Adhyaya 16
The Lord’s Apology to the Kumāras and the Fall of Jaya and Vijaya
वैकुण्ठद्वारे चतुर्भिः कुमारैः जयविजययोः शापे कृते संकटं निवारयितुं ब्रह्मा भगवान् च प्रादुरभवताम्। भगवान् स्वसेवकापराधस्य भारं स्वयमेव गृह्णन् क्षमां याचते, ब्राह्मणगवां दीनानां च महिमानं स्वशरीराङ्गत्वेन प्रकाशयति। स भक्तवत्सल्यं दर्शयन् साधुब्राह्मणभोजनदानं यज्ञाहुतिभ्यः प्रियतरं, वैष्णवपादरजः परमं पूज्यं च वदति। ऋषयः क्रोधात् शनैः प्रशम्य वेदसदृश्या गिरा तुष्टाः सन्तोऽपि तस्य गूढाभिप्रायं न बुध्यन्ते; धर्मस्य मूलं रक्षकं च तम् स्तुवन्तः तेन विधीयमानं फलम् अङ्गीकुर्वन्ति। भगवान् शापं स्वानुमतं कथयति—जयविजयौ दैत्ययोनि प्राप्यापि त्वरितं क्रोधपरायणया तन्मयतया पुनरागमिष्यतः। तयोर्वैकुण्ठात् निर्गमे देवाः शोचन्ति, लक्ष्म्याः पूर्वोक्तिः स्मर्यते; कथा दितेर्गर्भे तयोर्जन्माभिमुखी भवति, येन आगामिन्यः दिव्यावतारलीलाः धर्मसंस्थापनं च प्रवर्तते।
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच इति तद् गृणतां तेषां मुनीनां योगधर्मिणाम् । प्रतिनन्द्य जगादेदं विकुण्ठनिलयो विभु: ॥ १ ॥
ब्रह्मोवाच—इति तेषां योगधर्मिणां मुनीनां स्तुतिं प्रतिनन्द्य, विकुण्ठनिलयो विभुरिदं जगाद॥
Verse 2
श्रीभगवानुवाच एतौ तौ पार्षदौ मह्यं जयो विजय एव च । कदर्थीकृत्य मां यद्वो बह्वक्रातामतिक्रमम् ॥ २ ॥
श्रीभगवानुवाच—एतौ मम पार्षदौ जयो विजयश्च; ममावज्ञया युष्मान् प्रति बह्वपराधं कृतवन्तौ।
Verse 3
यस्त्वेतयोर्धृतो दण्डो भवद्भिर्मामनुव्रतै: । स एवानुमतोऽस्माभिर्मुनयो देवहेलनात् ॥ ३ ॥
युष्माभिर्मामनुव्रतैर्मुनिभिः कृतोऽयं दण्ड एतयोः; स देवहेलनादस्माभिरेव अनुमतः।
Verse 4
तद्व: प्रसादयाम्यद्य ब्रह्म दैवं परं हि मे । तद्धीत्यात्मकृतं मन्ये यत्स्वपुम्भिरसत्कृता: ॥ ४ ॥
अद्य वः प्रसादयामि; ब्राह्मणो हि मे परं दैवं। मम सेवकैः कृतोऽसत्कारो मयैव कृत इव मन्ये; तस्मादेतस्मिन् प्रसङ्गे क्षमां याचे।
Verse 5
यन्नामानि च गृह्णाति लोको भृत्ये कृतागसि । सोऽसाधुवादस्तत्कीर्तिं हन्ति त्वचमिवामय: ॥ ५ ॥
भृत्ये कृतागसि लोको यदा स्वामिनं निन्दति; स निन्दावादः स्वामिकीर्तिं त्वचमिवामयः सर्वत्र दूषयति।
Verse 6
यस्यामृतामलयश:श्रवणावगाह: सद्य: पुनाति जगदाश्वपचाद्विकुण्ठ: । सोऽहं भवद्भय उपलब्धसुतीर्थकीर्ति- श्छिन्द्यां स्वबाहुमपि व: प्रतिकूलवृत्तिम् ॥ ६ ॥
यस्यामृतामलयशःश्रवणावगाहः सद्यः पुनाति जगदाश्वपचाद्विकुण्ठः। सोऽहं भवद्भिरुपलब्धसुतीर्थकीर्तिः छिन्द्यां स्वबाहुमपि वः प्रतिकूलवृत्तिम्।
Verse 7
यत्सेवया चरणपद्मपवित्ररेणुं सद्य:क्षताखिलमलं प्रतिलब्धशीलम् । न श्रीर्विरक्तमपि मां विजहाति यस्या: प्रेक्षालवार्थ इतरे नियमान् वहन्ति ॥ ७ ॥
भगवान् उवाच—अहं भक्तजनसेवकः; तस्मात् मम चरणपद्मयोः पवित्ररेणुः सद्य एव सर्वमलं क्षपयति। तदनुग्रहात् मम स्वभावोऽपि तथा जातः यत् श्रीरपि मयि विरक्ते न मां जहाति; अन्ये तु तस्याः सौन्दर्यं स्तुवन्तः अल्पकृपामपि प्रार्थयन्तो नियमांश्च वहन्ति।
Verse 8
नाहं तथाद्मि यजमानहविर्विताने श्च्योतद्घृतप्लुतमदन् हुतभुङ्मुखेन । यद्ब्राह्मणस्य मुखतश्चरतोऽनुघासं तुष्टस्य मय्यवहितैर्निजकर्मपाकै: ॥ ८ ॥
अहं न तथा तृप्ये यजमानैः स्वमुखेऽग्नौ हुतं हविर्विताने घृतप्लुतं भुञ्जानः, यथा ब्राह्मणमुखे मय्यर्पितनिजकर्मफलैः सन्तुष्टैः प्रसादपरायणैश्चरद्भिरनुघासं दत्तं घृतपूरितं स्वादु भुञ्जे।
Verse 9
येषां बिभर्म्यहमखण्डविकुण्ठयोग- मायाविभूतिरमलाङ्घ्रि रज: किरीटै: । विप्रांस्तु को न विषहेत यदर्हणाम्भ: सद्य: पुनाति सहचन्द्रललामलोकान् ॥ ९ ॥
अहं अखण्डविकुण्ठयोगमायाविभूतेः स्वामी; ममाङ्घ्रिप्रक्षालनशेषं गङ्गाजलं त्रैलोक्यं सह चन्द्रललामेन शम्भुना शिरसि धृतं सद्यः पुनाति। अहं यदि वैष्णवपादरजः किरीटैर्बिभर्मि, तर्हि तद्वत् कः न विषहेत?
Verse 10
ये मे तनूर्द्विजवरान्दुहतीर्मदीया भूतान्यलब्धशरणानि च भेदबुद्ध्या । द्रक्ष्यन्त्यघक्षतदृशो ह्यहिमन्यवस्तान् गृध्रा रुषा मम कुषन्त्यधिदण्डनेतु: ॥ १० ॥
ब्राह्मणाः गावोऽशरणा भूतानि च मम तनव एव। ये तु स्वपापक्षतदृशो भेदबुद्ध्या तान् मत्तो भिन्नान् पश्यन्ति, ते क्रुद्धसर्पा इव; यमराजस्य गृध्रसदृशदूतैः रुषा चञ्चुभिः विदीर्यन्ते, ममाधिदण्डनेतुर्नियोगात्।
Verse 11
ये ब्राह्मणान्मयि धिया क्षिपतोऽर्चयन्त- स्तुष्यद्धृद: स्मितसुधोक्षितपद्मवक्त्रा: । वाण्यानुरागकलयात्मजवद् गृणन्त: सम्बोधयन्त्यहमिवाहमुपाहृतस्तै: ॥ ११ ॥
ये तु ब्राह्मणान् मय्येव धिया मन्यमानाः, तेषां कटुवचनान्यपि क्षिपतः सन्तोऽर्चयन्ति; तुष्यद्धृदः स्मितसुधोक्षितपद्मवक्त्राः, वाण्या अनुरागकलया आत्मजवत् गृणन्तः तान् प्रशमयन्ति—ते मम हृदयं हरन्ति, अहं च तैः उपाहृत इव सम्बोधितो भवामि।
Verse 12
तन्मे स्वभर्तुरवसायमलक्षमाणौ युष्मद्वयतिक्रमगतिं प्रतिपद्य सद्य: । भूयो ममान्तिकमितां तदनुग्रहो मे यत्कल्पतामचिरतो भृतयोर्विवास: ॥ १२ ॥
तौ मे भृत्यौ स्वभर्तुरभिप्रायमविज्ञाय युष्मद्वयतिक्रमं कृतवन्तौ। तस्मात् युष्माभिः दण्डफलमनुभूयापि शीघ्रं मम सन्निधिं पुनरायाताम्, मम धाम्नो निर्वासनकालोऽचिरेणैव समाप्तो भवत्विति मेऽनुग्रहः स्यात्॥
Verse 13
बह्मोवाच अथ तस्योशतीं देवीमृषिकुल्यां सरस्वतीम् । नास्वाद्य मन्युदष्टानां तेषामात्माप्यतृप्यत ॥ १३ ॥
ब्रह्मोवाच—अथ तस्य वचः श्रुत्वा, यद्यपि ते मुनयः मन्युसर्पदष्टाः, तथापि वेदमन्त्रसन्ततिसदृश्या तस्य रम्या प्रकाशिनी च वाणी तेषामात्मानं नातृप्यत॥
Verse 14
सतीं व्यादाय शृण्वन्तो लघ्वीं गुर्वर्थगह्वराम् । विगाह्यागाधगम्भीरां न विदुस्तच्चिकीर्षितम् ॥ १४ ॥
तां वाणीं ते श्रोत्रविवृतैः शृण्वन्तः, लघ्वीं च गुर्वर्थगह्वराम्। अगाधगम्भीरार्थे विगाह्यापि, तस्य चिकीर्षितं न विदुः॥
Verse 15
ते योगमाययारब्धपारमेष्ठ्यमहोदयम् । प्रोचु: प्राञ्जलयो विप्रा: प्रहृष्टा: क्षुभितत्वच: ॥ १५ ॥
ते विप्राः चतुर्विधा ऋषयः, योगमायया आरब्धं पारमेष्ठ्यमहोदयम् अवलोक्य, प्रहृष्टाः क्षुभितत्वचः प्राञ्जलयः सन्तः, भगवन्तं प्रति एवं प्रोचुः॥
Verse 16
ऋषय ऊचु: न वयं भगवन् विद्मस्तव देव चिकीर्षितम् । कृतो मेऽनुग्रहश्चेति यदध्यक्ष: प्रभाषसे ॥ १६ ॥
ऋषय ऊचुः—न वयं, भगवन् देव, तव चिकीर्षितं विद्मः। यद् अध्यक्षोऽपि सन्, ‘कृतो मेऽनुग्रहः’ इति अस्मत्पक्षे प्रभाषसे॥
Verse 17
ब्रह्मण्यस्य परं दैवं ब्राह्मणा: किल ते प्रभो । विप्राणां देवदेवानां भगवानात्मदैवतम् ॥ १७ ॥
हे प्रभो! ब्रह्मण्यस्य परं दैवं त्वमेव; ब्राह्मणाः खलु ते पूज्याः। देवदेवानां विप्राणां च भगवान् त्वमेव आत्मदैवतं परं पूज्यः॥
Verse 18
त्वत्त: सनातनो धर्मो रक्ष्यते तनुभिस्तव । धर्मस्य परमो गुह्यो निर्विकारो भवान्मत: ॥ १८ ॥
त्वत्तः सनातनो धर्मः सर्वेषां प्राणिनां प्रवर्तते; तनुभिस्तव नानारूपैः सदा धर्मो रक्षितः। धर्मस्य परमो गुह्यः लक्ष्यः त्वमेव; निर्विकारोऽक्षयो भवानिति नः मतिः॥
Verse 19
तरन्ति ह्यञ्जसा मृत्युं निवृत्ता यदनुग्रहात् । योगिन: स भवान् किंस्विदनुगृह्येत यत्परै: ॥ १९ ॥
यदनुग्रहात् योगिनो निवृत्तकामाः अञ्जसा मृत्युम् अतिक्रामन्ति। अतः परैः कस्यचित् त्वं नानुगृह्यसे; स्वयमेव परमोऽसि॥
Verse 20
यं वै विभूतिरुपयात्यनुवेलमन्यै- रर्थार्थिभि: स्वशिरसा धृतपादरेणु: । धन्यार्पिताङ्घ्रितुलसीनवदामधाम्नो लोकं मधुव्रतपतेरिव कामयाना ॥ २० ॥
अन्यैः अर्थार्थिभिः स्वशिरसा धृतपादरेणुः या विभूतिः अनुवेलम् उपयाति, सा लक्ष्मीः नियतं त्वामुपतिष्ठते। धन्येन भक्तेन तवाङ्घ्रौ समर्पित-तुलसी-नवदामधाम्नः मधुव्रतपतेः लोकं कामयाना॥
Verse 21
यस्तां विविक्तचरितैरनुवर्तमानां नात्याद्रियत्परमभागवतप्रसङ्ग: । स त्वं द्विजानुपथपुण्यरज: पुनीत: श्रीवत्सलक्ष्म किमगा भगभाजनस्त्वम् ॥ २१ ॥
विविक्तचरितैः अनुवर्तमानां तां लक्ष्मीम् अपि नात्याद्रियते यः—परमभागवतप्रसङ्ग एव तस्य प्रियः। स त्वं द्विजानुपथपुण्यरजःकणैः कथं पुनीतः? श्रीवत्सलक्ष्म! कथं वा तैः भगभाजनः स्यात्?
Verse 22
धर्मस्य ते भगवतस्त्रियुग त्रिभि: स्वै: पद्भिश्चराचरमिदं द्विजदेवतार्थम् । नूनं भृतं तदभिघाति रजस्तमश्च सत्त्वेन नो वरदया तनुवा निरस्य ॥ २२ ॥
हे भगवन्, त्वं धर्मस्वरूपः। त्रियुगे त्रिभिः स्वैः पादैः चराचरमिदं जगत् द्विजदेवतार्थं पालयसि। रजस्तमसी नूनं बाधेते; वरदया शुद्धसत्त्वमय्या तन्वा तयोर्निरासं कुरु॥२२॥
Verse 23
न त्वं द्विजोत्तमकुलं यदिहात्मगोपं गोप्ता वृष: स्वर्हणेन ससूनृतेन । तर्ह्येव नङ्क्ष्यति शिवस्तव देव पन्था लोकोऽग्रहीष्यदृषभस्य हितत्प्रमाणम् ॥ २३ ॥
हे देव! यदि त्वं द्विजोत्तमकुलं स्वात्मगोपं न गोपायसि, स्वर्हणेन ससूनृतेन च न पालयसि, तर्हि तव शिवः पन्था नङ्क्ष्यति। लोकोऽपि वृषभस्य तव हितत्प्रमाणं त्यक्त्वा विमुखो भविष्यति॥২৩॥
Verse 24
तत्तेऽनभीष्टमिव सत्त्वनिधेर्विधित्सो: क्षेमं जनाय निजशक्तिभिरुद्धृतारे: । नैतावता त्र्यधिपतेर्बत विश्वभर्तु- स्तेज: क्षतं त्ववनतस्य स ते विनोद: ॥ २४ ॥
सत्त्वनिधे! जनाय क्षेमं विधित्सोः निजशक्तिभिरुद्धृतारेः तत्तेऽनभीष्टमिव दृश्यते। किन्तु त्र्यधिपतेः विश्वभर्तुः तव तेजः न क्षतं; अवनतस्य ते विनोद एवायं, लीलां प्रकाशयति॥२४॥
Verse 25
यं वानयोर्दममधीश भवान् विधत्ते वृत्तिं नु वा तदनुमन्महि निर्व्यलीकम् । अस्मासु वा य उचितो ध्रियतां स दण्डो येऽनागसौ वयमयुङ्क्ष्महि किल्बिषेण ॥ २५ ॥
हे अधीश! यं दण्डं त्वं एतयोर्द्वयोः निर्दोषयोः अस्मासु वा विधातुमिच्छसि, तद् वयं निर्व्यलीकमनुमन्यामहे। येऽनागसौ, तौ वयं किल्बिषेणायुङ्क्ष्महि—इति जानीमः॥२५॥
Verse 26
श्रीभगवानुवाच एतौ सुरेतरगतिं प्रतिपद्य सद्य: संरम्भसम्भृतसमाध्यनुबद्धयोगौ । भूय: सकाशमुपयास्यत आशु यो व: शापो मयैव निमितस्तदवेत विप्रा: ॥ २६ ॥
श्रीभगवानुवाच—विप्राः! एतौ सद्यः सुरेतरगतिं प्रतिपद्येते। संरम्भसम्भृतसमाधिना योगौ मयि दृढौ कृत्वा भूयः शीघ्रं मम सकाशमुपयास्यतः। युष्माकं शापो मयैव निमितः—इति अवेत॥২৬॥
Verse 27
ब्रह्मोवाच अथ ते मुनयो दृष्ट्वा नयनानन्दभाजनम् । वैकुण्ठं तदधिष्ठानं विकुण्ठं च स्वयंप्रभम् ॥ २७ ॥
ब्रह्मोवाच—ते मुनयः स्वयंप्रभे वैकुण्ठलोके वैकुण्ठाधिपतिं नयनानन्दभाजनं भगवन्तं दृष्ट्वा तद् दिव्यधाम परित्यज्य प्रतिजग्मुः।
Verse 28
भगवन्तं परिक्रम्य प्रणिपत्यानुमान्य च । प्रतिजग्मु: प्रमुदिता: शंसन्तो वैष्णवीं श्रियम् ॥ २८ ॥
भगवन्तं परिक्रम्य प्रणिपत्य च सादरम् । अनुमोदिताः प्रमुदिता मुनयः प्रतिजग्मुः, वैष्णवीं श्रियं शंसन्तः।
Verse 29
भगवाननुगावाह यातं मा भैष्टमस्तु शम् । ब्रह्मतेज: समर्थोऽपि हन्तुं नेच्छे मतं तु मे ॥ २९ ॥
भगवान् अनुगान् आह—यातं, मा भैष्ट; अस्तु वः शम्। ब्रह्मतेजः समर्थोऽपि शापं हन्तुं न इच्छे; मम तु एष अनुमोदितः।
Verse 30
एतत्पुरैव निर्दिष्टं रमया क्रुद्धया यदा । पुरापवारिता द्वारि विशन्ती मय्युपारते ॥ ३० ॥
एतत् पुरैव रमया क्रुद्धया निर्दिष्टं यदा; सा ममोपारते शयाने पुरा निष्क्राम्य पुनरागता, द्वारि प्रविशन्तीं यूयं निरवारयत।
Verse 31
मयि संरम्भयोगेन निस्तीर्य ब्रह्महेलनम् । प्रत्येष्यतं निकाशं मे कालेनाल्पीयसा पुन: ॥ ३१ ॥
मयि संरम्भयोगेन निस्तीर्य ब्रह्महेलनम् । कालेनाल्पीयसा यूयं पुनः मे निकाशं प्रत्येष्यथ।
Verse 32
द्वा:स्थावादिश्य भगवान् विमानश्रेणिभूषणम् । सर्वातिशयया लक्ष्म्या जुष्टं स्वं धिष्ण्यमाविशत् ॥ ३२ ॥
एवं द्वारि वैकुण्ठे भगवता निर्दिष्टे सति स भगवान् विमानश्रेणिभूषितं सर्वातिशयलक्ष्म्या समलङ्कृतं स्वधाम धिष्ण्यम् आविशत्।
Verse 33
तौ तु गीर्वाणऋषभौ दुस्तराद्धरिलोकत: । हतश्रियौ ब्रह्मशापादभूतां विगतस्मयौ ॥ ३३ ॥
तौ तु गीर्वाणऋषभौ हरिलोकाद् दुस्तरात् ब्रह्मशापेन हतश्रियौ विगतस्मयौ विषण्णौ पतितौ।
Verse 34
तदा विकुण्ठधिषणात्तयोर्निपतमानयो: । हाहाकारो महानासीद्विमानाग्र्येषु पुत्रका: ॥ ३४ ॥
तदा वैकुण्ठधिषणात् तयोर्निपतमानयोः विमानाग्र्येषु निषण्णेषु देवेषु महान् हाहाकारोऽभवत्।
Verse 35
तावेव ह्यधुना प्राप्तौ पार्षदप्रवरौ हरे: । दितेर्जठरनिर्विष्टं काश्यपं तेज उल्बणम् ॥ ३५ ॥
ब्रह्मोवाच—तावेवाधुना हरेः पार्षदप्रवरौ दितेर्जठरं प्रविष्टौ; काश्यपमुनेः प्रबलं तेजोबीजं तयोः पर्यवृतम्।
Verse 36
तयोरसुरयोरद्य तेजसा यमयोर्हि व: । आक्षिप्तं तेज एतर्हि भगवांस्तद्विधित्सति ॥ ३६ ॥
अद्य तयोः यमयोः असुरयोः तेजसा वः तेज आक्षिप्तम्; तस्य न ममोपायः, यतः स्वयं भगवान् एतद् विधित्सति।
Verse 37
विश्वस्य य: स्थितिलयोद्भवहेतुराद्यो योगेश्वरैरपि दुरत्यययोगमाय: । क्षेमं विधास्यति स नो भगवांस्त्र्यधीश- स्तत्रास्मदीयविमृशेन कियानिहार्थ: ॥ ३७ ॥
हे पुत्राः, यो भगवान् त्रिगुणाधीशः विश्वस्य सृष्टि-स्थिति-प्रलयहेतुराद्यः। योगेश्वरैरपि दुरत्यया तस्य योगमाया; स एव नः क्षेमं विधास्यति। तस्मिन् विषयेऽस्माभिर्विमर्शेन किमिह प्रयोजनम्॥
Frequently Asked Questions
Because the doorkeepers act as His representatives, their misconduct reflects upon the master, and the Lord models dharma by accepting moral accountability. In bhāgavata theology, humility before devotees and brāhmaṇas is not a limitation of God but a līlā that establishes the authority of saintly persons and protects the social-spiritual order (poṣaṇa). The Lord’s apology also reveals bhakta-vātsalya: He places the honor of His devotees above His own majesty.
The text presents the episode as divinely sanctioned (ordained by the Lord) and mediated by yoga-māyā, meaning it serves a purposeful līlā rather than indicating material contamination of Vaikuṇṭha. The sages’ anger functions as a catalyst within the Lord’s plan to manifest formidable opponents and thereby display protective incarnations and restore balance in the worlds. Thus, the “fall” is a controlled descent for cosmic narrative and theological instruction.
This chapter states they enter Diti’s womb through Kaśyapa’s seed, initiating their demoniac incarnations. The purpose is twofold: (1) to fulfill the curse approved by the Lord, preserving the inviolability of saintly words, and (2) to intensify their absorption in the Lord through hostility, enabling a swift return to His presence while also generating the cosmic antagonists necessary for the Lord’s protective līlās.
It prioritizes personalist devotion and saintly service over ritual formalism. Although the Lord is the ultimate enjoyer of sacrifice, He declares greater “relish” in offerings given to realized brāhmaṇas who dedicate results to Him, teaching that yajña reaches perfection when it culminates in bhakti, humility, and honoring the Lord’s devotees—an applied ethic that safeguards dharma in society.