Adhyaya 23
Kardama Muni’s Mystic Opulence, Devahūti’s Rejuvenation, and the Turning Toward Fearlessness
पूर्वगृहस्थाश्रमस्थापनानन्तरं देवहूतिः पतिव्रताधर्मेण कर्दमं मुनिं शुश्रूषमाणा तपसा स्वात्मनिग्रहात् कृशतां गता। तां दयालुः कर्दमः प्रसन्नः सन् दर्शयामास—विष्णोः प्रसादं विना सर्वसिद्धयः क्षणभङ्गुराः; तथापि तस्यै दुर्लभान् वरान् दिव्यदर्शनं च ददौ। देवहूतिः पूर्वप्रतिज्ञातस्य सन्तानस्य पूर्तिं याचते; कर्दमः रत्नमयविमानं निर्माय बिन्दुसरोवरं—विष्णोः पुण्यह्रदं—स्नानायादिशत्, यत्र अप्सरसः तां स्नापयित्वा भूषयित्वा सौन्दर्यं पुनरन्ववर्तयन्। ततः दम्पती मेरुं नन्दनादीन् दिव्यविहारान् विचरन्तौ योगैश्वर्यं सूक्ष्मभोगस्य मोहशक्तिं च प्रकाशयतः। कर्दमः नवधा विभज्य देवहूतिं तृप्तिं निनाय; शतवर्षाणि क्षणवत् व्यतीतानि, एकस्मिन् दिने नव कन्याः प्रसूताः। अन्ते कर्दमस्य संन्यासाय प्रवृत्तौ देवहूतेः हृदयं भोगात् निवर्त्य भयशून्यतायै व्याकुलं जातम्—सा कालव्ययम् अनुशोचति, इन्द्रियसङ्गं बन्धनं मन्यते, अभयं याचते; एषा कथासेतुः परं ज्ञानं भक्तिं च (कपिलेन) मोक्षायोपदिश्यमानायाः।
Shlokas
Verse 1
मैत्रेय उवाच पितृभ्यां प्रस्थिते साध्वी पतिमिङ्गितकोविदा । नित्यं पर्यचरत्प्रीत्या भवानीव भवं प्रभुम् ॥ १ ॥
मैत्रेय उवाच—पितृभ्यां प्रस्थिते साध्वी पतिमिङ्गितकोविदा। नित्यं प्रीत्या पर्यचरत् भवानीव भवं प्रभुम्॥
Verse 2
विश्रम्भेणात्मशौचेन गौरवेण दमेन च । शुश्रूषया सौहृदेन वाचा मधुरया च भो: ॥ २ ॥
विश्रम्भेणात्मशौचेन गौरवेण दमेन च। शुश्रूषया सौहृदेन वाचा मधुरया च भोः॥
Verse 3
विसृज्य कामं दम्भं च द्वेषं लोभमघं मदम् । अप्रमत्तोद्यता नित्यं तेजीयांसमतोषयत् ॥ ३ ॥
विसृज्य कामं दम्भं च द्वेषं लोभमघं मदम्। अप्रमत्ता उद्यता नित्यं तेजीयांसम् अतोषयत्॥
Verse 4
स वै देवर्षिवर्यस्तां मानवीं समनुव्रताम् । दैवाद्गरीयस: पत्युराशासानां महाशिष: ॥ ४ ॥ कालेन भूयसा क्षामां कर्शितां व्रतचर्यया । प्रेमगद्गदया वाचा पीडित: कृपयाब्रवीत् ॥ ५ ॥
स देवर्षिवर्यः तां मानवीं समनुव्रताम्, दैवाद् गरीयसः पत्युराशासानां महाशिषः। कालेन भूयसा क्षामां कर्शितां व्रतचर्यया, प्रेमगद्गदया वाचा पीडितः कृपयाऽब्रवीत्॥
Verse 5
स वै देवर्षिवर्यस्तां मानवीं समनुव्रताम् । दैवाद्गरीयस: पत्युराशासानां महाशिष: ॥ ४ ॥ कालेन भूयसा क्षामां कर्शितां व्रतचर्यया । प्रेमगद्गदया वाचा पीडित: कृपयाब्रवीत् ॥ ५ ॥
मनोर् दुहिता पतिव्रता सा देवर्षिवर्यं कर्दमं दैवात् अपि गरीयांसं मन्यमाना तस्मात् महाशिषोऽभिलषन्ती आसीत्। दीर्घकालेन व्रतचर्यया क्षामा कर्शिता च तां दृष्ट्वा स देवर्षिवर्यः प्रेमगद्गदया वाचा कृपया पीडितोऽब्रवीत्।
Verse 6
कर्दम उवाच तुष्टोऽहमद्य तव मानवि मानदाया: शुश्रूषया परमया परया च भक्त्या । यो देहिनामयमतीव सुहृत्स देहो नावेक्षित: समुचित: क्षपितुं मदर्थे ॥ ६ ॥
कर्दम उवाच—मानवि मानदाये, अद्य तव परमया शुश्रूषया परया च भक्त्या अहं तुष्टोऽस्मि। देहिनां देहः अत्यन्तप्रियः; तथापि मदर्थं स्वदेहं समुचितं नावेक्षितवतीति मे विस्मयः।
Verse 7
ये मे स्वधर्मनिरतस्य तप:समाधि- विद्यात्मयोगविजिता भगवत्प्रसादा: । तानेव ते मदनुसेवनयावरुद्धान् दृष्टिं प्रपश्य वितराम्यभयानशोकान् ॥ ७ ॥
ये मे स्वधर्मनिरतस्य तपःसमाधिविद्यात्मयोगविजिता भगवत्प्रसादाः, तान् एव ते मदनुसेवनया अवरुद्धान्—दृष्टिं प्रपश्य; वितरामि तेऽभयान् अशोकान्।
Verse 8
अन्ये पुनर्भगवतो भ्रुव उद्विजृम्भ- विभ्रंशितार्थरचना: किमुरुक्रमस्य । सिद्धासि भुङ्क्ष्व विभवान्निजधर्मदोहान् दिव्यान्नरैर्दुरधिगान्नृपविक्रियाभि: ॥ ८ ॥
अन्ये पुनर्भगवतो भ्रुव उद्विजृम्भ-विभ्रंशितार्थरचनाः किम् उरुक्रमस्य? सिद्धासि—भुङ्क्ष्व विभवान् निजधर्मदोहान्, दिव्यान् नरैर्दुरधिगान् नृपविक्रियाभिः।
Verse 9
एवं ब्रुवाणमबलाखिलयोगमाया- विद्याविचक्षणमवेक्ष्य गताधिरासीत् । सम्प्रश्रयप्रणयविह्वलया गिरेषद्- व्रीडावलोकविलसद्धसिताननाह ॥ ९ ॥
एवं ब्रुवाणम् अबलाखिलयोगमायाविद्याविचक्षणम् अवेक्ष्य गताधिरासीत्। सम्प्रश्रयप्रणयविह्वलया गिरा ईषद्व्रीडावलोकविलसद्धसितानना आह।
Verse 10
देवहूतिरुवाच राद्धं बत द्विजवृषैतदमोघयोग- मायाधिपे त्वयि विभो तदवैमि भर्त: । यस्तेऽभ्यधायि समय: सकृदङ्गसङ्गो भूयाद्गरीयसि गुण: प्रसव: सतीनाम् ॥ १० ॥
देवहूतिरुवाच—हे भर्तः, हे द्विजवृष! योगमायाश्रये विभो त्वयि अमोघयोगमायाधिपत्यं सिद्धिं चावैमि। यस्ते समयः सकृदङ्गसङ्गः, स सतीनां गरीयान् गुणः—प्रसवः—इदानीं भूयात्॥
Verse 11
तत्रेतिकृत्यमुपशिक्ष यथोपदेशं येनैष मे कर्शितोऽतिरिरंसयात्मा । सिद्ध्येत ते कृतमनोभवधर्षिताया दीनस्तदीश भवनं सदृशं विचक्ष्व ॥ ११ ॥
हे नाथ! यथोपदेशं शास्त्रविहितं तत्रेतिकृत्यमुपशिक्ष। येन मे अतिरिरंसया कर्शितो देहः तव योग्यः स्यात्। दीनाया मनोभवधर्षितायाः मम कृते सदृशं भवनं च विचक्ष्व॥
Verse 12
मैत्रेय उवाच प्रियाया: प्रियमन्विच्छन् कर्दमो योगमास्थित: । विमानं कामगं क्षत्तस्तर्ह्येवाविरचीकरत् ॥ १२ ॥
मैत्रेय उवाच—क्षत्तः! प्रियायाः प्रियमन्विच्छन् कर्दमो योगमास्थितः। तर्ह्येव कामगं विमानम् आविरचीकरत्॥
Verse 13
सर्वकामदुघं दिव्यं सर्वरत्नसमन्वितम् । सर्वर्द्ध्युपचयोदर्कं मणिस्तम्भैरुपस्कृतम् ॥ १३ ॥
सर्वकामदुघं दिव्यं सर्वरत्नसमन्वितम्। सर्वर्द्ध्युपचयोदर्कं मणिस्तम्भैरुपस्कृतम्॥
Verse 14
दिव्योपकरणोपेतं सर्वकालसुखावहम् । पट्टिकाभि: पताकाभिर्विचित्राभिरलंकृतम् ॥ १४ ॥ स्रग्भिर्विचित्रमाल्याभिर्मञ्जुशिञ्जत्षडङ्घ्रिभि: । दुकूलक्षौमकौशेयैर्नानावस्रैर्विराजितम् ॥ १५ ॥
दिव्योपकरणोपेतं सर्वकालसुखावहम्। पट्टिकाभिः पताकाभिर्विचित्राभिरलंकृतम्॥ स्रग्भिर्विचित्रमाल्याभिर्मञ्जुशिञ्जत्षडङ्घ्रिभिः। दुकूलक्षौमकौशेयैर्नानावस्त्रैर्विराजितम्॥
Verse 15
दिव्योपकरणोपेतं सर्वकालसुखावहम् । पट्टिकाभि: पताकाभिर्विचित्राभिरलंकृतम् ॥ १४ ॥ स्रग्भिर्विचित्रमाल्याभिर्मञ्जुशिञ्जत्षडङ्घ्रिभि: । दुकूलक्षौमकौशेयैर्नानावस्रैर्विराजितम् ॥ १५ ॥
तत् दुर्गं दिव्योपकरणोपेतं सर्वर्तुसुखावहं चासीत्। पट्टिकाभिः पताकाभिश्च विचित्रवर्णालङ्कारैः समन्तात् शोभितम्॥ स्रग्भिर्विचित्रमाल्यैर्मञ्जुशिञ्जत्षडङ्घ्रिभिः मधुकरैश्च समलङ्कृतम्। दुकूलक्षौमकौशेयैर्नानावस्त्रैश्च विराजितम्॥
Verse 16
उपर्युपरि विन्यस्तनिलयेषु पृथक्पृथक् । क्षिप्तै: कशिपुभि: कान्तं पर्यङ्कव्यजनासनै: ॥ १६ ॥
उपर्युपरि विन्यस्तनिलयेषु पृथक्पृथक्। क्षिप्तैः कशिपुभिः कान्तं पर्यङ्कव्यजनासनैः॥
Verse 17
तत्र तत्र विनिक्षिप्तनानाशिल्पोपशोभितम् । महामरकतस्थल्या जुष्टं विद्रुमवेदिभि: ॥ १७ ॥
तत्र तत्र विनिक्षिप्तनानाशिल्पोपशोभितम्। महामरकतस्थल्या जुष्टं विद्रुमवेदिभिः॥
Verse 18
द्वा:सु विद्रुमदेहल्या भातं वज्रकपाटवत् । शिखरेष्विन्द्रनीलेषु हेमकुम्भैरधिश्रितम् ॥ १८ ॥
द्वाःसु विद्रुमदेहल्या भातं वज्रकपाटवत्। शिखरेष्विन्द्रनीलेषु हेमकुम्भैरधिश्रितम्॥
Verse 19
चक्षुष्मत्पद्मरागाग्र्यैर्वज्रभित्तिषु निर्मितै: । जुष्टं विचित्रवैतानैर्महार्हैर्हेमतोरणै: ॥ १९ ॥
चक्षुष्मत्पद्मरागाग्र्यैर्वज्रभित्तिषु निर्मितैः। जुष्टं विचित्रवैतानैर्महार्हैर्हेमतोरणैः॥
Verse 20
हंसपारावतव्रातैस्तत्र तत्र निकूजितम् । कृत्रिमान् मन्यमानै: स्वानधिरुह्याधिरुह्य च ॥ २० ॥
तस्मिन् प्रासादे क्वचित् क्वचित् हंसपारावतव्रातैः मधुरं निकूजितं बभूव। कृत्रिमहंसपारावताः अपि जीवतुल्याः आसन्; तान् स्वजातीन् मन्यमानाः सत्यहंसाः पुनः पुनः तेषु अधिरुह्य अधिरुह्य निनदं चक्रुः॥२०॥
Verse 21
विहारस्थानविश्रामसंवेशप्राङ्गणाजिरै: । यथोपजोषं रचितैर्विस्मापनमिवात्मन: ॥ २१ ॥
विहारस्थानविश्रामसंवेशप्राङ्गणाजिरैः यथोपजोषं रचितैः प्रासादः सर्वतः समलङ्कृतः। तत्सर्वं दृष्ट्वा मुनिरपि स्वात्मनः विस्मापनमिव मेने॥२१॥
Verse 22
ईदृग्गृहं तत्पश्यन्तीं नातिप्रीतेन चेतसा । सर्वभूताशयाभिज्ञ: प्रावोचत्कर्दम: स्वयम् ॥ २२ ॥
ईदृग् वैभवयुक्तं गृहं पश्यन्तीं देवहूतिं नातिप्रीतेन चेतसा। सर्वभूताशयाभिज्ञः कर्दमः तद्भावं विज्ञाय स्वयमेव ताम् उवाच॥२२॥
Verse 23
निमज्ज्यास्मिन् हृदे भीरु विमानमिदमारुह । इदं शुक्लकृतं तीर्थमाशिषां यापकं नृणाम् ॥ २३ ॥
भीरु देवहूते, अस्मिन् ह्रदे निमज्ज्य प्रथमं शुक्लकृतं बिन्दुसरोवराख्यं तीर्थं स्नाहि—यद् विष्णुना स्वयमेव निर्मितं नृणाम् आशिषां यापकं च। ततः परं इदं विमानम् आरुह॥२३॥
Verse 24
सा तद्भर्तु: समादाय वच: कुवलयेक्षणा । सरजं बिभ्रती वासो वेणीभूतांश्च मूर्धजान् ॥ २४ ॥
सा कुवलयेक्षणा भर्तुः वचः समादाय तदनुसारिणी अभवत्। मलिनं वासो बिभ्रती, मूर्धनि च वेणीभूतान् जटिलान् केशान् धारयन्ती, नातिशोभना बभूव॥२४॥
Verse 25
अङ्गं च मलपङ्केन संछन्नं शबलस्तनम् । आविवेश सरस्वत्या: सर: शिवजलाशयम् ॥ २५ ॥
सा मलपङ्कघनेनाङ्गं संछन्नं शबलस्तनम् । तथापि सरस्वत्याः पुण्यतोययुक्तं शिवजलाशयं सरः समाविवेश ॥
Verse 26
सान्त:सरसि वेश्मस्था: शतानि दश कन्यका: । सर्वा: किशोरवयसो ददर्शोत्पलगन्धय: ॥ २६ ॥
सा अन्तःसरसि वेश्मस्थाः शतानि दश कन्यकाः । सर्वाः किशोरवयसो ददर्शोत्पलगन्धयः ॥
Verse 27
तां दृष्ट्वा सहसोत्थाय प्रोचु: प्राञ्जलय: स्त्रिय: । वयं कर्मकरीस्तुभ्यं शाधि न: करवाम किम् ॥ २७ ॥
तां दृष्ट्वा सहसोत्थाय प्राञ्जलयः स्त्रियः । ऊचुः—वयं कर्मकरीस्तुभ्यं शाधि नः करवाम किम् ॥
Verse 28
स्नानेन तां महार्हेण स्नापयित्वा मनस्विनीम् । दुकूले निर्मले नूत्ने ददुरस्यै च मानदा: ॥ २८ ॥
तां महार्हेण स्नानेन स्नापयित्वा मनस्विनीम् । दुकूले निर्मले नूत्ने ददुरस्यै च मानदाः ॥
Verse 29
भूषणानि परार्ध्यानि वरीयांसि द्युमन्ति च । अन्नं सर्वगुणोपेतं पानं चैवामृतासवम् ॥ २९ ॥
भूषणानि परार्ध्यानि वरीयांसि द्युमन्ति च । अन्नं सर्वगुणोपेतं पानं चैवामृतासवम् ॥
Verse 30
अथादर्शे स्वमात्मानं स्रग्विणं विरजाम्बरम् । विरजं कृतस्वस्त्ययनं कन्याभिर्बहुमानितम् ॥ ३० ॥
अथ सा दर्पणे स्वमात्मानं स्रग्विणं विरजाम्बरधारिणीं विरजां च कृतस्वस्त्ययनतिलकां कन्याभिर्बहुमानितां ददर्श ॥३०॥
Verse 31
स्नातं कृतशिर:स्नानं सर्वाभरणभूषितम् । निष्कग्रीवं वलयिनं कूजत्काञ्चननूपुरम् ॥ ३१ ॥
स्नातं कृतशिरःस्नानं सर्वाभरणभूषितं निष्कग्रीवं वलयिनं कूजत्काञ्चननूपुरं ददर्श ॥३१॥
Verse 32
श्रोण्योरध्यस्तया काञ्च्या काञ्चन्या बहुरत्नया । हारेण च महार्हेण रुचकेन च भूषितम् ॥ ३२ ॥
श्रोण्योरध्यस्तया काञ्च्या काञ्चन्या बहुरत्नया हारेण च महार्हेण रुचकेन च भूषिता ॥३२॥
Verse 33
सुदता सुभ्रुवा श्लक्ष्णस्निग्धापाङ्गेन चक्षुषा । पद्मकोशस्पृधा नीलैरलकैश्च लसन्मुखम् ॥ ३३ ॥
सुदता सुभ्रुवा श्लक्ष्णस्निग्धापाङ्गेन चक्षुषा पद्मकोशस्पृधा नीलैरलकैश्च लसन्मुखी ॥३३॥
Verse 34
यदा सस्मार ऋषभमृषीणां दयितं पतिम् । तत्र चास्ते सह स्त्रीभिर्यत्रास्ते स प्रजापति: ॥ ३४ ॥
यदा सस्मार ऋषभमृषीणां दयितं पतिं कर्दमं मुनिं तदा सा स्त्रीभिः सह यत्रास्ते स प्रजापतिस्तत्रैव समपद्यत ॥३४॥
Verse 35
भर्तु: पुरस्तादात्मानं स्त्रीसहस्रवृतं तदा । निशाम्य तद्योगगतिं संशयं प्रत्यपद्यत ॥ ३५ ॥
भर्तुः पुरतः स्वात्मानं स्त्रीसहस्रपरिवृतं दृष्ट्वा तस्य योगगतिं च विलोक्य सा विस्मिता संशयं प्रत्यपद्यत।
Verse 36
स तां कृतमलस्नानां विभ्राजन्तीमपूर्ववत् । आत्मनो बिभ्रतीं रूपं संवीतरुचिरस्तनीम् ॥ ३६ ॥ विद्याधरीसहस्रेण सेव्यमानां सुवाससम् । जातभावो विमानं तदारोहयदमित्रहन् ॥ ३७ ॥
स मुनिस्तां कृतमलस्नानां पूर्ववत् न विभ्राजमानामिव, स्वकीयं रूपं पुनर्बिभ्रतीं, रुचिरस्तनीं सम्यक् संवीतां, सुवाससं च विद्याधरीसहस्रेण सेव्यमानां ददर्श।
Verse 37
स तां कृतमलस्नानां विभ्राजन्तीमपूर्ववत् । आत्मनो बिभ्रतीं रूपं संवीतरुचिरस्तनीम् ॥ ३६ ॥ विद्याधरीसहस्रेण सेव्यमानां सुवाससम् । जातभावो विमानं तदारोहयदमित्रहन् ॥ ३७ ॥
तां विद्याधरीसहस्रेण सेव्यमानां सुवाससम्। जातभावोऽमित्रहन् मुनिर्विमानं तदारोहयत्॥
Verse 38
तस्मिन्नलुप्तमहिमा प्रिययानुरक्तो विद्याधरीभिरुपचीर्णवपुर्विमाने । बभ्राज उत्कचकुमुद्गणवानपीच्य- स्ताराभिरावृत इवोडुपतिर्नभ:स्थ: ॥ ३८ ॥
तस्मिन्नलुप्तमहिमा प्रिययानुरक्तो विद्याधरीभिरुपचीर्णवपुर्विमाने। बभ्राज उत्कचकुमुद्गणवानपीच्यस्ताराभिरावृत इवोडुपतिर्नभःस्थः॥
Verse 39
तेनाष्टलोकपविहारकुलाचलेन्द्र- द्रोणीस्वनङ्गसखमारुतसौभगासु । सिद्धैर्नुतो द्युधुनिपातशिवस्वनासु रेमे चिरं धनदवल्ललनावरूथी ॥ ३९ ॥
तेनाष्टलोकपविहारकुलाचलेन्द्रद्रोणीस्वनङ्गसखमारुतसौभगासु। सिद्धैर्नुतो द्युधुनिपातशिवस्वनासु रेमे चिरं धनदवल्ललनावरूथी॥
Verse 40
वैश्रम्भके सुरसने नन्दने पुष्पभद्रके । मानसे चैत्ररथ्ये च स रेमे रामया रत: ॥ ४० ॥
रामया तुष्टचित्तः स वैमानिके गृहे मेरौ न केवलं रेमे, अपि तु वैश्रम्भके सुरसने नन्दने पुष्पभद्रके चैत्ररथ्ये च, तथा मानसे सरोवरे च रममाणोऽभवत्।
Verse 41
भ्राजिष्णुना विमानेन कामगेन महीयसा । वैमानिकानत्यशेत चरँल्लोकान् यथानिल: ॥ ४१ ॥
स भ्राजिष्णुना महीयसा कामगेन विमानेन चरन्, अनिल इव सर्वतोऽनियन्त्रितो लोकान् पर्यटन्, वैमानिकानप्यत्यशेत्।
Verse 42
किं दुरापादनं तेषां पुंसामुद्दामचेतसाम् । यैराश्रितस्तीर्थपदश्चरणो व्यसनात्यय: ॥ ४२ ॥
तीव्रचेतसां तेषां पुंसां किं नाम दुरापादनम्, ये तीर्थपदस्य व्यसनात्ययस्य भगवतः चरणकमलमाश्रिताः?
Verse 43
प्रेक्षयित्वा भुवो गोलं पत्न्यै यावान् स्वसंस्थया । बह्वाश्चर्यं महायोगी स्वाश्रमाय न्यवर्तत ॥ ४३ ॥
स महायोगी स्वसंस्थया भुवो गोलं तस्याश्च नानाविधान् विन्यासान् बह्वाश्चर्यपूर्णान् पत्न्यै प्रदर्श्य, स्वाश्रमाय न्यवर्तत।
Verse 44
विभज्य नवधात्मानं मानवीं सुरतोत्सुकाम् । रामां निरमयन् रेमे वर्षपूगान्मुहूर्तवत् ॥ ४४ ॥
स्वाश्रमं प्राप्य स आत्मानं नवधा विभज्य, सुरतोत्सुकां मानवीं रामां निरमयन्, तया सह वर्षपूगान् मुहूर्तवद् रेमे।
Verse 45
तस्मिन् विमान उत्कृष्टां शय्यां रतिकरीं श्रिता । न चाबुध्यत तं कालं पत्यापीच्येन सङ्गता ॥ ४५ ॥
तस्मिन् विमानवर्ये देवहूतिः प्रियपत्याऽतिसुन्दरसमागमे रतिकरीं शय्यामाश्रिता सती कालस्य गतिं नाबुध्यत्॥
Verse 46
एवं योगानुभावेन दम्पत्यो रममाणयो: । शतं व्यतीयु: शरद: कामलालसयोर्मनाक् ॥ ४६ ॥
एवं योगानुभावेन कामलालसयोर्दम्पत्यो रममाणयोः शतं शरदः क्षणमिव व्यतीयुः॥
Verse 47
तस्यामाधत्त रेतस्तां भावयन्नात्मनात्मवित् । नोधा विधाय रूपं स्वं सर्वसङ्कल्पविद्विभु: ॥ ४७ ॥
आत्मविद् सर्वसङ्कल्पवित् विभुः स्वात्मना तां भावयन् नवानि रूपाणि विधाय स्वरेतोनिषेकेन देवहूतिं गर्भिणीं चकार॥
Verse 48
अत: सा सुषुवे सद्यो देवहूति: स्त्रिय: प्रजा: । सर्वास्ताश्चारुसर्वाङ्ग्यो लोहितोत्पलगन्धय: ॥ ४८ ॥
ततः सा देवहूतिः सद्य एव नवानि कन्यकाः सुषुवे; सर्वास्ताश्चारुसर्वाङ्ग्यो लोहितोत्पलगन्धयश्च॥
Verse 49
पतिं सा प्रव्रजिष्यन्तं तदालक्ष्योशतीबहि: । स्मयमाना विक्लवेन हृदयेन विदूयता ॥ ४९ ॥
पतिं प्रव्रजिष्यन्तं दृष्ट्वा सा बहिः स्मयमाना अन्तः विक्लवहृदया विदूयता बभूव॥
Verse 50
लिखन्त्यधोमुखी भूमिं पदा नखमणिश्रिया । उवाच ललितां वाचं निरुध्याश्रुकलां शनै: ॥ ५० ॥
सा अधोमुखी स्थित्वा पदा भूमिं नखमणिश्रियाऽलिखत्। अश्रुकलां निरुध्य शनैर्ललितां वाचमुवाच॥
Verse 51
देवहूतिरुवाच सर्वं तद्भगवान्मह्यमुपोवाह प्रतिश्रुतम् । अथापि मे प्रपन्नाया अभयं दातुमर्हसि ॥ ५१ ॥
देवहूतिरुवाच—सर्वं तद्भगवान् मह्यमुपोवाह प्रतिश्रुतम्। अथापि मे प्रपन्नायाः अभयं दातुमर्हसि॥
Verse 52
ब्रह्मन्दुहितृभिस्तुभ्यं विमृग्या: पतय: समा: । कश्चित्स्यान्मे विशोकाय त्वयि प्रव्रजिते वनम् ॥ ५२ ॥
ब्रह्मन् दुहितृभिस्तुभ्यं विमृग्याः पतयः समाः। कश्चित्स्यान्मे विशोकाय त्वयि प्रव्रजिते वनम्॥
Verse 53
एतावतालं कालेन व्यतिक्रान्तेन मे प्रभो । इन्द्रियार्थप्रसङ्गेन परित्यक्तपरात्मन: ॥ ५३ ॥
एतावतालं कालेन व्यतिक्रान्तेन मे प्रभो। इन्द्रियार्थप्रसङ्गेन परित्यक्तपरात्मनः॥
Verse 54
इन्द्रियार्थेषु सज्जन्त्या प्रसङ्गस्त्वयि मे कृत: । अजानन्त्या परं भावं तथाप्यस्त्वभयाय मे ॥ ५४ ॥
इन्द्रियार्थेषु सज्जन्त्या प्रसङ्गस्त्वयि मे कृतः। अजानन्त्या परं भावं तथाप्यस्त्वभयाय मे॥
Verse 55
सङ्गो य: संसृतेर्हेतुरसत्सु विहितोऽधिया । स एव साधुषु कृतो नि:सङ्गत्वाय कल्पते ॥ ५५ ॥
असत्सु विषयासक्तिसङ्गो हि संसृतिबन्धहेतुः; स एव सङ्गः साधुषु कृतोऽपि, अज्ञानतः कृतोऽपि, निःसङ्गत्वाय मोक्षमार्गाय कल्पते॥
Verse 56
नेह यत्कर्म धर्माय न विरागाय कल्पते । न तीर्थपदसेवायै जीवन्नपि मृतो हि स: ॥ ५६ ॥
इह यत्कर्म न धर्मोन्नत्यै न वैराग्याय च कल्पते, तथा धर्मकर्माणि यानि न विरक्तिं जनयन्ति, विरागोऽपि यः तीर्थपदस्य भगवतः सेवां न नयति—स जीवन्नपि मृत एव॥
Verse 57
साहं भगवतो नूनं वञ्चिता मायया दृढम् । यत्त्वां विमुक्तिदं प्राप्य न मुमुक्षेय बन्धनात् ॥ ५७ ॥
अहो प्रभो, अहं नूनं भगवतो दुर्जयया मायया दृढं वञ्चिता; यत् त्वां बन्धनमोक्षदं सङ्गं प्राप्यापि, बन्धनात् विमोक्षं न मुमुक्षे॥
Frequently Asked Questions
Kardama’s vimāna demonstrates yoga-siddhi under divine sanction, but the chapter frames it as subordinate to Viṣṇu’s grace. The opulence is used to honor Devahūti’s service and fulfill gṛhastha obligations (including progeny), while simultaneously teaching that material and celestial enjoyments remain perishable—thus preparing Devahūti’s mind for renunciation and liberation-centered inquiry.
Bindu-sarovara, described as created by Lord Viṣṇu and infused with sacred waters, functions as a tīrtha of purification and renewal. Devahūti’s bathing and re-adornment by celestial maidens symbolize śuddhi (cleansing of exhaustion and impurity) and the restoration of auspiciousness, enabling the next stage of household duty while also hinting that true beauty and fulfillment ultimately depend on divine grace rather than bodily condition.
They are celestial maidens (often understood as Gandharva-associated attendants) who serve under Kardama’s mystic arrangement. Narratively, they display the reach of yogic power; symbolically, they underscore that even the finest services and pleasures of higher realms are still within the created order and thus cannot replace the ‘fearlessness’ (abhaya) that comes only from spiritual realization and devotion.
The Bhāgavatam distinguishes saṅga by intention and consciousness: when association is driven by kāma (enjoyment), it strengthens ahaṅkāra and karma, binding one to repeated birth and death. The same social proximity, when centered on a sādhu and oriented to the Supreme Lord, plants śraddhā, awakens vairāgya, and redirects life toward bhakti—thus becoming a cause of liberation even if one begins without full philosophical clarity.
The nine daughters extend Svāyambhuva Manu’s manvantara genealogy and enable further dharmic propagation through their future marriages. At the same time, their birth marks the completion of Kardama’s household responsibilities, creating the narrative condition for his renunciation and for Devahūti’s intensified quest for mukti—culminating in the forthcoming teachings connected to Lord Kapila.