Adhyaya 17
Portents at the Birth of Diti’s Sons and Hiraṇyākṣa Challenges Varuṇa
मैत्रेयः विदुराय कथयति—ब्रह्मणा पूर्वतमस्य तमसः कारणे निरूपिते देवाः स्वधामानि प्रत्यगच्छन्। ततः दितिः कश्यपस्य चेतावनीं शङ्कां च उपेक्ष्य अद्भुतशतवर्षगर्भधारणानन्तरं यमलौ दैत्यपुत्रौ अजनयत्। तयोर्जन्मनि द्यौर्भुवोऽन्तरिक्षेषु घोराणि निमित्तानि अभवन्—भूकम्पाः, विकृतवाताः, ग्रहणानि, अशुभग्रहबलम्, पशुक्रन्दनम्, देवप्रतिमानां अश्रुपातश्च—अधर्मोन्नतिसूचकानि। जयविजययोः पतनं विदित्वा ब्रह्मणः चत्वारः कुमाराः एव तानि ज्ञात्वा प्रलयभीतिं न चक्रुः। यमलौ शीघ्रं पर्वताकारौ बभूवतुः; कश्यपः तौ हिरण्याक्षं हिरण्यकशिपुं च नामभिः अभ्यधात्। वरदानबलसमृद्धः हिरण्यकशिपुः त्रैलोक्यं वशीचकार, हिरण्याक्षः तु युद्धार्थं दर्पेण विचचार। देवान् निगूढान् दृष्ट्वा स गर्जन् समुद्रं प्रविवेश, वरुणपुरीं प्राप्य वरुणं युद्धाय उपहासेन याचत। वरुणः क्रोधं निगृह्य तं विष्णोः समीपं प्रेषयामास, भगवता तस्य दर्पो नाशयिष्यते इति व्याहरन्—अनेन वराहावतारयुद्धस्य भूमिका रचिता।
Shlokas
Verse 1
मैत्रेय उवाच निशम्यात्मभुवा गीतं कारणं शङ्कयोज्झिता: । तत: सर्वे न्यवर्तन्त त्रिदिवाय दिवौकस: ॥ १ ॥
मैत्रेय उवाच—आत्मभुवा ब्रह्मणा विष्णुजेन तमसः कारणं यथा गीतं निशम्य, सर्वे दिवौकसः शङ्काभयवर्जिता अभवन्। ततस्ते त्रिदिवाय स्वस्वलोकान् प्रत्यवर्तन्त॥
Verse 2
दितिस्तु भर्तुरादेशादपत्यपरिशङ्किनी । पूर्णे वर्षशते साध्वी पुत्रौ प्रसुषुवे यमौ ॥ २ ॥
दितिः तु भर्तुरादेशात् गर्भस्थापत्यैर्देवेषु विपद्भावं परिशङ्किनी साध्वी। पूर्णे वर्षशते सा यमौ पुत्रौ प्रसुषुवे॥
Verse 3
उत्पाता बहवस्तत्र निपेतुर्जायमानयो: । दिवि भुव्यन्तरिक्षे च लोकस्योरुभयावहा: ॥ ३ ॥
तयोर्दानवयोर्जन्मनि तत्र बहव उत्पाताः निपेतुः—दिवि भुवि अन्तरिक्षे च—लोकस्य उरुभयावहाः अद्भुताश्च॥
Verse 4
सहाचला भुवश्चेलुर्दिश: सर्वा: प्रजज्वलु: । सोल्काश्चाशनय: पेतु: केतवश्चार्तिहेतव: ॥ ४ ॥
सहाचला भुवः चेलुः, दिशः सर्वाः प्रजज्वलुः। सोल्काः चाशनयः पेतुः, केतवश्च आर्तिहेतवः॥
Verse 5
ववौ वायु: सुदु:स्पर्श: फूत्कारानीरयन्मुहु: । उन्मूलयन्नगपतीन्वात्यानीको रजोध्वज: ॥ ५ ॥
ववौ वायुः सुदुःस्पर्शः फूत्कारान् ईरयन् मुहुः । उन्मूलयन् नगपतीन् वात्यानीको रजोध्वजः ॥
Verse 6
उद्धसत्तडिदम्भोदघटया नष्टभागणे । व्योम्नि प्रविष्टतमसा न स्म व्यादृश्यते पदम् ॥ ६ ॥
उद्धसत्तडिदम्भोदघटया नष्टभागणे । व्योम्नि प्रविष्टतमसा न स्म व्यादृश्यते पदम् ॥
Verse 7
चुक्रोश विमना वार्धिरुदूर्मि: क्षुभितोदर: । सोदपानाश्च सरितश्चुक्षुभु: शुष्कपङ्कजा: ॥ ७ ॥
चुक्रोश विमना वार्धिरुदूर्मिः क्षुभितोदरः । सोदपानाश्च सरितश्चुक्षुभुः शुष्कपङ्कजाः ॥
Verse 8
मुहु: परिधयोऽभूवन् सराह्वो: शशिसूर्ययो: । निर्घाता रथनिर्ह्रादा विवरेभ्य: प्रजज्ञिरे ॥ ८ ॥
मुहुः परिधयोऽभूवन् सराह्वोः शशिसूर्ययोः । निर्घाता रथनिर्ह्रादा विवरेभ्यः प्रजज्ञिरे ॥
Verse 9
अन्तर्ग्रामेषु मुखतो वमन्त्यो वह्निमुल्बणम् । सृगालोलूकटङ्कारै: प्रणेदुरशिवं शिवा: ॥ ९ ॥
अन्तर्ग्रामेषु मुखतो वमन्त्यो वह्निमुल्बणम् । सृगालोलूकटङ्कारैः प्रणेदुरशिवं शिवाः ॥
Verse 10
सङ्गीतवद्रोदनवदुन्नमय्य शिरोधराम् । व्यमुञ्चन् विविधा वाचो ग्रामसिंहास्ततस्तत: ॥ १० ॥
शिरोधरामुन्नमय्य श्वानाः क्वचित् क्वचित् व्यमुञ्चन् विविधा वाचः—क्वचित् सङ्गीतवत्, क्वचित् रुदनवत्।
Verse 11
खराश्च कर्कशै: क्षत्त: खुरैर्घ्नन्तो धरातलम् । खार्काररभसा मत्ता: पर्यधावन् वरूथश: ॥ ११ ॥
क्षत्तः, खराः कर्कशैः खुरैः धरातलं घ्नन्तः, मत्ताः खार्काररभसाः वरूथशः पर्यधावन्।
Verse 12
रुदन्तो रासभत्रस्ता नीडादुदपतन् खगा: । घोषेऽरण्ये च पशव: शकृन्मूत्रमकुर्वत ॥ १२ ॥
रासभघोषेण त्रस्ताः खगाः रुदन्तो नीडाद् उदपतन्; अरण्ये गोष्ठे च पशवः शकृन्मूत्रम् अकुर्वत।
Verse 13
गावोऽत्रसन्नसृग्दोहास्तोयदा: पूयवर्षिण: । व्यरुदन्देवलिङ्गानि द्रुमा: पेतुर्विनानिलम् ॥ १३ ॥
गावः अत्रसन्, दुग्धस्य स्थाने असृक् अदोहन्; तोयदाः पूयं अवर्षन्; देवलिङ्गानि व्यरुदन्; द्रुमाः विनानिलं पेतुः।
Verse 14
ग्रहान् पुण्यतमानन्ये भगणांश्चापि दीपिता: । अतिचेरुर्वक्रगत्या युयुधुश्च परस्परम् ॥ १४ ॥
अन्ये ग्रहाः पुण्यतमान् भगणांश्च दीपिताः अतिचेरुः; वक्रगत्या अतिचेरुः; परस्परं युयुधुश्च।
Verse 15
दृष्ट्वान्यांश्च महोत्पातानतत्तत्त्वविद: प्रजा: । ब्रह्मपुत्रानृते भीता मेनिरे विश्वसम्प्लवम् ॥ १५ ॥
एतान् चान्यान् च महोत्पातान् दृष्ट्वा, ब्रह्मपुत्रान् ऋतेऽतत्तत्त्वविदः प्रजाः भीताः; तेषां रहस्यं न विदित्वा विश्वसम्प्लवमिव आसन्नं मेनिरे।
Verse 16
तावादिदैत्यौ सहसा व्यज्यमानात्मपौरुषौ । ववृधातेऽश्मसारेण कायेनाद्रिपती इव ॥ १६ ॥
तौ आदिदैत्यौ सहसा व्यज्यमानात्मपौरुषौ; अश्मसारमिव दृढेन कायेन ववृधाते, यथा द्वौ महागिरी।
Verse 17
दिविस्पृशौ हेमकिरीटकोटिभि- र्निरुद्धकाष्ठौ स्फुरदङ्गदाभुजौ । गां कम्पयन्तौ चरणै: पदे पदे कट्या सुकाञ्च्यार्कमतीत्य तस्थतु: ॥ १७ ॥
दिविस्पृशौ हेमकिरीटशिखरैः दिशो निरुद्ध्य, स्फुरदङ्गदाभुजौ; पदे पदे चरणैः गां कम्पयन्तौ, सुकाञ्चीबद्धकट्या अर्कमिव आच्छाद्य तस्थतुः।
Verse 18
प्रजापतिर्नाम तयोरकार्षीद् य: प्राक् स्वदेहाद्यमयोरजायत । तं वै हिरण्यकशिपुं विदु: प्रजा यं तं हिरण्याक्षमसूत साग्रत: ॥ १८ ॥
प्रजापतिः कश्यपो यः प्राक् स्वदेहाद् यमयोर्जज्ने, स तयोर्नाम अकार्षीत्; अग्रजं हिरण्याक्षम्, गर्भे प्रथमतः संजातं हिरण्यकशिपुमिति प्रजाः विदुः।
Verse 19
चक्रे हिरण्यकशिपुर्दोर्भ्यां ब्रह्मवरेण च । वशे सपालाँल्लोकांस्त्रीनकुतोमृत्युरुद्धत: ॥ १९ ॥
हिरण्यकशिपुः ब्रह्मवरेणोद्धतः, दोर्भ्यां च त्रिलोकान् सपालान् वशे चक्रे; तस्मात् त्रिषु लोकेषु कुतोऽपि मृत्युभयं नासीत्।
Verse 20
हिरण्याक्षोऽनुजस्तस्य प्रिय: प्रीतिकृदन्वहम् । गदापाणिर्दिवं यातो युयुत्सुर्मृगयन् रणम् ॥ २० ॥
हिरण्यकशिपोः प्रियः तस्य अनुजः हिरण्याक्षः नित्यं भ्रातुः प्रीतिं कर्तुं कर्मभिः प्रवृत्तः। गदां स्कन्धे निधाय युयुत्सुः सन् रणं मृगयन् सर्वं जगद् विचचार॥
Verse 21
तं वीक्ष्य दु:सहजवं रणत्काञ्चननूपुरम् । वैजयन्त्या स्रजा जुष्टमंसन्यस्तमहागदम् ॥ २१ ॥
तं दृष्ट्वा दुर्सहजवं रणत्काञ्चननूपुरम्। वैजयन्तीस्रजा भूषितम् अंसन्यस्तमहागदम्॥
Verse 22
मनोवीर्यवरोत्सिक्तमसृण्यमकुतोभयम् । भीता निलिल्यिरे देवास्तार्क्ष्यत्रस्ता इवाहय: ॥ २२ ॥
मनोबलशरीरबलवरदानोत्कर्षेण स उत्सिक्तः। अकुतोभयः सन् कश्चित् तं निवारयितुं नाशकत्; तस्मात् देवाः तं दृष्ट्वैव भीताः तिरोऽभवन्, यथा तार्क्ष्यभयात् अहयः निलीयन्ते॥
Verse 23
स वै तिरोहितान् दृष्ट्वा महसा स्वेन दैत्यराट् । सेन्द्रान्देवगणान् क्षीबानपश्यन् व्यनदद् भृशम् ॥ २३ ॥
स दैत्यराट् स्वमहसा तिरोहितान् सेन्द्रान् देवगणान् दृष्ट्वा, ये पूर्वं बलमदान्धाः आसन्, तान् नापश्यन् भृशं व्यनदत्॥
Verse 24
ततो निवृत्त: क्रीडिष्यन् गम्भीरं भीमनिस्वनम् । विजगाहे महासत्त्वो वार्धिं मत्त इव द्विप: ॥ २४ ॥
ततः स महासत्त्वो दैत्यः क्रीडार्थं निवृत्तः, गम्भीरं भीमनिस्वनं कुर्वन्तं वार्धिं विजगाहे—मत्त इव द्विपः॥
Verse 25
तस्मिन् प्रविष्टे वरुणस्य सैनिका यादोगणा: सन्नधिय: ससाध्वसा: । अहन्यमाना अपि तस्य वर्चसा प्रधर्षिता दूरतरं प्रदुद्रुवु: ॥ २५ ॥
तस्मिन् समुद्रे प्रविष्टे वरुणस्य सैनिका यादोगणाः सन्नद्धाः ससाध्वसाः । तस्य वर्चसा अहन्यमाना अपि प्रधर्षिता दूरतरं प्रदुद्रुवुः ॥
Verse 26
स वर्षपूगानुदधौ महाबल- श्चरन्महोर्मीञ्छ्वसनेरितान्मुहु: । मौर्व्याभिजघ्ने गदया विभावरी- मासेदिवांस्तात पुरीं प्रचेतस: ॥ २६ ॥
स वर्षपूगानुदधौ महाबलः चरन् महोर्मीञ्छ्वसनेरितान् मुहुः । मौर्व्याभिजघ्ने गदया विभावरीम् आसেদिवान् तात पुरीं प्रचेतसः ॥
Verse 27
तत्रोपलभ्यासुरलोकपालकं यादोगणानामृषभं प्रचेतसम् । स्मयन् प्रलब्धुं प्रणिपत्य नीचव- ज्जगाद मे देह्यधिराज संयुगम ॥ २७ ॥
तत्रोपलभ्यासुरलोकपालकं यादोगणानामृषभं प्रचेतसम् । स्मयन् प्रलब्धुं प्रणिपत्य नीचवत् जगाद मे देह्यधिराज संयुगम् ॥
Verse 28
त्वं लोकपालोऽधिपतिर्बृहच्छ्रवा वीर्यापहो दुर्मदवीरमानिनाम् । विजित्य लोकेऽखिलदैत्यदानवान् यद्राजसूयेन पुरायजत्प्रभो ॥ २८ ॥
त्वं लोकपालोऽधिपतिर्बृहच्छ्रवा वीर्यापहो दुर्मदवीरमानिनाम् । विजित्य लोकेऽखिलदैत्यदानवान् यद्राजसूयेन पुरायजत्प्रभो ॥
Verse 29
स एवमुत्सिक्तमदेन विद्विषा दृढं प्रलब्धो भगवानपां पति: । रोषं समुत्थं शमयन् स्वया धिया व्यवोचदङ्गोपशमं गता वयम् ॥ २९ ॥
स एवमुत्सिक्तमदेन विद्विषा दृढं प्रलब्धो भगवानपां पतिः । रोषं समुत्थं शमयन् स्वया धिया व्यवोचदङ्गोपशमं गता वयम् ॥
Verse 30
पश्यामि नान्यं पुरुषात्पुरातनाद् य: संयुगे त्वां रणमार्गकोविदम् । आराधयिष्यत्यसुरर्षभेहि तं मनस्विनो यं गृणते भवादृशा: ॥ ३० ॥
पश्यामि नान्यं पुरुषात् पुरातनाद् विष्णोः परं यः संयुगे त्वां रणमार्गकोविदं तर्पयेत्। तस्माद् असुरर्षभ, तं शरणं प्रपद्यस्व, यं भवादृशा मनस्विनोऽपि स्तुवन्ति॥
Verse 31
तं वीरमारादभिपद्य विस्मय: शयिष्यसे वीरशये श्वभिर्वृत: । यस्त्वद्विधानामसतां प्रशान्तये रूपाणि धत्ते सदनुग्रहेच्छया ॥ ३१ ॥
तं वीरम् आराद् अभिपद्य विस्मयः सद्यो मदं विहाय वीरशये श्वभिर्वृतः शयिष्यसे। यस्त्वद्विधानामसतां प्रशान्तये साधूनामनुग्रहाय च रूपाणि धत्ते वराहादीनि॥
Frequently Asked Questions
In Purāṇic historiography, the cosmos is ethically responsive: widespread omens mirror the rise of adharma and the impending oppression of the devas. The disturbances function as narrative diagnostics—signs that destructive power backed by boons is entering the world-system. The Kumāras’ calm underscores that these omens do not indicate random chaos or final pralaya, but a divinely overseen sequence culminating in the Lord’s corrective descent (avatāra).
They are the four Kumāras—Sanaka, Sanandana, Sanātana, and Sanat-kumāra—renunciant sages with higher knowledge. They are not frightened because they know the hidden cause: Jaya and Vijaya’s fall and their destined births as Diti’s sons. With that context, the omens are read as part of the Lord’s plan to remove burden and display protection, not as signs of universal dissolution.
Varuṇa models restraint and discernment: though provoked, he curbs anger and recognizes that the demon’s inflated pride requires a divinely calibrated opponent. By directing Hiraṇyākṣa to Viṣṇu, Varuṇa affirms that ultimate sovereignty and the final resolution of cosmic imbalance belong to Bhagavān, whose avatāras appear to protect the virtuous and eliminate destructive forces.
The episode dramatizes the inversion of cosmic administration when adharma gains temporary ascendancy through boons and brute force. The devas’ hiding illustrates that power without righteousness destabilizes governance; it also creates narrative necessity for the Lord’s intervention, preparing the reader for the Varāha cycle where divine authority restores order.