Adhyaya 2
Uddhava’s Remembrance of Kṛṣṇa and the Theology of the Lord’s Disappearance
विदुरस्य कृष्णकथाश्रवणाभिलाषं श्रुत्वा उद्धवः स्मरणमात्रेण भक्त्युत्कर्षे निमग्नः; विरहाश्रु-रोमाञ्चादि विकारैः स विह्वलः। सान्त्वितः सन् जगतः ‘सूर्य’ इव श्रीकृष्णस्य तिरोभावं शोकयति, कालस्य यदुवंशग्रसनं च वर्णयति। यदवोऽपि नित्यसन्निधौ सन्तोऽपि तस्य परं देवत्वं न सम्यगवबुध्यन्ते—ज्ञानं तु शरणागतदृष्ट्या, न केवलसामीप्येन पाण्डित्येन वा, इति प्रतिपादयति। योगमायया भगवान् नित्यं लीलानुरूपं रूपं धृत्वा प्रादुर्भवति; येषां दृष्टिरशुद्धा तेषां तिरोभवतीव। ततः व्रज-मथुरा-द्वारकालीलाः—कारागारे जन्म, वृन्दावने बाल्यं, असुरवधः, कालियदमन्, गोवर्धनधारणं, रासलीला च—करुणा-ऐश्वर्ययोः सह मानुषवदाचारस्य रहस्यं दर्शयन् संक्षेपेण कथयति। एषोऽध्यायः पूर्वप्रश्नस्य सेतुर्भूत्वा परं कृष्णचरितस्य व्यवस्थितवर्णनं तथा अवतार-तिरोभावयोर्मेटाफिजिकलार्थं प्रति प्रवर्तयति।
Shlokas
Verse 1
श्री शुक उवाच इति भागवत: पृष्ट: क्षत्त्रा वार्तां प्रियाश्रयाम् । प्रतिवक्तुं न चोत्सेह औत्कण्ठ्यात्स्मारितेश्वर: ॥ १ ॥
श्रीशुक उवाच—इति भागवतः उद्धवः क्षत्त्रा प्रियाश्रयां वार्तां पृष्टः; स्मारितेश्वरः औत्कण्ठ्यात् प्रतिवक्तुं न चोत्सेहे।
Verse 2
य: पञ्चहायनो मात्रा प्रातराशाय याचित: । तन्नैच्छद्रचयन् यस्य सपर्यां बाललीलया ॥ २ ॥
यः पञ्चहायनः सन् मात्रा प्रातराशाय याचितः, बाललीलया यस्य सपर्यां रचयन् तन्नैच्छत्—स एव।
Verse 3
स कथं सेवया तस्य कालेन जरसं गत: । पृष्टो वार्तां प्रतिब्रूयाद्भर्तु: पादावनुस्मरन् ॥ ३ ॥
स एव बाल्यात् सेवया तस्य कालेन जरसं गतः; पृष्टो वार्तां भर्तुः पादावनुस्मरन् कथं प्रतिब्रूयात्।
Verse 4
स मुहूर्तमभूत्तूष्णीं कृष्णाङ्घ्रि सुधया भृशम् । तीव्रेण भक्तियोगेन निमग्न: साधु निर्वृत: ॥ ४ ॥
स मुहूर्तम् अभूत् तूष्णीं, कृष्णाङ्घ्रि-सुधया भृशं तीव्रेण भक्तियोगेन निमग्नः; साधु निर्वृतः इवाभात्।
Verse 5
पुलकोद्भिन्नसर्वाङ्गो मुञ्चन्मीलद्दृशा शुच: । पूर्णार्थो लक्षितस्तेन स्नेहप्रसरसंप्लुत: ॥ ५ ॥
पुलकोद्भिन्नसर्वाङ्गो मुञ्चन्मीलद्दृशा शुचः। पूर्णार्थो लक्षितस्तेन स्नेहप्रसरसंप्लुतः॥
Verse 6
शनकैर्भगवल्लोकान्नृलोकं पुनरागत: । विमृज्य नेत्रे विदुरं प्रीत्याहोद्धव उत्स्मयन् ॥ ६ ॥
शनकैर्भगवल्लोकान्नृलोकं पुनरागतः। विमृज्य नेत्रे विदुरं प्रीत्याहोद्धव उत्स्मयन्॥
Verse 7
उद्धव उवाच कृष्णद्युमणिनिम्लोचे गीर्णेष्वजगरेण ह । किं नु न: कुशलं ब्रूयां गतश्रीषु गृहेष्वहम् ॥ ७ ॥
उद्धव उवाच कृष्णद्युमणिनिम्लोचे गीर्णेष्वजगरेण ह। किं नु नः कुशलं ब्रूयां गतश्रीषु गृहेष्वहम्॥
Verse 8
दुर्भगो बत लोकोऽयं यदवो नितरामपि । ये संवसन्तो न विदुर्हरिं मीना इवोडुपम् ॥ ८ ॥
दुर्भगो बत लोकोऽयं यदवो नितरामपि। ये संवसन्तो न विदुर्हरिं मीना इवोडुपम्॥
Verse 9
इङ्गितज्ञा: पुरुप्रौढा एकारामाश्च सात्वता: । सात्वतामृषभं सर्वे भूतावासममंसत ॥ ९ ॥
इङ्गितज्ञाः पुरुप्रौढा एकारामाश्च सात्वताः। सात्वतामृषभं सर्वे भूतावासममंसत॥
Verse 10
देवस्य मायया स्पृष्टा ये चान्यदसदाश्रिता: । भ्राम्यते धीर्न तद्वाक्यैरात्मन्युप्तात्मनो हरौ ॥ १० ॥
देवस्य मायया स्पृष्टा ये चान्यदसदाश्रिताः, तेषां वाक्यैः आत्मन्युप्तात्मनो हरौ शरणागतस्य धीर्न कदाचन भ्रम्यते।
Verse 11
प्रदर्श्यातप्ततपसामवितृप्तदृशां नृणाम् । आदायान्तरधाद्यस्तु स्वबिम्बं लोकलोचनम् ॥ ११ ॥
अतप्ततपसां नृणाम् अवितृप्तदृशां लोकलोचनं स्वबिम्बं प्रदर्श्य, यस्तु आदाय अन्तरधात्—स एव श्रीकृष्णः।
Verse 12
यन्मर्त्यलीलौपयिकं स्वयोग- मायाबलं दर्शयता गृहीतम् । विस्मापनं स्वस्य च सौभगर्द्धे: परं पदं भूषणभूषणाङ्गम् ॥ १२ ॥
स्वयोगमायाबलेन मर्त्यलीलोपयिकं नित्यं स्वविग्रहं दर्शयता प्रभुणा गृहीतम्; स्वस्यापि सौभगर्द्धेः विस्मापनं यत्—तदङ्गं भूषणभूषणं परं पदम्।
Verse 13
यद्धर्मसूनोर्बत राजसूये निरीक्ष्य दृक्स्वस्त्ययनं त्रिलोक: । कार्त्स्न्येन चाद्येह गतं विधातु- रर्वाक्सृतौ कौशलमित्यमन्यत ॥ १३ ॥
राजसूये धर्मसूनोः वेदि-समागमे त्रिलोकदेवाः समेत्य, श्रीकृष्णस्य रूपलावण्यं निरीक्ष्य, विधातुः अर्वाक्सृतौ कौशलमिदं परं कृतमिति मन्यन्ते स्म।
Verse 14
यस्यानुरागप्लुतहासरास- लीलावलोकप्रतिलब्धमाना: । व्रजस्त्रियो दृग्भिरनुप्रवृत्त- धियोऽवतस्थु: किल कृत्यशेषा: ॥ १४ ॥
यस्य अनुरागप्लुतहासरासलीलावलोकैः प्रतिलब्धमानाः व्रजस्त्रियः, तं नेत्रैः अनुवर्त्य, कृत्यशेषाः स्तब्धधियोऽवतस्थुः किल।
Verse 15
स्वशान्तरूपेष्वितरै: स्वरूपै- रभ्यर्द्यमानेष्वनुकम्पितात्मा । परावरेशो महदंशयुक्तो ह्यजोऽपि जातो भगवान् यथाग्नि: ॥ १५ ॥
भगवान् परावरेशः करुणात्मा, स्वशान्तभक्तैः इतरैः स्वरूपैः संघर्षे सति, महदंशयुक्तः, अजोऽपि यथाग्निः प्रादुर्भवति।
Verse 16
मां खेदयत्येतदजस्य जन्म- विडम्बनं यद्वसुदेवगेहे । व्रजे च वासोऽरिभयादिव स्वयं पुराद् व्यवात्सीद्यदनन्तवीर्य: ॥ १६ ॥
अजस्यापि कृष्णस्य वसुदेवकारागृहे जन्म, व्रजेऽरिभयात् गूढवासः, अनन्तवीर्यस्यापि मथुरातः पलायनं—एतत्स्मरणं मां खेदयति।
Verse 17
दुनोति चेत: स्मरतो ममैतद् यदाह पादावभिवन्द्य पित्रो: । ताताम्ब कंसादुरुशङ्कितानां प्रसीदतं नोऽकृतनिष्कृतीनाम् ॥ १७ ॥
कंसभयात् गृहाद् दूरस्थितयोः कृष्णबलरामयोः पित्रोः पादसेवायामसमर्थतां कृत्वा, सः ‘ताताम्ब, प्रसीदतं नः’ इति क्षमां याचत्—एतत्स्मरणं मम चेतो दुनोति।
Verse 18
को वा अमुष्याङ्घ्रि सरोजरेणुं विस्मर्तुमीशीत पुमान् विजिघ्रन् । यो विस्फुरद्भ्रूविटपेन भूमे- र्भारं कृतान्तेन तिरश्चकार ॥ १८ ॥
अमुष्याङ्घ्रिसरोजरेणुं एकवारं अपि विजिघ्रन् कः पुमान् विस्मर्तुं शक्नोति? सः भ्रूविटपविस्फुरणेनैव भूमेर्भारकान् कृतान्तेन तिरश्चकार।
Verse 19
दृष्टा भवद्भिर्ननु राजसूये चैद्यस्य कृष्णं द्विषतोऽपि सिद्धि: । यां योगिन: संस्पृहयन्ति सम्यग् योगेन कस्तद्विरहं सहेत ॥ १९ ॥
राजसूये भवद्भिः दृष्टं ननु—कृष्णद्विषतः चैद्यस्यापि योगसिद्धिः। यां योगिनः सम्यग्योगेन स्पृहयन्ति; तस्य विरहं कः सहेत?
Verse 20
तथैव चान्ये नरलोकवीरा य आहवे कृष्णमुखारविन्दम् । नेत्रै: पिबन्तो नयनाभिरामं पार्थास्त्रपूत: पदमापुरस्य ॥ २० ॥
तथैव केचन नरलोकवीराः कुरुक्षेत्ररणे पार्थबाणप्रहारैः पूताः, कृष्णस्य मुखारविन्दं नेत्रैः पिबन्तो नयनाभिरामं तस्य परमं पदमापुः।
Verse 21
स्वयं त्वसाम्यातिशयस्त्र्यधीश: स्वाराज्यलक्ष्म्याप्तसमस्तकाम: । बलिं हरद्भिश्चिरलोकपालै: किरीटकोट्येडितपादपीठ: ॥ २१ ॥
स्वयं तु असाम्यातिशयस्त्र्यधीशः स्वाराज्यलक्ष्म्याप्तसमस्तकामः। चिरलोकपालैर्बलिं हरद्भिः किरीटकोट्येडितपादपीठः॥
Verse 22
तत्तस्य कैङ्कर्यमलं भृतान्नो विग्लापयत्यङ्ग यदुग्रसेनम् । तिष्ठन्निषण्णं परमेष्ठिधिष्ण्ये न्यबोधयद्देव निधारयेति ॥ २२ ॥
तत् तस्य कैङ्कर्यमलं भृतान्नो विग्लापयत्यङ्ग यदुग्रसेनम्। तिष्ठन्निषण्णं परमेष्ठिधिष्ण्ये न्यबोधयद्देव निधारयेति॥
Verse 23
अहो बकी यं स्तनकालकूटं जिघांसयापाययदप्यसाध्वी । लेभे गतिं धात्र्युचितां ततोऽन्यं कं वा दयालुं शरणं व्रजेम ॥ २३ ॥
अहो बकी यं स्तनकालकूटं जिघांसयापाययदप्यसाध्वी। लेभे गतिं धात्र्युचितां ततोऽन्यं कं वा दयालुं शरणं व्रजेम॥
Verse 24
मन्येऽसुरान् भागवतांस्त्र्यधीशे संरम्भमार्गाभिनिविष्टचित्तान् । ये संयुगेऽचक्षत तार्क्ष्यपुत्र- मंसे सुनाभायुधमापतन्तम् ॥ २४ ॥
मन्येऽसुरान् भागवतांस्त्र्यधीशे संरम्भमार्गाभिनिविष्टचित्तान्। ये संयुगेऽचक्षत तार्क्ष्यपुत्रमंसे सुनाभायुधमापतन्तम्॥
Verse 25
वसुदेवस्य देवक्यां जातो भोजेन्द्रबन्धने । चिकीर्षुर्भगवानस्या: शमजेनाभियाचित: ॥ २५ ॥
वसुदेवस्य देवक्यां जातो भोजेन्द्रबन्धने । ब्रह्मणा लोकशान्त्यर्थं प्रार्थितो भगवान् हरिः ॥
Verse 26
ततो नन्दव्रजमित: पित्रा कंसाद्विबिभ्यता । एकादश समास्तत्र गूढार्चि: सबलोऽवसत् ॥ २६ ॥
ततो नन्दव्रजं नीतः पित्रा कंसभयाकुलः । एकादश समास्तत्र गूढार्चिः सबलोऽवसत् ॥
Verse 27
परीतो वत्सपैर्वत्सांश्चारयन् व्यहरद्विभु: । यमुनोपवने कूजद्द्विजसंकुलिताङ्घ्रिपे ॥ २७ ॥
परीतो वत्सपैर्वत्सांश्चारयन् व्यहरद्विभुः । यमुनोपवने रम्ये कूजद्द्विजसमाकुले ॥
Verse 28
कौमारीं दर्शयंश्चेष्टां प्रेक्षणीयां व्रजौकसाम् । रुदन्निव हसन्मुग्धबालसिंहावलोकन: ॥ २८ ॥
कौमारीं दर्शयंश्चेष्टां व्रजवासिजनप्रियाम् । रुदन्निव हसन्मुग्धो बालसिंह इवाभवत् ॥
Verse 29
स एव गोधनं लक्ष्म्या निकेतं सितगोवृषम् । चारयन्ननुगान् गोपान् रणद्वेणुररीरमत् ॥ २९ ॥
स एव गोधनं रम्यं लक्ष्मीनिकेतनः प्रभुः । चारयन् गोपसङ्घांश्च रणद्वेणुररीरमत् ॥
Verse 30
प्रयुक्तान् भोजराजेन मायिन: कामरूपिण: । लीलया व्यनुदत्तांस्तान् बाल: क्रीडनकानिव ॥ ३० ॥
भोजराजेन कंसनेन प्रयुक्ता मायिनः कामरूपिणो महाबलिनः; तान् सर्वान् भगवान् श्रीकृष्णो लीलया बालः क्रीडनकानिव सुलभं व्यनुदत्त्।
Verse 31
विपन्नान् विषपानेन निगृह्य भुजगाधिपम् । उत्थाप्यापाययद्गावस्तत्तोयं प्रकृतिस्थितम् ॥ ३१ ॥
यमुनायाः कश्चिद् भागो भुजगाधिपेन कालियेन विषपानेन दूषितः; तेन व्रजवासिनो विपन्नाः। भगवान् तं जलमध्ये निगृह्य निष्कास्य, ततः प्रकृतिस्थितं तत्तोयं गवां पाययामास।
Verse 32
अयाजयद्गोसवेन गोपराजं द्विजोत्तमै: । वित्तस्य चोरुभारस्य चिकीर्षन् सद्वययं विभु: ॥ ३२ ॥
विभुः श्रीकृष्णो गोसवेन गोपराजं नन्दं द्विजोत्तमैः अयाजयत्; महावित्तस्य तस्योपभोगं गोपूजायै नियोजयितुं तथा स्वर्गराजेन्द्राय शिक्षां दातुं स इच्छन्।
Verse 33
वर्षतीन्द्रे व्रज: कोपाद्भग्नमानेऽतिविह्वल: । गोत्रलीलातपत्रेण त्रातो भद्रानुगृह्णता ॥ ३३ ॥
इन्द्रे वर्षति, मानभङ्गकोपात् व्रजः अतिविह्वलः अभवत्; तं व्रजं भद्रानुगृह्णता भगवान् श्रीकृष्णो गोत्रलीलातपत्रेण—गोवर्धनेन—त्रातवान्।
Verse 34
शरच्छशिकरैर्मृष्टं मानयन् रजनीमुखम् । गायन् कलपदं रेमे स्त्रीणां मण्डलमण्डन: ॥ ३४ ॥
शरच्छशिकरैर्मृष्टे रजनीमुखे, कलपदं गायन्, स्त्रीणां मण्डलमण्डनः भगवान् रेमे।
Frequently Asked Questions
Uddhava’s silence and tears are symptoms of bhāva—devotional ecstasy—arising from intense remembrance (smaraṇa) and separation (vipralambha). In Bhāgavata theology, such transformation indicates that the heart has deeply assimilated love for Bhagavān; speech momentarily fails because the mind is absorbed in the ‘nectar’ of the Lord’s lotus feet rather than in external narration.
The chapter distinguishes physical proximity from spiritual recognition. The Yadus had association, learning, and devotion, yet many related to Kṛṣṇa through familiarity, social identity, or partial understanding. Bhāgavata emphasizes that full recognition of Hari as the Supreme Person depends on purified vision and surrender (śaraṇāgati), not merely being near the Lord in a worldly sense.
Uddhava frames disappearance not as the Lord’s loss of existence but as withdrawal from the perception of those lacking qualification (tapas/discipline and spiritual vision). Since the Lord appears by His internal potency (yoga-māyā) in an eternal form, His departure is likewise a divine act: He remains Bhagavān, while access to His visible līlā is curtailed for those unable to see Him ‘as He is.’
It illustrates the Lord’s extraordinary mercy (dayā) and His acceptance of even a distorted offering when it contacts Him. Pūtanā came with poison and hostility, yet because she offered her breast (a motherly gesture, though deceitful), Kṛṣṇa granted her a maternal position in liberation. The point is not to endorse malice, but to magnify Bhagavān’s compassion and the purifying power of contact with Him.