव शुश्रूषा कार्या पितरि पुत्रकै: । बाढमित्यनुमन्येत गौरवेण गुरोर्वच: ॥ १३ ॥
एतावन्मात्रमेव पुत्रैः पितरि शुश्रूषा कर्तव्या। गुरोः पितुर्वा वचनं गौरवेण “एवमस्तु” इति स्वीकर्तव्यम्॥
Verse 14
इमा दुहितर: सत्यस्तव वत्स सुमध्यमा: । सर्गमेतं प्रभावै: स्वैर्बृंहयिष्यन्त्यनेकधा ॥ १४ ॥
इमा तव दुहितरः सत्याः, वत्स, सुमध्यमा नितान्तं पतिव्रताः। स्वैः प्रभावैः स्वसन्ततिभिः सर्गमेतं नानाविधं बृंहयिष्यन्ति॥
Verse 15
अतस्त्वमृषिमुख्येभ्यो यथाशीलं यथारुचि । आत्मजा: परिदेह्यद्य विस्तृणीहि यशो भुवि ॥ १५ ॥
अतः त्वं अद्य ऋषिमुख्येभ्यः यथाशीलं यथारुचि आत्मजाः परिदेहि। एवं भुवि यशो विस्तृणीहि॥
Verse 16
वेदाहमाद्यं पुरुषमवतीर्णं स्वमायया । भूतानां शेवधिं देहं बिभ्राणं कपिलं मुने ॥ १६ ॥
वेदाहम् आद्यं पुरुषं स्वमायया अवतीर्णम्। स भूतानां शेवधिं दातुं कपिलमुनिदेहं बिभ्राणोऽद्य वर्तते, मुने॥
Verse 17
ज्ञानविज्ञानयोगेन कर्मणामुद्धरन् जटा: । हिरण्यकेश: पद्माक्ष: पद्ममुद्रापदाम्बुज: ॥ १७ ॥
ज्ञानविज्ञानयोगेन शास्त्रार्थस्य व्यवहारतः कर्मवासना-गाढमूलं समूलं उद्धरिष्यन्। हिरण्यकेशः पद्माक्षः पद्ममुद्राङ्कितपदाम्बुजः कपिलो मुनिः॥
Verse 18
एष मानवि ते गर्भं प्रविष्ट: कैटभार्दन: । अविद्यासंशयग्रन्थिं छित्त्वा गां विचरिष्यति ॥ १८ ॥
एष मानवि ते गर्भं प्रविष्टः कैटभार्दनः परः पुरुषः। स अविद्यासंशयग्रन्थिं छित्त्वा भूमौ सर्वत्र विचरिष्यति॥
Verse 19
अयं सिद्धगणाधीश: साङ्ख्याचार्यै: सुसम्मत: । लोके कपिल इत्याख्यां गन्ता ते कीर्तिवर्धन: ॥ १९ ॥
अयं सिद्धगणाधीशः साङ्ख्याचार्यैः सुसम्मतः। लोके कपिल इत्याख्यां गन्ता ते कीर्तिवर्धनः॥
Verse 20
मैत्रेय उवाच तावाश्वास्य जगत्स्रष्टा कुमारै: सहनारद: । हंसो हंसेन यानेन त्रिधामपरमं ययौ ॥ २० ॥
मैत्रेय उवाच—तावाश्वास्य जगत्स्रष्टा कुमारैः सह नारदः। हंसो हंसेन यानेन त्रिधामपरमं ययौ॥
Verse 21
गते शतधृतौ क्षत्त: कर्दमस्तेन चोदित: । यथोदितं स्वदुहितृ: प्रादाद्विश्वसृजां तत: ॥ २१ ॥
गते शतधृतौ क्षत्तः कर्दमस्तेन चोदितः। यथोदितं स्वदुहितॄः प्रादाद्विश्वसृजां ततः॥
Verse 22
मरीचये कलां प्रादादनसूयामथात्रये । श्रद्धामङ्गिरसेऽयच्छत्पुलस्त्याय हविर्भुवम् ॥ २२ ॥ पुलहाय गतिं युक्तां क्रतवे च क्रियां सतीम् । ख्यातिं च भृगवेऽयच्छद्वसिष्ठायाप्यरुन्धतीम् ॥ २३ ॥
मरीचये कलां प्रादादनसूयामथात्रये। श्रद्धामङ्गिरसेऽयच्छत्पुलस्त्याय हविर्भुवम्॥ पुलहाय गतिं युक्तां क्रतवे च क्रियां सतीम्। ख्यातिं च भृगवेऽयच्छद्वसिष्ठायाप्यरुन्धतीम्॥
Verse 23
मरीचये कलां प्रादादनसूयामथात्रये । श्रद्धामङ्गिरसेऽयच्छत्पुलस्त्याय हविर्भुवम् ॥ २२ ॥ पुलहाय गतिं युक्तां क्रतवे च क्रियां सतीम् । ख्यातिं च भृगवेऽयच्छद्वसिष्ठायाप्यरुन्धतीम् ॥ २३ ॥
कर्दममुनिः मरीचये कलां ददौ, अत्रये चानसूयाम्। अङ्गिरसे श्रद्धां, पुलस्त्याय हविर्भुवम्। पुलहाय युक्तां गतिं, क्रतवे सतीं क्रियां, भृगवे ख्यातिं, वसिष्ठाय च अरुन्धतीं समर्पयामास।
Verse 24
अथर्वणेऽददाच्छान्तिं यया यज्ञो वितन्यते । विप्रर्षभान् कृतोद्वाहान् सदारान् समलालयत् ॥ २४ ॥
अथर्वणे शान्तिं ददौ, यया यज्ञो वितन्यते। एवं कृतोद्वाहान् विप्रर्षभान् सदारान् समलालयत्।
Verse 25
ततस्त ऋषय: क्षत्त कृतदारा निमन्त्र्य तम् । प्रातिष्ठन्नन्दिमापन्ना: स्वं स्वमाश्रममण्डलम् ॥ २५ ॥
ततः ते ऋषयः, क्षत्तः, कृतदाराः तम् निमन्त्र्य, नन्दिमापन्नाः स्वं स्वम् आश्रममण्डलं प्रातिष्ठन्।
Verse 26
स चावतीर्णं त्रियुगमाज्ञाय विबुधर्षभम् । विविक्त उपसङ्गम्य प्रणम्य समभाषत ॥ २६ ॥
स च त्रियुगम् अवतीर्णं विबुधर्षभम् (विष्णुम्) आज्ञाय, विविक्ते उपसङ्गम्य, प्रणम्य, समभाषत।
Verse 27
अहो पापच्यमानानां निरये स्वैरमङ्गलै: । कालेन भूयसा नूनं प्रसीदन्तीह देवता: ॥ २७ ॥
कर्दम उवाच— अहो, स्वैरमङ्गलैः कर्मभिः भौतिकबन्धने पतितानां, निरये पापच्यमानानां जनानां प्रति, कालेन भूयसा नूनम् इह देवताः प्रसीदन्ति।
Verse 28
बहुजन्मविपक्वेन सम्यग्योगसमाधिना । द्रष्टुं यतन्ते यतय: शून्यागारेषु यत्पदम् ॥ २८ ॥
बहुजन्मविपक्वेन सम्यग्योगसमाधिना । यतयः शून्यागारेषु यतन्ते यत्पदं द्रष्टुम् ॥
Verse 29
स एव भगवानद्य हेलनं नगणय्य न: । गृहेषु जातो ग्राम्याणां य: स्वानां पक्षपोषण: ॥ २९ ॥
स एव भगवानद्य हेलनं न गणय्य नः । गृहेषु जातो ग्राम्याणां यः स्वानां पक्षपोषणः ॥
Verse 30
स्वीयं वाक्यमृतं कर्तुमवतीर्णोऽसि मे गृहे । चिकीर्षुर्भगवान् ज्ञानं भक्तानां मानवर्धन: ॥ ३० ॥
स्वीयं वाक्यमृतं कर्तुमवतीर्णोऽसि मे गृहे । चिकीर्षुर्भगवान् ज्ञानं भक्तानां मानवर्धनः ॥
Verse 31
तान्येव तेऽभिरूपाणि रूपाणि भगवंस्तव । यानि यानि च रोचन्ते स्वजनानामरूपिण: ॥ ३१ ॥
तान्येव तेऽभिरूपाणि रूपाणि भगवंस्तव । यानि यानि च रोचन्ते स्वजनानामरूपिणः ॥
Verse 32
त्वां सूरिभिस्तत्त्वबुभुत्सयाद्धा सदाभिवादार्हणपादपीठम् । ऐश्वर्यवैराग्ययशोऽवबोध- वीर्यश्रिया पूर्तमहं प्रपद्ये ॥ ३२ ॥
त्वां सूरिभिस्तत्त्वबुभुत्सयाद्धा सदाभिवादार्हणपादपीठम् । ऐश्वर्यवैराग्ययशोऽवबोधवीर्यश्रिया पूर्तमहं प्रपद्ये ॥
Verse 33
परं प्रधानं पुरुषं महान्तं कालं कविं त्रिवृतं लोकपालम् । आत्मानुभूत्यानुगतप्रपञ्चं स्वच्छन्दशक्तिं कपिलं प्रपद्ये ॥ ३३ ॥
परं प्रधानं पुरुषं महान्तं कालं कविं त्रिवृतं लोकपालम् । आत्मानुभूत्यानुगतप्रपञ्चं स्वच्छन्दशक्तिं कपिलं प्रपद्ये ॥
Verse 34
आ स्माभिपृच्छेऽद्य पतिं प्रजानां त्वयावतीर्णर्ण उताप्तकाम: । परिव्रजत्पदवीमास्थितोऽहं चरिष्ये त्वां हृदि युञ्जन् विशोक: ॥ ३४ ॥
आ स्माभिपृच्छेऽद्य पतिं प्रजानां त्वयावतीर्णर्ण उताप्तकामः । परिव्रजत्पदवीमास्थিতोऽहं चरिष्ये त्वां हृदि युञ्जन् विशोकः ॥
Verse 35
श्री भगवानुवाच मया प्रोक्तं हि लोकस्य प्रमाणं सत्यलौकिके । अथाजनि मया तुभ्यं यदवोचमृतं मुने ॥ ३५ ॥
श्री भगवानुवाच मया प्रोक्तं हि लोकस्य प्रमाणं सत्यलौकिके । अथाजनि मया तुभ्यं यदवोचमृतं मुने ॥
Verse 36
एतन्मे जन्म लोकेऽस्मिन्मुमुक्षूणां दुराशयात् । प्रसंख्यानाय तत्त्वानां सम्मतायात्मदर्शने ॥ ३६ ॥
एतन्मे जन्म लोकेऽस्मिन्मुमुक्षूणां दुराशयात् । प्रसंख्यानाय तत्त्वानां सम्मतायात्मदर्शने ॥
Verse 37
एष आत्मपथोऽव्यक्तो नष्ट: कालेन भूयसा । तं प्रवर्तयितुं देहमिमं विद्धि मया भृतम् ॥ ३७ ॥
एष आत्मपथोऽव्यक्तो नष्ट: कालेन भूयसा । तं प्रवर्तयितुं देहमिमं विद्धि मया भृतम् ॥
Verse 38
गच्छ कामं मयापृष्टो मयि संन्यस्तकर्मणा । जित्वा सुदुर्जयं मृत्युममृतत्वाय मां भज ॥ ३८ ॥
गच्छ कामं मयाऽनुज्ञातः, मयि संन्यस्तकर्मणा। सुदुर्जयं मृत्युम् जित्वा, अमृतत्वाय मां भज॥
Verse 39
मामात्मानं स्वयंज्योति: सर्वभूतगुहाशयम् । आत्मन्येवात्मना वीक्ष्य विशोकोऽभयमृच्छसि ॥ ३९ ॥
मामात्मानं स्वयंज्योतिः सर्वभूतगुहाशयम्। आत्मन्येवात्मना वीक्ष्य विशोकोऽभयमृच्छसि॥
Verse 40
मात्र आध्यात्मिकीं विद्यां शमनीं सर्वकर्मणाम् । वितरिष्ये यया चासौ भयं चातितरिष्यति ॥ ४० ॥
मातरं चाध्यात्मिकीं विद्यां शमनीं सर्वकर्मणाम्। वितरिष्ये यया चासौ भयं चातितरिष्यति॥
Verse 41
मैत्रेय उवाच एवं समुदितस्तेन कपिलेन प्रजापति: । दक्षिणीकृत्य तं प्रीतो वनमेव जगाम ह ॥ ४१ ॥
मैत्रेय उवाच—एवं समुदितस्तेन कपिलेन प्रजापतिः। दक्षिणीकृत्य तं प्रीतो वनमेव जगाम ह॥
Verse 42
व्रतं स आस्थितो मौनमात्मैकशरणो मुनि: । नि:सङ्गो व्यचरत्क्षोणीमनग्निरनिकेतन: ॥ ४२ ॥
व्रतं स आस्थितो मौनमात्मैकशरणो मुनिः। निःसङ्गो व्यचरत्क्षोणीमनग्निरनिकेतनः॥
Verse 43
मनो ब्रह्मणि युञ्जानो यत्तत्सदसत: परम् । गुणावभासे विगुण एकभक्त्यानुभाविते ॥ ४३ ॥
स परब्रह्मणि भगवति मनो युञ्जानः कारणकार्ययोः परे, त्रिगुणावभासकः सन् त्रिगुणातीतो यः, स एकभक्त्यैव अनुभाव्यते इति ध्यायामास।
Verse 44
निरहंकृतिर्निर्ममश्च निर्द्वन्द्व: समदृक् स्वदृक् । प्रत्यक्प्रशान्तधीर्धीर: प्रशान्तोर्मिरिवोदधि: ॥ ४४ ॥
स निरहङ्कृतिः निर्ममश्च निर्द्वन्द्वः समदृक् स्वदृक् चाभवत्। प्रत्यक्प्रशान्तधीः धीरः प्रशान्तोर्मिरिवोदधिः।
Verse 45
वासुदेवे भगवति सर्वज्ञे प्रत्यगात्मनि । परेण भक्तिभावेन लब्धात्मा मुक्तबन्धन: ॥ ४५ ॥
वासुदेवे भगवति सर्वज्ञे प्रत्यगात्मनि परेण भक्तिभावेन लब्धात्मा सन् बन्धनान्मुक्तोऽभवत्।
Verse 46
आत्मानं सर्वभूतेषु भगवन्तमवस्थितम् । अपश्यत्सर्वभूतानि भगवत्यपि चात्मनि ॥ ४६ ॥
आत्मानं सर्वभूतेषु भगवन्तमवस्थितम् अपश्यत्; सर्वभूतानि च भगवति आत्मनि च अपश्यत्।
Verse 47
इच्छाद्वेषविहीनेन सर्वत्र समचेतसा । भगवद्भक्तियुक्तेन प्राप्ता भागवती गति: ॥ ४७ ॥
इच्छाद्वेषविहीनेन सर्वत्र समचेतसा भगवद्भक्तियुक्तेन भागवती गतिः प्राप्ता।
Frequently Asked Questions
This fulfills visarga (secondary creation): the Prajāpati household becomes a channel for expanding progeny and dharmic lineages through great ṛṣis. It also demonstrates that gṛhastha duties, when performed under higher instruction and without selfish motive, serve the Lord’s cosmic plan and do not obstruct liberation.
Kapila appears after entering Kardama’s semen and manifesting in Devahūti ‘like fire from sacrificial wood,’ while devas celebrate. The point is that the Lord’s descent is both intimate and sovereign: He enters material processes yet remains transcendental, appearing specifically to protect devotees and teach liberating knowledge.
Kardama understands his āśrama obligations are complete—he has followed Brahmā’s command, produced progeny, and ensured his daughters’ dharmic futures. Seeing the Lord personally, he seeks exclusive absorption (ananya-bhajana) and requests permission to renounce, showing that renunciation is proper when duties are fulfilled and the heart is fixed on Vāsudeva.
Kapila indicates that the authentic, self-realization-oriented Sāṅkhya (distinguishing ātmā from prakṛti and culminating in devotion to the indwelling Lord) becomes obscured when reduced to mere analysis or ritualistic aims. His avatāra restores the path as a practical ‘door to spiritual life’ leading to freedom from fear and karmic reactions.