Adhyaya 19
The Slaying of Hiraṇyākṣa and the Triumph of Varāha
पूर्वाध्यायस्य द्वन्द्वयुद्धानन्तरं अस्मिन्नध्याये श्रीवराह-हिरण्याक्षयोः एकयुद्धं तीव्रतरं भवति। भगवान् ब्रह्मणः शुद्धहृदयप्रार्थनाः स्वीकृत्य निकटयुद्धे दैत्यं समभ्ययात्। गदास्खलने दैत्यः क्षणं लाभं प्राप्नोति, किन्तु क्षत्रधर्ममर्यादां पालयन् तिष्ठति; तदा भगवान् सुदर्शनं प्रयोक्तुम् आह्वयति। हिरण्याक्षः क्रोधात् शस्त्रवर्षं करोति, अन्ते योगमायया प्रलयाभासं सृजति—तमोवाताः, दुर्गन्धवृष्टयः, भूतसेनाः—ये दिविषदः त्रासयन्ति। वराहः चक्रेण तां मायां विनाश्य योगमायायां स्वाधीनतां प्रकाशयति। दैत्यः बलात् ग्रहीतुं यतते, किन्तु भगवान् अस्पृष्ट एव तिष्ठन् निर्णायकप्रहारेण तं निहन्ति, तस्मै पुण्यमृत्युं ददाति; ब्रह्मा तं जयम् स्तौति। अन्ते सूतः शृवणस्य पावनत्वं वदति—पापक्षयः, ऐहिकामुष्मिकफलप्राप्तिः, अन्ते भगवद्धामगमनं च।
Shlokas
Verse 1
मैत्रेय उवाच अवधार्य विरिञ्चस्य निर्व्यलीकामृतं वच: । प्रहस्य प्रेमगर्भेण तदपाङ्गेन सोऽग्रहीत् ॥ १ ॥
श्रीमaitreya उवाच—विरिञ्चस्य निर्व्यलीकं पापसङ्कल्पवर्जितं मधुरामृतवत् वचोऽवधार्य भगवान् प्रेमगर्भेण प्रहस्य तदपाङ्गेन तस्य प्रार्थनां जग्राह ॥
Verse 2
तत: सपत्नं मुखतश्चरन्तमकुतोभयम् । जघानोत्पत्य गदया हनावसुरमक्षज: ॥ २ ॥
ततः सपत्नं मुखतः चरन्तम् अकुतोभयम् असुरं हिरण्याक्षं प्रति भगवान् अक्षजः उत्पत्य गदया हनौ जघान ॥
Verse 3
सा हता तेन गदया विहता भगवत्करात् । विघूर्णितापतद्रेजे तदद्भुतमिवाभवत् ॥ ३ ॥
सा गदा तेनासुरेण प्रहृता भगवत्करात् विहता सती विघूर्णिता पतिता रेजे; तदद्भुतमिवाभवत्, सा हि दीप्त्या विचित्रा बभौ ॥
Verse 4
स तदा लब्धतीर्थोऽपि न बबाधे निरायुधम् । मानयन् स मृधे धर्मं विष्वक्सेनं प्रकोपयन् ॥ ४ ॥
स तदा लब्धतीर्थोऽपि निरायुधं न बबाधे; मृधे धर्मं मानयन् स विष्वक्सेनं प्रकोपयामास ॥
Verse 5
गदायामपविद्धायां हाहाकारे विनिर्गते । मानयामास तद्धर्मं सुनाभं चास्मरद्विभु: ॥ ५ ॥
गदायामपविद्धायां हाहाकारे विनिर्गते देवर्षिसङ्घात्, विभुः तद्धर्मं मानयामास; ततो सुनाभं सुदर्शनं चक्रं स्मरदाह्वयत् ॥
Verse 6
तं व्यग्रचक्रं दितिपुत्राधमेन स्वपार्षदमुख्येन विषज्जमानम् । चित्रा वाचोऽतद्विदां खेचराणां तत्र स्मासन् स्वस्ति तेऽमुं जहीति ॥ ६ ॥
तदा भगवतः करे व्यग्रं सुदर्शनचक्रं परिभ्रमन्, दितिपुत्राधमेन हिरण्याक्षेण स्वपार्षदमुख्यरूपेण समीपयुद्धे विषज्जमानं तम् अवलोक्य, खेचरैः सर्वतो विचित्रा वाचोऽतद्विदां निःसृताः—“स्वस्ति ते; अमुं जहि; मा क्रीडस्व” इति।
Verse 7
स तं निशाम्यात्तरथाङ्गमग्रतो व्यवस्थितं पद्मपलाशलोचनम् । विलोक्य चामर्षपरिप्लुतेन्द्रियो रुषा स्वदन्तच्छदमादशच्छ्वसन् ॥ ७ ॥
स दैत्यः अग्रतः पद्मपलाशलोचनं पद्मनयनं भगवन्तं सुदर्शनरथाङ्गमादाय स्थितं निशाम्य, चामर्षेण परिप्लुतेंद्रियः रुषा स्वदन्तच्छदमादशद्, सर्प इव श्वसन् फूत्कारं चकार।
Verse 8
करालदंष्ट्रश्चक्षुर्भ्यां सञ्चक्षाणो दहन्निव । अभिप्लुत्य स्वगदया हतोऽसीत्याहनद्धरिम् ॥ ८ ॥
करालदंष्ट्रो दैत्यः चक्षुर्भ्यां हरिं सञ्चक्षाणो दहन्निव, अभिप्लुत्य गदया स्वां प्रहाराय उद्दिश्य, “हतोऽसि” इति सहसा हरिमाह।
Verse 9
पदा सव्येन तां साधो भगवान् यज्ञसूकर: । लीलया मिषत: शत्रो: प्राहरद्वातरंहसम् ॥ ९ ॥
साधो विदुर, भगवान् यज्ञसूकरः शत्रोर्मिषतः, वातरंहसा आगच्छन्तीं तां गदां सव्यपदा लीलया प्राहरत्, पातयामास च।
Verse 10
आह चायुधमाधत्स्व घटस्व त्वं जिगीषसि । इत्युक्त:स तदा भूयस्ताडयन् व्यनदद् भृशम् ॥ १० ॥
ततो भगवान् उवाच—“आयुधम् आधत्स्व; घटस्व; त्वं जिगीषसि” इति। एवमुक्तः स दैत्यः भूयः गदां ताडयन् भृशं व्यनदद्।
Verse 11
तां स आपततीं वीक्ष्य भगवान् समवस्थित: । जग्राह लीलया प्राप्तां गरुत्मानिव पन्नगीम् ॥ ११ ॥
तां गदामापतन्तीं दृष्ट्वा भगवान् स्थिरतया समवस्थितः। गरुत्मानिव पन्नगीं लीलया तां जग्राह॥
Verse 12
स्वपौरुषे प्रतिहते हतमानो महासुर: । नैच्छद्गदां दीयमानां हरिणा विगतप्रभ: ॥ १२ ॥
स्वपौरुषे प्रतिहते हतमानो महासुरः। हरिणा प्रदीयमानां गदां विगतप्रभो नैच्छत्॥
Verse 13
जग्राह त्रिशिखं शूलं ज्वलज्ज्वलनलोलुपम् । यज्ञाय धृतरूपाय विप्रायाभिचरन् यथा ॥ १३ ॥
अथ त्रिशिखं शूलं ज्वलज्ज्वलनलोलुपम्। यज्ञभोक्त्रे धृतरूपाय प्रभवे विप्रायाभिचरन्निव क्षिप्तवान्॥
Verse 14
तदोजसा दैत्यमहाभटार्पितं चकासदन्त:ख उदीर्णदीधिति । चक्रेण चिच्छेद निशातनेमिना हरिर्यथा तार्क्ष्यपतत्रमुज्झितम् ॥ १४ ॥
तदोजसा दैत्यमहाभटार्पितं शूलं नभसि दीप्तिमद् बभौ। हरिस्तु निशातनेमिना सुदर्शनचक्रेण तच्चिच्छेद, यथा इन्द्रः तार्क्ष्यपतत्रमुज्झितम्॥
Verse 15
वृक्णे स्वशूले बहुधारिणा हरे: प्रत्येत्य विस्तीर्णमुरो विभूतिमत् । प्रवृद्धरोष: स कठोरमुष्टिना नदन् प्रहृत्यान्तरधीयतासुर: ॥ १५ ॥
स्वशूले चक्रेण हरेर्बहुधा छिन्नं दृष्ट्वा स प्रवृद्धरोषः। विस्तीर्णं श्रीवत्सलाञ्छितं हरेरुरः प्रत्येत्य कठोरमुष्टिना नदन् प्रहृत्य, ततः असुरोऽन्तरधीयत॥
Verse 16
तेनेत्थमाहत: क्षत्तर्भगवानादिसूकर: । नाकम्पत मनाक् क्वापि स्रजा हत इव द्विप: ॥ १६ ॥
तेनेत्थमाहत: क्षत्तर्भगवानादिसूकर: । नाकम्पत मनाक् क्वापि स्रजा हत इव द्विप: ॥ १६ ॥
Verse 17
अथोरुधासृजन्मायां योगमायेश्वरे हरौ । यां विलोक्य प्रजास्त्रस्ता मेनिरेऽस्योपसंयमम् ॥ १७ ॥
अथोरुधासृजन्मायां योगमायेश्वरे हरौ । यां विलोक्य प्रजास्त्रस्ता मेनिरेऽस्योपसंयमम् ॥ १७ ॥
Verse 18
प्रववुर्वायवश्चण्डास्तम: पांसवमैरयन् । दिग्भ्यो निपेतुर्ग्रावाण: क्षेपणै: प्रहिता इव ॥ १८ ॥
प्रववुर्वायवश्चण्डास्तम: पांसवमैरयन् । दिग्भ्यो निपेतुर्ग्रावाण: क्षेपणै: प्रहिता इव ॥ १८ ॥
Verse 19
द्यौर्नष्टभगणाभ्रौघै: सविद्युत्स्तनयित्नुभि: । वर्षद्भि: पूयकेशासृग्विण्मूत्रास्थीनि चासकृत् ॥ १९ ॥
द्यौर्नष्टभगणाभ्रौघै: सविद्युत्स्तनयित्नुभि: । वर्षद्भि: पूयकेशासृग्विण्मूत्रास्थीनि चासकृत् ॥ १९ ॥
Verse 20
गिरय: प्रत्यदृश्यन्त नानायुधमुचोऽनघ । दिग्वाससो यातुधान्य: शूलिन्यो मुक्तमूर्धजा: ॥ २० ॥
गिरय: प्रत्यदृश्यन्त नानायुधमुचोऽनघ । दिग्वाससो यातुधान्य: शूलिन्यो मुक्तमूर्धजा: ॥ २० ॥
Verse 21
बहुभिर्यक्षरक्षोभि: पत्त्यश्वरथकुञ्जरै: । आततायिभिरुत्सृष्टा हिंस्रा वाचोऽतिवैशसा: ॥ २१ ॥
बहुभिर्यक्षरक्षोभि: पत्त्यश्वरथकुञ्जरै: । आततायिभिरुत्सृष्टा हिंस्रा वाचोऽतिवैशसा: ॥ २१ ॥
Verse 22
प्रादुष्कृतानां मायानामासुरीणां विनाशयत् । सुदर्शनास्त्रं भगवान् प्रायुङ्क्त दयितं त्रिपात् ॥ २२ ॥
प्रादुष्कृतानां मायानामासुरीणां विनाशयत् । सुदर्शनास्त्रं भगवान् प्रायुङ्क्त दयितं त्रिपात् ॥ २२ ॥
Verse 23
तदा दिते: समभवत्सहसा हृदि वेपथु: । स्मरन्त्या भर्तुरादेशं स्तनाच्चासृक् प्रसुस्रुवे ॥ २३ ॥
तदा दिते: समभवत्सहसा हृदि वेपथु: । स्मरन्त्या भर्तुरादेशं स्तनाच्चासृक् प्रसुस्रुवे ॥ २३ ॥
Verse 24
विनष्टासु स्वमायासु भूयश्चाव्रज्य केशवम् । रुषोपगूहमानोऽमुं ददृशेऽवस्थितं बहि: ॥ २४ ॥
विनष्टासु स्वमायासु भूयश्चाव्रज्य केशवम् । रुषोपगूहमानोऽमुं ददृशेऽवस्थितं बहि: ॥ २४ ॥
Verse 25
तं मुष्टिभिर्विनिघ्नन्तं वज्रसारैरधोक्षज: । करेण कर्णमूलेऽहन् यथा त्वाष्ट्रं मरुत्पति: ॥ २५ ॥
तं मुष्टिभिर्विनिघ्नन्तं वज्रसारैरधोक्षज: । करेण कर्णमूलेऽहन् यथा त्वाष्ट्रं मरुत्पति: ॥ २५ ॥
Verse 26
स आहतो विश्वजिता ह्यवज्ञया परिभ्रमद्गात्र उदस्तलोचन: । विशीर्णबाह्वङ्घ्रिशिरोरुहोऽपतद् यथा नगेन्द्रो लुलितो नभस्वता ॥ २६ ॥
स आहतो विश्वजिता ह्यवज्ञया परिभ्रमद्गात्र उदस्तलोचन: । विशीर्णबाह्वङ्घ्रिशिरोरुहोऽपतद् यथा नगेन्द्रो लुलितो नभस्वता ॥ २६ ॥
Verse 27
क्षितौ शयानं तमकुण्ठवर्चसं करालदंष्ट्रं परिदष्टदच्छदम् । अजादयो वीक्ष्य शशंसुरागता अहो इमां को नु लभेत संस्थितिम् ॥ २७ ॥
क्षितौ शयानं तमकुण्ठवर्चसं करालदंष्ट्रं परिदष्टदच्छदम् । अजादयो वीक्ष्य शशंसुरागता अहो इमां को नु लभेत संस्थितिम् ॥ २७ ॥
Verse 28
यं योगिनो योगसमाधिना रहो ध्यायन्ति लिङ्गादसतो मुमुक्षया । तस्यैष दैत्यऋषभ: पदाहतो मुखं प्रपश्यंस्तनुमुत्ससर्ज ह ॥ २८ ॥
यं योगिनो योगसमाधिना रहो ध्यायन्ति लिङ्गादसतो मुमुक्षया । तस्यैष दैत्यऋषभ: पदाहतो मुखं प्रपश्यंस्तनुमुत्ससर्ज ह ॥ २८ ॥
Verse 29
एतौ तौ पार्षदावस्य शापाद्यातावसद्गतिम् । पुन: कतिपयै: स्थानं प्रपत्स्येते ह जन्मभि: ॥ २९ ॥
एतौ तौ पार्षदावस्य शापाद्यातावसद्गतिम् । पुन: कतिपयै: स्थानं प्रपत्स्येते ह जन्मभि: ॥ २९ ॥
Verse 30
देवा ऊचु: नमो नमस्तेऽखिलयज्ञतन्तवे स्थितौ गृहीतामलसत्त्वमूर्तये । दिष्टया हतोऽयं जगतामरुन्तुद- स्त्वत्पादभक्त्या वयमीश निर्वृता: ॥ ३० ॥
देवा ऊचु: नमो नमस्तेऽखिलयज्ञतन्तवे स्थितौ गृहीतामलसत्त्वमूर्तये । दिष्टया हतोऽयं जगतामरुन्तुद- स्त्वत्पादभक्त्या वयमीश निर्वृता: ॥ ३० ॥
Verse 31
मैत्रेय उवाच एवं हिरण्याक्षमसह्यविक्रमं स सादयित्वा हरिरादिसूकर: । जगाम लोकं स्वमखण्डितोत्सवं समीडित: पुष्करविष्टरादिभि: ॥ ३१ ॥
मैत्रेय उवाच—एवं हिरण्याक्षम् असह्यविक्रमं स सादयित्वा हरिरादिसूकरः । जगाम लोकं स्वम् अखण्डितोत्सवं समीडितः पुष्करविष्टरादिभिः ॥
Verse 32
मया यथानूक्तमवादि ते हरे: कृतावतारस्य सुमित्र चेष्टितम् । यथा हिरण्याक्ष उदारविक्रमो महामृधे क्रीडनवन्निराकृत: ॥ ३२ ॥
मया यथानूक्तम् अवादि ते हरेः कृतावतारस्य सुमित्र चेष्टितम् । यथा हिरण्याक्ष उदारविक्रमो महामृधे क्रीडनवन् निराकृतः ॥
Verse 33
सूत उवाच इति कौषारवाख्यातामाश्रुत्य भगवत्कथाम् । क्षत्तानन्दं परं लेभे महाभागवतो द्विज ॥ ३३ ॥
सूत उवाच—इति कौषारवाख्याताम् आश्रुत्य भगवत्कथाम् । क्षत्तानन्दं परं लेभे महाभागवतो द्विज ॥
Verse 34
अन्येषां पुण्यश्लोकानामुद्दामयशसां सताम् । उपश्रुत्य भवेन्मोद: श्रीवत्साङ्कस्य किं पुन: ॥ ३४ ॥
अन्येषां पुण्यश्लोकानाम् उद्दामयशसां सताम् । उपश्रुत्य भवेन् मोदः श्रीवत्साङ्कस्य किं पुनः ॥
Verse 35
यो गजेन्द्र झषग्रस्तं ध्यायन्तं चरणाम्बुजम् । क्रोशन्तीनां करेणूनां कृच्छ्रतोऽमोचयद् द्रुतम् ॥ ३५ ॥
यो गजेन्द्रं झषग्रस्तं ध्यायन्तं चरणाम्बुजम् । क्रोशन्तीनां करेणूनां कृच्छ्रतोऽमोचयद् द्रुतम् ॥
Verse 36
तं सुखाराध्यमृजुभिरनन्यशरणैर्नृभि: । कृतज्ञ: को न सेवेत दुराराध्यमसाधुभि: ॥ ३६ ॥
तं भगवन्तं सुखेन आराध्यं ऋजुभिरनन्यशरणैर्नृभिः। कृतज्ञः कः नु न सेवेत? असाधुभिर्दुराराध्यः स एव॥
Verse 37
यो वै हिरण्याक्षवधं महाद्भुतं विक्रीडितं कारणसूकरात्मन: । शृणोति गायत्यनुमोदतेऽञ्जसा विमुच्यते ब्रह्मवधादपि द्विजा: ॥ ३७ ॥
कारणसूकरात्मनः प्रभोः हिरण्याक्षवधं महाद्भुतं विक्रीडितं यः शृणोति गायत्यनुमोदते च। स द्विजाः अञ्जसा पापफलैः विमुच्यते ब्रह्मवधादपि॥
Verse 38
एतन्महापुण्यमलं पवित्रं धन्यं यशस्यं पदमायुराशिषाम् । प्राणेन्द्रियाणां युधि शौर्यवर्धनं नारायणोऽन्ते गतिरङ्ग शृण्वताम् ॥ ३८ ॥
एतन्महापुण्यमलं पवित्रं धन्यं यशस्यं पदमायुराशिषाम्। युधि प्राणेन्द्रियाणां शौर्यवर्धनं, शृण्वतामन्ते नारायणो गतिरङ्ग॥
Frequently Asked Questions
The text highlights the demon’s adherence to the kṣātra code of single combat (yuddha-dharma), which paradoxically becomes the cause of his downfall: his “righteousness” is external and ego-driven, whereas the Lord’s dharma is protective and absolute. The episode underscores that dharma without surrender (bhakti) cannot override the Lord’s will.
By releasing Sudarśana, the Lord nullifies the asura’s conjurations and restores clarity and order. In Bhāgavata theology, Sudarśana represents the Lord’s supreme power and ‘right vision’ that cuts through illusion—showing that even cosmic-scale fear effects cannot stand before Bhagavān’s sovereignty over yoga-māyā.
Brahmā praises the demon’s death as blessed because he dies directly by the Lord’s contact while beholding Him. Even antagonists who are slain by Bhagavān receive extraordinary purification due to the Lord’s transcendental nature; the event also foreshadows the return of the cursed gatekeepers to Vaikuṇṭha after completing their destined births.
Sūta states that hearing/chanting the account of Varāha killing Hiraṇyākṣa immediately relieves sinful reactions (even grave sins), grants merit and auspicious worldly outcomes (fame, longevity, strength), and, if heard at the time of death, transfers the hearer to the Lord’s supreme abode—affirming śravaṇa as a primary bhakti practice.