Adhyaya 18
Varāha Confronts Hiraṇyākṣa: The Challenge, the Rescue of Earth, and the Opening of the Mace-Duel
पूर्वाध्यायस्य तानवस्य हिरण्याक्षस्य दर्पानन्तरं नारदोपदेशात् स महासमुद्रगर्भं प्रविश्य वराहं ददर्श, यः स्वदंष्ट्राभ्यां भूदेवीं उद्धरन् धारयति। स तं पशुमात्रमिव निन्दन् देवान् यज्ञधर्मं च त्रासयितुं पृथिव्याः स्वामित्वं च दर्पेणोवाच। भगवांस्तु कटुवाक्यैः पीडितोऽपि प्रथमं भूदेव्याः रक्षणं कृत्वा जलात् उत्थाय तां भूतले न्यधात्, तां च प्लवमानां कृत्वा समर्थयामास; ब्रह्मादयः सुराश्च स्तुतिभिः पुष्पवृष्ट्या च तं समर्चयन्। ततः स भगवान् निर्भयेन धर्मसंस्थापनाय तस्य गर्वं भङ्क्त्वा मृत्युपाशबद्धत्वं प्रकाशयामास। ततो गदायुद्धं प्रवृत्तम्—दैत्यः प्राहरत्, भगवान् च कौशलात् परिहरन्, उभौ घोरगदाप्रहारान् क्रोधवर्धनैः परस्परं विन्यस्यताम्। अन्ते ब्रह्मा समागत्य युद्धं द्रष्टुं स्थित्वा अशुभकालात् पूर्वं शीघ्रं समापनाय भगवन्तं प्रार्थयामास, पराध्यायस्य निर्णायकयुद्धाय भूमिका जाता।
Shlokas
Verse 1
मैत्रेय उवाच तदेवमाकर्ण्य जलेशभाषितं महामनास्तद्विगणय्य दुर्मद: । हरेर्विदित्वा गतिमङ्ग नारदाद् रसातलं निर्विविशे त्वरान्वित: ॥ १ ॥
मैत्रेय उवाच—तदेवमाकर्ण्य जलेशभाषितं महामना दुर्मदो दैत्यस्तद्विगणय्य। हरेर्गतिं नारदाद् विदित्वा रसातलं त्वरान्वितो निर्विविशे॥
Verse 2
ददर्श तत्राभिजितं धराधरं प्रोन्नीयमानावनिमग्रदंष्ट्रया । मुष्णन्तमक्ष्णा स्वरुचोऽरुणश्रिया जहास चाहो वनगोचरो मृग: ॥ २ ॥
तत्राभिजितं धराधरं वराहरूपिणं ददर्श, प्रोन्नीयमानामवनिमग्रदंष्ट्रया। अरुणश्रिया स्वरुचोऽक्ष्णा मुष्णन्तं दृष्ट्वा स जहास—“अहो वनगोचरो मृगः” इति॥
Verse 3
आहैनमेह्यज्ञ महीं विमुञ्च नो रसौकसां विश्वसृजेयमर्पिता । न स्वस्ति यास्यस्यनया ममेक्षत: सुराधमासादितसूकराकृते ॥ ३ ॥
आह—एह्यज्ञ, महीं विमुञ्च; नो रसौकसां विश्वसृजेयमर्पिता। ममेक्षतः एनया न स्वस्ति यास्यसि, सुराधम, सूकराकृत्या समासित॥
Verse 4
त्वं न: सपत्नैरभवाय किं भृतो यो मायया हन्त्यसुरान् परोक्षजित् । त्वां योगमायाबलमल्पपौरुषं संस्थाप्य मूढ प्रमृजे सुहृच्छुच: ॥ ४ ॥
त्वं न: सपत्नैरभवाय किं भृतो यो मायया हन्त्यसुरान् परोक्षजित् । त्वां योगमायाबलमल्पपौरुषं संस्थाप्य मूढ प्रमृजे सुहृच्छुच: ॥ ४ ॥
Verse 5
त्वयि संस्थिते गदया शीर्णशीर्ष- ण्यस्मद्भुजच्युतया ये च तुभ्यम् । बलिं हरन्त्यृषयो ये च देवा: स्वयं सर्वे न भविष्यन्त्यमूला: ॥ ५ ॥
त्वयि संस्थिते गदया शीर्णशीर्ष- ण्यस्मद्भुजच्युतया ये च तुभ्यम् । बलिं हरन्त्यृषयो ये च देवा: स्वयं सर्वे न भविष्यन्त्यमूला: ॥ ५ ॥
Verse 6
स तुद्यमानोऽरिदुरुक्ततोमरै- र्दंष्ट्राग्रगां गामुपलक्ष्य भीताम् । तोदं मृषन्निरगादम्बुमध्याद् ग्राहाहत: सकरेणुर्यथेभ: ॥ ६ ॥
स तुद्यमानोऽरिदुरुक्ततोमरै- र्दंष्ट्राग्रगां गामुपलक्ष्य भीताम् । तोदं मृषन्निरगादम्बुमध्याद् ग्राहाहत: सकरेणुर्यथेभ: ॥ ६ ॥
Verse 7
तं नि:सरन्तं सलिलादनुद्रुतो हिरण्यकेशो द्विरदं यथा झष: । करालदंष्ट्रोऽशनिनिस्वनोऽब्रवीद् गतह्रियां किं त्वसतां विगर्हितम् ॥ ७ ॥
तं नि:सरन्तं सलिलादनुद्रुतो हिरण्यकेशो द्विरदं यथा झष: । करालदंष्ट्रोऽशनिनिस्वनोऽब्रवीद् गतह्रियां किं त्वसतां विगर्हितम् ॥ ७ ॥
Verse 8
स गामुदस्तात्सलिलस्य गोचरे विन्यस्य तस्यामदधात्स्वसत्त्वम् । अभिष्टुतो विश्वसृजा प्रसूनै- रापूर्यमाणो विबुधै: पश्यतोऽरे: ॥ ८ ॥
स गामुदस्तात्सलिलस्य गोचरे विन्यस्य तस्यामदधात्स्वसत्त्वम् । अभिष्टुतो विश्वसृजा प्रसूनै- रापूर्यमाणो विबुधै: पश्यतोऽरे: ॥ ८ ॥
Verse 9
परानुषक्तं तपनीयोपकल्पं महागदं काञ्चनचित्रदंशम् । मर्माण्यभीक्ष्णं प्रतुदन्तं दुरुक्तै: प्रचण्डमन्यु: प्रहसंस्तं बभाषे ॥ ९ ॥
परानुषक्तं तपनीयोपकल्पं महागदं काञ्चनचित्रदंशम् । मर्माण्यभीक्ष्णं प्रतुदन्तं दुरुक्तै: प्रचण्डमन्यु: प्रहसंस्तं बभाषे ॥ ९ ॥
Verse 10
श्रीभगवानुवाच सत्यं वयं भो वनगोचरा मृगा युष्मद्विधान्मृगये ग्रामसिंहान् । न मृत्युपाशै: प्रतिमुक्तस्य वीरा विकत्थनं तव गृह्णन्त्यभद्र ॥ १० ॥
श्रीभगवानुवाच सत्यं वयं भो वनगोचरा मृगा युष्मद्विधान्मृगये ग्रामसिंहान् । न मृत्युपाशै: प्रतिमुक्तस्य वीरा विकत्थनं तव गृह्णन्त्यभद्र ॥ १० ॥
Verse 11
एते वयं न्यासहरा रसौकसां गतह्रियो गदया द्रावितास्ते । तिष्ठामहेऽथापि कथञ्चिदाजौ स्थेयं क्व यामो बलिनोत्पाद्य वैरम् ॥ ११ ॥
एते वयं न्यासहरा रसौकसां गतह्रियो गदया द्रावितास्ते । तिष्ठामहेऽथापि कथञ्चिदाजौ स्थेयं क्व यामो बलिनोत्पाद्य वैरम् ॥ ११ ॥
Verse 12
त्वं पद्रथानां किल यूथपाधिपो घटस्व नोऽस्वस्तय आश्वनूह: । संस्थाप्य चास्मान् प्रमृजाश्रुस्वकानां य: स्वां प्रतिज्ञां नातिपिपर्त्यसभ्य: ॥ १२ ॥
त्वं पद्रथानां किल यूथपाधिपो घटस्व नोऽस्वस्तय आश्वनूह: । संस्थाप्य चास्मान् प्रमृजाश्रुस्वकानां य: स्वां प्रतिज्ञां नातिपिपर्त्यसभ्य: ॥ १२ ॥
Verse 13
मैत्रेय उवाचसोऽधिक्षिप्तो भगवता प्रलब्धश्च रुषा भृशम् । आजहारोल्बणं क्रोधं क्रीड्यमानोऽहिराडिव ॥ १३ ॥
मैत्रेय उवाचसोऽधिक्षिप्तो भगवता प्रलब्धश्च रुषा भृशम् । आजहारोल्बणं क्रोधं क्रीड्यमानोऽहिराडिव ॥ १३ ॥
Verse 14
सृजन्नमर्षित: श्वासान्मन्युप्रचलितेन्द्रिय: । आसाद्य तरसा दैत्यो गदयान्यहनद्धरिम् ॥ १४ ॥
अमर्षितः सृजन् श्वासान् मन्युप्रचलितेन्द्रियः। दैत्यस्तरसा हरिमासाद्य गदया ताडयामास॥
Verse 15
भगवांस्तु गदावेगं विसृष्टं रिपुणोरसि । अवञ्चयत्तिरश्चीनो योगारूढ इवान्तकम् ॥ १५ ॥
भगवान् तु रिपुणा वक्षसि विसृष्टं गदावेगम्। तिरश्चीनोऽवञ्चयद् योगारूढ इवान्तकम्॥
Verse 16
पुनर्गदां स्वामादाय भ्रामयन्तमभीक्ष्णश: । अभ्यधावद्धरि: क्रुद्ध: संरम्भाद्दष्टदच्छदम् ॥ १६ ॥
पुनर्गदां स्वामादाय भ्रामयन्तमभीक्ष्णशः। क्रुद्धो हरिरभ्यधावद् संरम्भाद्दष्टदच्छदम्॥
Verse 17
ततश्च गदयारातिं दक्षिणस्यां भ्रुवि प्रभु: । आजघ्ने स तु तां सौम्य गदया कोविदोऽहनत् ॥ १७ ॥
ततः प्रभुर्दक्षिणस्यां भ्रुवि गदयारातिमाजघ्ने। स तु कोविदो गदया तां सौम्य प्रत्यहनत्॥
Verse 18
एवं गदाभ्यां गुर्वीभ्यां हर्यक्षो हरिरेव च । जिगीषया सुसंरब्धावन्योन्यमभिजघ्नतु: ॥ १८ ॥
एवं गुर्वीभ्यां गदाभ्यां हर्यक्षो हरिरेव च। जिगीषया सुसंरब्धावन्योन्यमभिजघ्नतु:॥
Verse 19
तयो: स्पृधोस्तिग्मगदाहताङ्गयो: क्षतास्रवघ्राणविवृद्धमन्य्वो: । विचित्रमार्गांश्चरतोर्जिगीषया व्यभादिलायामिव शुष्मिणोर्मृध: ॥ १९ ॥
तयोः परस्परस्पर्धया तिग्मगदाप्रहारैः क्षताङ्गयोः क्षतास्रगन्धेन च क्रोधोऽभिवर्धत; जिगीषया विचित्रमार्गान् चरतोर्मृधो गवां निमित्तं शुष्मिणोर्वृषभयोरिवाभात्।
Verse 20
दैत्यस्य यज्ञावयवस्य माया- गृहीतवाराहतनोर्महात्मन: । कौरव्य मह्यां द्विषतोर्विमर्दनं दिदृक्षुरागादृषिभिर्वृत: स्वराट् ॥ २० ॥
कौरव्य, दैत्येन सह यज्ञावयवभूतस्य माया-गृहीतवाराहतनोर्भगवतो महात्मनः मह्यां हिताय द्विषतोर्विमर्दनं दिदृक्षुः स्वराट् ब्रह्मा ऋषिभिर्वृतो युयुत्सास्थानमागात्।
Verse 21
आसन्नशौण्डीरमपेतसाध्वसं कृतप्रतीकारमहार्यविक्रमम् । विलक्ष्य दैत्यं भगवान् सहस्रणी- र्जगाद नारायणमादिसूकरम् ॥ २१ ॥
समरस्थाने समासाद्य सहस्रणीर्ब्रह्मा दैत्यं विलक्ष्य—यस्य शौण्डीर्यमासन्नमपेतसाध्वसं कृतप्रतीकारं महद् आर्यविक्रमं च—आदिसूकररूपिणं नारायणं भगवतः समभाषत।
Verse 22
ब्रह्मोवाच एष ते देव देवानामङ्घ्रिमूलमुपेयुषाम् । विप्राणां सौरभेयीणां भूतानामप्यनागसाम् ॥ २२ ॥ आगस्कृद्भयकृद्दुष्कृदस्मद्राद्धवरोऽसुर: । अन्वेषन्नप्रतिरथो लोकानटति कण्टक: ॥ २३ ॥
ब्रह्मोवाच—देव, ये देवा विप्राः सौरभेयीश्च निर्दोषभूतानि च तवाङ्घ्रिमूलमुपेयुषः, तेषामेष असुरः कण्टक इव नित्यं पीडां करोति; अस्मत्तो लब्धवरः स दुष्कृद् आगस्कृद् भयकृद् अप्रतिरथो योधमन्वेषन् लोकानटति।
Verse 23
ब्रह्मोवाच एष ते देव देवानामङ्घ्रिमूलमुपेयुषाम् । विप्राणां सौरभेयीणां भूतानामप्यनागसाम् ॥ २२ ॥ आगस्कृद्भयकृद्दुष्कृदस्मद्राद्धवरोऽसुर: । अन्वेषन्नप्रतिरथो लोकानटति कण्टक: ॥ २३ ॥
ब्रह्मोवाच—देव, ये देवा विप्राः सौरभेयीश्च निर्दोषभूतानि च तवाङ्घ्रिमूलमुपेयुषः, तेषामेष असुरः कण्टक इव नित्यं पीडां करोति; अस्मत्तो लब्धवरः स दुष्कृद् आगस्कृद् भयकृद् अप्रतिरथो योधमन्वेषन् लोकानटति।
Verse 24
मैनं मायाविनं दृप्तं निरङ्कुशमसत्तमम् । आक्रीड बालवद्देव यथाशीविषमुत्थितम् ॥ २४ ॥
ब्रह्मोवाच—देव, मायाविनं दर्पितं निरङ्कुशं दुष्टतमं च एनं सर्पवत् दारुणं बालवत् क्रीडितुं न अर्हसि।
Verse 25
न यावदेष वर्धेत स्वां वेलां प्राप्य दारुण: । स्वां देव मायामास्थाय तावज्जह्यघमच्युत ॥ २५ ॥
यावत् एषः दारुणः स्वां वेलां न प्राप्य वर्धेत, तावत् स्वां देव-मायाम् आश्रित्य अच्युत, एनम् अघं जहि।
Verse 26
एषा घोरतमा सन्ध्या लोकच्छम्बट्करी प्रभो । उपसर्पति सर्वात्मन् सुराणां जयमावह ॥ २६ ॥
प्रभो, एषा घोरतमा सन्ध्या लोकं छादयित्री शीघ्रम् उपसर्पति; सर्वात्मन्, सुराणां जयम् आवहन् एनं जहि।
Verse 27
अधुनैषोऽभिजिन्नाम योगो मौहूर्तिको ह्यगात् । शिवाय नस्त्वं सुहृदामाशु निस्तर दुस्तरम् ॥ २७ ॥
अधुना अभिजित्-नाम मौहूर्तिको योगः आरब्धः प्रायः अतीतः; सुहृदां शिवाय त्वं दुस्तरं शत्रुम् आशु निस्तर।
Verse 28
दिष्टया त्वां विहितं मृत्युसमयमासादित: स्वयम् । विक्रम्यैनं मृधे हत्वा लोकानाधेहि शर्मणि ॥ २८ ॥
दिष्ट्या एषः स्वयम् त्वां मृत्युसमयं विहितम् आसादितः; विक्रम्य मृधे एनं हत्वा लोकान् शर्मणि आधेहि।
Frequently Asked Questions
Varāha’s first act is poṣaṇa: safeguarding Bhū-devī and stabilizing cosmic order. The text highlights that the Lord transfers His potency so Earth can float, demonstrating that restoring dharma is not impulsive heroism but deliberate protection of the vulnerable and re-establishment of the world’s foundations before the final removal of adharma.
Hiraṇyākṣa’s insults are described as “shaftlike,” acknowledging speech as a weapon that wounds. Yet Varāha tolerates them until Earth’s fear is addressed, showing divine forbearance. When He replies, it is not egoic retaliation but a dharmic rebuke: He frames the demon as bound by death (kāla) and Himself as fearless, thereby re-centering the conflict on spiritual reality rather than verbal provocation.
Hiraṇyākṣa is a Daitya empowered by a boon (received via Brahmā), which fuels arrogance and a compulsion to find an equal combatant. He seeks notoriety through conquest and terrorizes devas, brāhmaṇas, cows, and innocents—those aligned with worship of the Lord—making his challenge a direct assault on sacrificial order and divine sovereignty.
Brahmā’s counsel frames the duel within kāla (time), a governing principle even in cosmic events. Abhijit is traditionally an auspicious midday period associated with victory; Brahmā urges swift completion to prevent the demon from gaining advantage in an inauspicious hour and to restore peace promptly. The episode underscores that the Lord’s līlā accommodates worldly timing while remaining fully capable of victory by internal potency.