Adhyaya 20
Secondary Creation Begins: Brahmā’s Productions, the Guṇas, and the Emergence of Orders of Beings
अध्याय आरभ्यते—शौनकः सूतं विदुर–मैत्रेयसंवादं पुनरपि प्रवर्तयितुं प्रार्थयति, गङ्गास्नानवत् श्रवणस्य पावनत्वं स्तुवन्। वराहलीलां श्रुत्वा विदुरः पृच्छति—ब्रह्मणा प्रजापतीन् सृष्ट्वा सृष्टिः कथं प्रवर्तते, व्यक्तिशः, पत्नीसहितं वा, समष्ट्या वा? मैत्रेयः कालप्रेरितगुणक्षोभेण महाविष्णोः जिवकर्मणां च संयोगात् तत्त्वोत्पत्तिक्रमं वर्णयति—महत्तत्त्वात् त्रिविधोऽहङ्कारः, ततो भूतानां समवायः; भगवच्छक्त्या तानि संयुज्य ब्रह्माण्डं भवति। ततः भगवान् गर्भोदकशायी विष्णुरन्तः प्रविशति; तस्य नाभेः पद्मं, पद्मात् ब्रह्मा, स च अन्तर्यामी-प्रेरणया पुनः सृजति। ब्रह्मणः देहत्यागाः रात्रि-सन्ध्या-प्रभृतिरूपा भवन्ति, तथा गुणानुसारं यक्षराक्षसाः, देवाः, असुराः, गन्धर्वाप्सरसः, भूतप्रेताः, पितरः, सिद्धादयश्च प्रादुर्भवन्ति। अन्ते मनूनां स्थिरमानवव्यवस्था, ऋषीणां च प्रादुर्भावः सृष्टेर्धर्मस्य च प्रवेगाय उपन्यस्यते।
Shlokas
Verse 1
शौनक उवाच महीं प्रतिष्ठामध्यस्य सौते स्वायम्भुवो मनु: । कान्यन्वतिष्ठद् द्वाराणि मार्गायावरजन्मनाम् ॥ १ ॥
शौनक उवाच—महीं प्रतिष्ठामध्यस्य, सौते, स्वायम्भुवो मनुः। कानि अन्वतिष्ठद् द्वाराणि मार्गायावरजन्मनाम्॥
Verse 2
क्षत्ता महाभागवत: कृष्णस्यैकान्तिक: सुहृत् । यस्तत्याजाग्रजं कृष्णे सापत्यमघवानिति ॥ २ ॥
क्षत्ता महाभागवतः कृष्णस्यैकान्तिकः सुहृत्। यस्तत्याजाग्रजं कृष्णे सापत्यमघवानिति॥
Verse 3
द्वैपायनादनवरो महित्वे तस्य देहज: । सर्वात्मना श्रित: कृष्णं तत्परांश्चाप्यनुव्रत: ॥ ३ ॥
द्वैपायनस्य देहजः विदुरो महत्त्वे न न्यूनः। स सर्वात्मना श्रीकृष्णपादपद्मं शरणं जगाम, तद्भक्तेषु च परायणोऽनुव्रतः॥
Verse 4
किमन्वपृच्छन्मैत्रेयं विरजास्तीर्थसेवया । उपगम्य कुशावर्त आसीनं तत्त्ववित्तमम् ॥ ४ ॥
विरजास्तीर्थसेवया रजःशुद्धो विदुरः कुशावर्तं (हरिद्वारं) उपगम्य तत्त्ववित्तमं मैत्रेयमासीनं दृष्ट्वा तमन्वपृच्छत्—किमनु पृष्टवान्?
Verse 5
तयो: संवदतो: सूत प्रवृत्ता ह्यमला: कथा: । आपो गाङ्गा इवाघघ्नीर्हरे: पादाम्बुजाश्रया: ॥ ५ ॥
तयोः संवदतोः सूत प्रवृत्ताः ह्यमलाः कथाः। हरेः पादाम्बुजाश्रयाः आपो गाङ्गा इव अघघ्नीः॥
Verse 6
ता न: कीर्तय भद्रं ते कीर्तन्योदारकर्मण: । रसज्ञ: को नु तृप्येत हरिलीलामृतं पिबन् ॥ ६ ॥
ता नः कीर्तय भद्रं ते, कीर्तन्य-उदारकर्मणः। रसज्ञः को नु तृप्येत हरिलीलामृतं पिबन्॥
Verse 7
एवमुग्रश्रवा: पृष्ट ऋषिभिर्नैमिषायनै: । भगवत्यर्पिताध्यात्मस्तानाह श्रूयतामिति ॥ ७ ॥
एवं नैमिषायनैः ऋषिभिः पृष्टः उग्रश्रवाः, भगवति अर्पिताध्यात्मः, तान् आह—श्रूयतामिति, यदिदानीं वक्ष्यामि।
Verse 8
सूत उवाच हरेर्धृतक्रोडतनो: स्वमायया निशम्य गोरुद्धरणं रसातलात् । लीलां हिरण्याक्षमवज्ञया हतं सञ्जातहर्षो मुनिमाह भारत: ॥ ८ ॥
सूत उवाच—हरेः स्वमायया धृतक्रोडतनोः रसातलात् गो-उद्धरण-लीलां तथा हिरण्याक्षस्य अवज्ञया हननं निशम्य भारतवंशजः विदुरः सञ्जातहर्षः मुनिम् उवाच ॥८॥
Verse 9
विदुर उवाच प्रजापतिपति: सृष्ट्वा प्रजासर्गे प्रजापतीन् । किमारभत मे ब्रह्मन् प्रब्रूह्यव्यक्तमार्गवित् ॥ ९ ॥
विदुर उवाच—प्रजापतिपतिः ब्रह्मा प्रजासर्गे प्रजापतीन् सृष्ट्वा, मे ब्रह्मन् अव्यक्तमार्गवित्, किम् आरभत? तत् प्रब्रूहि ॥९॥
Verse 10
ये मरीच्यादयो विप्रा यस्तु स्वायम्भुवो मनु: । ते वै ब्रह्मण आदेशात्कथमेतदभावयन् ॥ १० ॥
विदुरः पप्रच्छ—ये मरीच्यादयो विप्राः यश्च स्वायम्भुवो मनुः, ते ब्रह्मणः आदेशात् कथम् एतत् अभावयन्, कथं च व्यक्तं जगद् व्यतनोत्? ॥१०॥
Verse 11
सद्वितीया: किमसृजन् स्वतन्त्रा उत कर्मसु । आहोस्वित्संहता: सर्व इदं स्म समकल्पयन् ॥ ११ ॥
सद्वितीयाः किम् असृजन्—स्वपत्नीभिः सह? उत कर्मसु स्वतन्त्राः आसन्? आहोस्वित् सर्वे संहता इदं समकल्पयन्? ॥११॥
Verse 12
मैत्रेय उवाच दैवेन दुर्वितर्क्येण परेणानिमिषेण च । जातक्षोभाद्भगवतो महानासीद् गुणत्रयात् ॥ १२ ॥
मैत्रेय उवाच—दैवेन दुर्वितर्क्येण परेण, अनिमिषेण कालेन च, भगवतः जातक्षोभात् गुणत्रयात् महान् (महत्तत्त्वम्) आसीत् ॥१२॥
Verse 13
रज:प्रधानान्महतस्त्रिलिङ्गो दैवचोदितात् । जात: ससर्ज भूतादिर्वियदादीनि पञ्चश: ॥ १३ ॥
रजःप्रधानात् महतः त्रिलिङ्गोऽहङ्कारः दैवचोदितात् जातः। तस्मादहङ्कारात् पुनः पञ्चशः वियदादीनि भूतगणाः ससर्ज भूतादिः॥
Verse 14
तानि चैकैकश: स्रष्टुमसमर्थानि भौतिकम् । संहत्य दैवयोगेन हैममण्डमवासृजन् ॥ १४ ॥
तानि तु पृथक् पृथक् भौतिकं जगत् स्रष्टुमसमर्थानि। दैवयोगेन संहत्य हैममण्डं तेजस्वि अवासृजन्॥
Verse 15
सोऽशयिष्टाब्धिसलिले आण्डकोशो निरात्मक: । साग्रं वै वर्षसाहस्रमन्ववात्सीत्तमीश्वर: ॥ १५ ॥
सः हैमाण्डकोशः कारणाब्धिसलिले निरात्मकः शयितः। साग्रं वर्षसहस्रं तिष्ठन्, तदनन्तरं तमीश्वरः प्रविवेश गर्भोदकशायी विष्णुरिव॥
Verse 16
तस्य नाभेरभूत्पद्मं सहस्रार्कोरुदीधिति । सर्वजीवनिकायौको यत्र स्वयमभूत्स्वराट् ॥ १६ ॥
तस्य गर्भोदकशायिनो भगवतः नाभेरभूत् पद्मं सहस्रार्कसमप्रभम्। यत्र सर्वजीवनिकायौकः, तस्मात् पद्मात् प्रथमं स्वराट् ब्रह्मा प्रादुरभूत्॥
Verse 17
सोऽनुविष्टो भगवता य: शेते सलिलाशये । लोकसंस्थां यथापूर्वं निर्ममे संस्थया स्वया ॥ १७ ॥
यः भगवाञ् सलिलाशये शेते, सः ब्रह्मणो हृदयं प्रविवेश। तदा ब्रह्मा स्वया संस्थया यथापूर्वं लोकसंस्थां निर्ममे, प्रेरितबुद्ध्या सृष्टिं प्रवर्तयामास॥
Verse 18
ससर्ज च्छाययाविद्यां पञ्चपर्वाणमग्रत: । तामिस्रमन्धतामिस्रं तमो मोहो महातम: ॥ १८ ॥
प्रथमं ब्रह्मा स्वच्छायात् अविद्यावरणानि पञ्च ससर्ज—तामिस्रम्, अन्धतामिस्रम्, तमः, मोहः, महातमः इति।
Verse 19
विससर्जात्मन: कायं नाभिनन्दंस्तमोमयम् । जगृहुर्यक्षरक्षांसि रात्रिं क्षुत्तृट्समुद्भवाम् ॥ १९ ॥
ततो ब्रह्मा तमोमयं कायं नाभिनन्दन् विससर्ज; तदवसरे यक्षरक्षांसि तं ग्रहीतुं समुत्पेतुः, स च रात्रिरूपेण स्थितः—सा क्षुत्तृट्समुद्भवा।
Verse 20
क्षुत्तृड्भ्यामुपसृष्टास्ते तं जग्धुमभिदुद्रुवु: । मा रक्षतैनं जक्षध्वमित्यूचु: क्षुत्तृडर्दिता: ॥ २० ॥
क्षुत्तृड्भ्यामुपसृष्टास्ते सर्वतो ब्रह्माणं जग्धुमभिदुद्रुवुः; क्षुत्तृडर्दिता ऊचुः—“मा रक्षत, एनं जक्षध्वम्।”
Verse 21
देवस्तानाह संविग्नो मा मां जक्षत रक्षत । अहो मे यक्षरक्षांसि प्रजा यूयं बभूविथ ॥ २१ ॥
देवस्तानाह संविग्नः—“मा मां जक्षत, रक्षत; अहो मे यक्षरक्षांसि, प्रजा यूयं बभूविथ।”
Verse 22
देवता: प्रभया या या दीव्यन् प्रमुखतोऽसृजत् । ते अहार्षुर्देवयन्तो विसृष्टां तां प्रभामह: ॥ २२ ॥
अथ सत्त्वप्रभया दीप्तान् प्रमुखान् देवान् असृजत; तेषां पुरतः दिवसरूपां प्रभां न्यपतत्, तां देवयन्तो देवा लीलया जह्रुः।
Verse 23
देवोऽदेवाञ्जघनत: सृजति स्मातिलोलुपान् । त एनं लोलुपतया मैथुनायाभिपेदिरे ॥ २३ ॥
अथ ब्रह्मा देवोऽदेवाञ् जघनतः ससर्जातिलोलुपान्; ते च लोलुपतया तमेव मैथुनायाभ्यपद्यन्त॥
Verse 24
ततो हसन् स भगवानसुरैर्निरपत्रपै: । अन्वीयमानस्तरसा क्रुद्धो भीत: परापतत् ॥ २४ ॥
ततो हसन् स भगवान् असुरैर्निरपत्रपैः; अन्वीयमानस्तरसा क्रुद्धो भीतः परापतत्॥
Verse 25
स उपव्रज्य वरदं प्रपन्नार्तिहरं हरिम् । अनुग्रहाय भक्तानामनुरूपात्मदर्शनम् ॥ २५ ॥
स उपव्रज्य वरदं प्रपन्नार्तिहरं हरिम्; भक्तानामनुग्रहाय अनुरूपात्मदर्शनम्॥
Verse 26
पाहि मां परमात्मंस्ते प्रेषणेनासृजं प्रजा: । ता इमा यभितुं पापा उपाक्रामन्ति मां प्रभो ॥ २६ ॥
पाहि मां परमात्मंस्ते प्रेषणेनासृजं प्रजाः; ता इमा यभितुं पापा उपाक्रामन्ति मां प्रभो॥
Verse 27
त्वमेक: किल लोकानां क्लिष्टानां क्लेशनाशन: । त्वमेक: क्लेशदस्तेषामनासन्नपदां तव ॥ २७ ॥
त्वमेकः किल लोकानां क्लिष्टानां क्लेशनाशनः; त्वमेकः क्लेशदस्तेषामनासन्नपदां तव॥
Verse 28
सोऽवधार्यास्य कार्पण्यं विविक्ताध्यात्मदर्शन: । विमुञ्चात्मतनुं घोरामित्युक्तो विमुमोच ह ॥ २८ ॥
भगवान् परचित्तविवेकदृक् ब्रह्मणः कार्पण्यं समवधार्य तमुवाच—“एतां घोरामात्मतनुं त्यज।” इत्युक्तो ब्रह्मा तां तनुं विमुमोच।
Verse 29
तां क्वणच्चरणाम्भोजां मदविह्वललोचनाम् । काञ्चीकलापविलसद्दुकूलच्छन्नरोधसम् ॥ २९ ॥
सा ब्रह्मणा त्यक्ता तनुः सायाह्नसन्ध्यारूपा बभूव, रजःप्रकृतयः असुराः तां क्वणच्चरणाम्भोजां मदविह्वललोचनां काञ्चीकलापविलसद्दुकूलच्छन्नरोधसं कन्यामिव मेनिरे।
Verse 30
अन्योन्यश्लेषयोत्तुङ्गनिरन्तरपयोधराम् । सुनासां सुद्विजां स्निग्धहासलीलावलोकनाम् ॥ ३० ॥
अन्योन्यश्लेषयोत्तुङ्गनिरन्तरपयोधरा सा सुनासा सुद्विजा स्निग्धहासलीलावलोकना च; असुरान् प्रति क्रीडया कटाक्षं मुमोच।
Verse 31
गूहन्तीं व्रीडयात्मानं नीलालकवरूथिनीम् । उपलभ्यासुरा धर्म सर्वे सम्मुमुहु: स्त्रियम् ॥ ३१ ॥
सा नीलालकवरूथिनी व्रीडया आत्मानं गूहन्तीव; तां स्त्रियमुपलभ्य सर्वे असुराः कामधर्मा सम्मुमुहुः।
Verse 32
अहो रूपमहो धैर्यमहो अस्या नवं वय: । मध्ये कामयमानानामकामेव विसर्पति ॥ ३२ ॥
अहो रूपम् अहो धैर्यम् अहो अस्या नवं वयः—इति ते असुराः; मध्ये कामयमानानाम् अकामेव सा विसर्पति।
Verse 33
वितर्कयन्तो बहुधा तां सन्ध्यां प्रमदाकृतिम् । अभिसम्भाव्य विश्रम्भात्पर्यपृच्छन् कुमेधस: ॥ ३३ ॥
बहुधा वितर्कयन्तः तां सायन्तनीं सन्ध्यां प्रमदाकृतिं मन्यमानाः, कुमेधसः असुराः विश्रम्भात् तामभिसम्भाव्य सादरं परिपृच्छन्।
Verse 34
कासि कस्यासि रम्भोरु को वार्थस्तेऽत्र भामिनि । रूपद्रविणपण्येन दुर्भगान्नो विबाधसे ॥ ३४ ॥
कासि त्वं रम्भोरु? कस्यासि—भार्या वा दुहिता? भामिनि, को वार्थस्तेऽत्र आगमनस्य? रूपस्य तव अमूल्यद्रविणपण्येन अस्मान् दुर्भगान् किमर्थं विबाधसे?
Verse 35
या वा काचित्त्वमबले दिष्टया सन्दर्शनं तव । उत्सुनोषीक्षमाणानां कन्दुकक्रीडया मन: ॥ ३५ ॥
या वा काचित् त्वम्, अबले, दिष्ट्या तव सन्दर्शनं नः। कन्दुकक्रीडया उत्सुनोषि ईक्षमाणानां सर्वेषां मनांसि।
Verse 36
नैकत्र ते जयति शालिनि पादपद्मं घ्नन्त्या मुहु: करतलेन पतत्पतङ्गम् । मध्यं विषीदति बृहत्स्तनभारभीतं शान्तेव दृष्टिरमला सुशिखासमूह: ॥ ३६ ॥
शालिनि, मुहु: करतलेन पतत्पतङ्गं कन्दुकं घ्नन्त्याः ते पादपद्मं नैकत्र जयति। बृहत्स्तनभारभीतं मध्यं विषीदति; अमला दृष्टिः शान्तेव भवति। सुशिखासमूहं वेणीं कुरु।
Verse 37
इति सायन्तनीं सन्ध्यामसुरा: प्रमदायतीम् । प्रलोभयन्तीं जगृहुर्मत्वा मूढधिय: स्त्रियम् ॥ ३७ ॥
इति प्रमदायतीं सायन्तनीं सन्ध्यां मूढधियः असुराः स्त्रियमिति मत्वा प्रलोभयन्तीं जगृहु:।
Verse 38
प्रहस्य भावगम्भीरं जिघ्रन्त्यात्मानमात्मना । कान्त्या ससर्ज भगवान् गन्धर्वाप्सरसां गणान् ॥ ३८ ॥
प्रहासेन भावगम्भीरेण स्वकान्त्या स्वयमेवात्मानमिव जिघ्रन्त्या भगवान् ब्रह्मा गन्धर्वाप्सरसां गणान् ससर्ज।
Verse 39
विससर्ज तनुं तां वैज्योत्स्नां कान्तिमतीं प्रियाम् । त एव चाददु: प्रीत्या विश्वावसुपुरोगमा: ॥ ३९ ॥
ततः स वैज्योत्स्नां कान्तिमतीं प्रियां तनुं विससर्ज; तां विश्वावसुपुरोगमा गन्धर्वा: प्रीत्या जगृहु:।
Verse 40
सृष्ट्वा भूतपिशाचांश्च भगवानात्मतन्द्रिणा । दिग्वाससो मुक्तकेशान् वीक्ष्य चामीलयद् दृशौ ॥ ४० ॥
भूतपिशाचांश्च सृष्ट्वा भगवान् आत्मतन्द्रिणा; तान् दिग्वाससो मुक्तकेशान् वीक्ष्य चामीलयद् दृशौ।
Verse 41
जगृहुस्तद्विसृष्टां तां जृम्भणाख्यां तनुं प्रभो: । निद्रामिन्द्रियविक्लेदो यया भूतेषु दृश्यते । येनोच्छिष्टान्धर्षयन्ति तमुन्मादं प्रचक्षते ॥ ४१ ॥
प्रभोर्ब्रह्मणो विसृष्टां जृम्भणाख्यां तनुं भूतपिशाचा जगृहु:। सा निद्रा इन्द्रियविक्लेदकरी; अशुचीन् ये धर्षयन्ति, तदुन्माद इति प्रचक्षते।
Verse 42
ऊर्जस्वन्तं मन्यमान आत्मानं भगवानज: । साध्यान् गणान् पितृगणान् परोक्षेणासृजत्प्रभु: ॥ ४२ ॥
ऊर्जस्वन्तं मन्यमान आत्मानं भगवानज: प्रभु: साध्यान् गणान् पितृगणांश्च परोक्षेणासृजत्।
Verse 43
त आत्मसर्गं तं कायं पितर: प्रतिपेदिरे । साध्येभ्यश्च पितृभ्यश्च कवयो यद्वितन्वते ॥ ४३ ॥
पितरः स्वात्मसर्गं सूक्ष्मं तं कायं प्रतिपेदिरे। तेनैव सूक्ष्मदेहेन श्राद्धकाले कवयो विधिविदः साध्येभ्यः पितृभ्यश्च पिण्डोदकादि निवेदयन्ति॥
Verse 44
सिद्धान् विद्याधरांश्चैव तिरोधानेन सोऽसृजत् । तेभ्योऽददात्तमात्मानमन्तर्धानाख्यमद्भुतम् ॥ ४४ ॥
सिद्धान् विद्याधरांश्चैव ब्रह्मा तिरोधानशक्त्या ससर्ज। तेभ्यः स्वस्य तदद्भुतमन्तर्धानाख्यं रूपमात्मानमदात्॥
Verse 45
स किन्नरान किम्पुरुषान् प्रत्यात्म्येनासृजत्प्रभु: । मानयन्नात्मनात्मानमात्माभासं विलोकयन् ॥ ४५ ॥
प्रभुः स ब्रह्मा प्रत्यात्म्येन किम्पुरुषान् किन्नरांश्चासृजत्। जलमध्ये स्वात्मप्रतिबिम्बं विलोक्यात्मनात्मानं मानयन् आत्माभासात् तान् व्यतनुत॥
Verse 46
ते तु तज्जगृहू रूपं त्यक्तं यत्परमेष्ठिना । मिथुनीभूय गायन्तस्तमेवोषसि कर्मभि: ॥ ४६ ॥
ते किम्पुरुषाः किन्नराश्च परमेष्ठिना त्यक्तं तद्रूपं जगृहुः। तस्मात् पत्नीसहिताः प्रातःकाले तस्य कर्माणि कीर्तयन्तो गायन्ति॥
Verse 47
देहेन वै भोगवता शयानो बहुचिन्तया । सर्गेऽनुपचिते क्रोधादुत्ससर्ज ह तद्वपु: ॥ ४७ ॥
स ब्रह्मा भोगवता देहेन शयानो बहुचिन्तया। सर्गेऽनुपचिते क्रोधात् स तद्वपुः पुनरुत्ससर्ज॥
Verse 48
येऽहीयन्तामुत: केशा अहयस्तेऽङ्ग जज्ञिरे । सर्पा: प्रसर्पत: क्रूरा नागा भोगोरुकन्धरा: ॥ ४८ ॥
हे विदुर, तस्मात् देहात् पतिताः केशाः सर्पत्वं जग्मुः; स च देहः संकुचितकरपादः प्रसर्पन्, तस्मादेव क्रूराः सर्पाः तथा फणाविस्तीर्णाः नागाः प्रादुर्भवन्।
Verse 49
स आत्मान् मन्यमान: कृतकृत्यमिवात्मभू: । तदा मनून् ससर्जान्ते मनसा लोकभावनान् ॥ ४९ ॥
स्वयम्भूर्ब्रह्मा कदाचिदात्मानं कृतकृत्यमिव मन्यमानः, तदा लोकभावनान् मनून् मनसैव ससर्ज।
Verse 50
तेभ्य: सोऽसृजत्स्वीयं पुरं पुरुषमात्मवान् । तान् दृष्ट्वा ये पुरा सृष्टा: प्रशशंसु: प्रजापतिम् ॥ ५० ॥
आत्मवान् सः तेषां स्वीयं पुरुषरूपं पुरं ददौ; तान् मनून् दृष्ट्वा ये पूर्वं सृष्टाः सुरगन्धर्वादयः प्रजापतिं ब्रह्माणं प्रशशंसुः।
Verse 51
अहो एतज्जगत्स्रष्ट: सुकृतं बत ते कृतम् । प्रतिष्ठिता: क्रिया यस्मिन् साकमन्नमदामहे ॥ ५१ ॥
अहो जगत्स्रष्टः, सुकृतं बत ते कृतम्; यस्मिन् पुरुषरूपे क्रियाः सुदृढं प्रतिष्ठिताः, तेन वयं सर्वे साकं हविर्भागं भुञ्जामहे।
Verse 52
तपसा विद्यया युक्तो योगेन सुसमाधिना । ऋषीनृषिर्हृषीकेश: ससर्जाभिमता: प्रजा: ॥ ५२ ॥
तपसा विद्यया युक्तः योगेन सुसमाधिना, हृषीकेशः स्वयम्भूरृषीन् अभिमतान् प्रजाः ससर्ज।
Verse 53
तेभ्यश्चैकैकश: स्वस्य देहस्यांशमदादज: । यत्तत्समाधियोगर्द्धितपोविद्याविरक्तिमत् ॥ ५३ ॥
तेषां पुत्राणां प्रति एकैकस्मै अजः स्वदेहस्यांशं ददौ, यः समाधियोगवर्धिततपोविद्याविरक्तिसम्पन्नः।
Frequently Asked Questions
The brahmāṇḍa marks the first coherent integration of the otherwise separate elements; it becomes viable only when empowered by the Lord’s śakti. The Lord’s entry as Garbhodakaśāyī Viṣṇu establishes that creation is not merely mechanical: divine immanence sustains order, enables Brahmā’s birth from the lotus, and provides the inner intelligence (buddhi-yoga in principle) by which Brahmā can ‘recreate as before.’ The theology safeguards transcendence (the Lord is beyond guṇas) while affirming governance (He animates and directs the cosmos).
The narrative links certain beings to guṇa-dominant conditions: when Brahmā first produces coverings of ignorance, the cast-off ‘body of ignorance’ becomes night, associated with hunger and thirst. Yakṣas and Rākṣasas, driven by consumption and agitation, seize that condition. Symbolically, ‘night’ represents tamas—confusion and compulsive appetite—showing how psychological states (hunger, thirst, delusion) are mapped onto cosmic functions and species-types in Visarga.
The Manus are progenitors and administrators who establish human social-religious order conducive to yajña and welfare (loka-saṅgraha). Other classes celebrate because the human form becomes the stable venue for ritual exchange—sacrificial offerings that nourish the devas and uphold cosmic reciprocity. In Bhāgavatam’s frame, this is not mere ritualism; it is a step toward regulated life that can mature into devotion and liberation.