Adhyaya 15
The Kingdom of God (Vaikuṇṭha) and the Curse of Jaya and Vijaya
मैत्रेयः विदुराय कथयति—कश्यपस्य तेजोबीजेन दित्याः दीर्घगर्भधारणं जगद्व्यवस्थां क्षोभयति; सूर्यचन्द्रौ म्लायेताम्, देवाः सन्त्रस्ताः। ते ब्रह्माणं वेदप्रवर्तकं लोकपालकं च स्तुत्वा शरणं यान्ति। ब्रह्मा च स्वमानसपुत्राणां चतुर्णां कुमाराणां वैकुण्ठयात्रां वर्णयति—कल्पवृक्षाः, सुगन्धिपुष्पाणि, तुलसीमहिमा, रत्नमयविमानाः, कीर्तनपराः निष्कामाः निरमात्सराः वैकुण्ठवासिनः। ततः सप्तमद्वारे जयविजयौ कुमारान् निरोद्धुं प्रयतमानौ मुनिक्रोधं जनयतः; शापेन ते भुवि पतनं प्राप्नुतः। पश्चात्तापिनौ तौ विस्मृतिरक्षणं याचेताम्। तदा पद्मनाभो नारायणः श्रीलक्ष्म्या सह स्वयम् आगत्य दर्शनं ददाति; तुलसीगन्धेन भगवद्रूपसौन्दर्येण च कुमाराः निर्गुणबोधात् सगुणभक्तिं प्रति प्रवर्तन्ते। एवं वैकुण्ठस्य सौहार्दं तथा भयबीजेन प्रेरितं भगवतो लीलानियोजनं च प्रकाश्यते।
Shlokas
Verse 1
मैत्रेय उवाच प्रजापत्यं तु तत्तेज: परतेजोहनं दिति: । दधार वर्षाणि शतं शङ्कमाना सुरार्दनात् ॥ १ ॥
मैत्रेय उवाच प्रजापत्यं तु तत्तेजः परतेजोहनं दितिः। दधार वर्षाणि शतं शङ्कमाना सुरार्दनात्॥
Verse 2
लोके तेनाहतालोके लोकपाला हतौजस: । न्यवेदयन् विश्वसृजे ध्वान्तव्यतिकरं दिशाम् ॥ २ ॥
दितेर्गर्भबलप्रभावेन सर्वलोकेषु सूर्यचन्द्रप्रभा मन्दीभूता; लोकपालाः च व्याकुलितौजसः दिशां ध्वान्तव्यतिकरं विश्वसृजे ब्रह्मणे न्यवेदयन्।
Verse 3
देवा ऊचु: तम एतद्विभो वेत्थ संविग्ना यद्वयं भृशम् । न ह्यव्यक्तं भगवत: कालेनास्पृष्टवर्त्मन: ॥ ३ ॥
देवा ऊचुः—विभो, एतत् तमः त्वं सम्यग् वेत्थ; अस्मान् तु भृशं संविग्नान् करोति। भगवतः कालेनास्पृष्टवर्त्मनः पुरतो न किमप्यव्यक्तं भवति।
Verse 4
देवदेव जगद्धातर्लोकनाथशिखामणे । परेषामपरेषां त्वं भूतानामसि भाववित् ॥ ४ ॥
देवदेव जगद्धातर्लोकनाथशिखामणे। परेषामपरेषां च भूतानां त्वं भाववित् असि॥
Verse 5
नमो विज्ञानवीर्याय माययेदमुपेयुषे । गृहीतगुणभेदाय नमस्तेऽव्यक्तयोनये ॥ ५ ॥
नमो विज्ञानवीर्याय माययेदमुपेयुषे। गृहीतगुणभेदाय नमस्तेऽव्यक्तयोनये॥
Verse 6
ये त्वानन्येन भावेन भावयन्त्यात्मभावनम् । आत्मनि प्रोतभुवनं परं सदसदात्मकम् ॥ ६ ॥
ये त्वामनन्यभावेन आत्मभावनं भावयन्ति, तेषामात्मनि प्रोतं भुवनं परं सदसदात्मकं च। त्वमेव जगतः कारणं; त्वयि अव्यभिचारिणा ध्यानेन भक्तिं प्राप्नुवन्ति।
Verse 7
तेषां सुपक्वयोगानां जितश्वासेन्द्रियात्मनाम् । लब्धयुष्मत्प्रसादानां न कुतश्चित्पराभव: ॥ ७ ॥
तेषां सुपक्वयोगानां जितश्वासेन्द्रियात्मनाम् । लब्धयुष्मत्प्रसादानां न कुतश्चित्पराभवः ॥
Verse 8
यस्य वाचा प्रजा: सर्वा गावस्तन्त्येव यन्त्रिता: । हरन्ति बलिमायत्तास्तस्मै मुख्याय ते नम: ॥ ८ ॥
यस्य वाचा प्रजाः सर्वा गावस्तन्त्येव यन्त्रिताः । हरन्ति बलिमायत्तास्तस्मै मुख्याय ते नमः ॥
Verse 9
स त्वं विधत्स्व शं भूमंस्तमसा लुप्तकर्मणाम् । अदभ्रदयया दृष्टया आपन्नानर्हसीक्षितुम् ॥ ९ ॥
स त्वं विधत्स्व शं भूमंस्तमसा लुप्तकर्मणाम् । अदभ्रदयया दृष्ट्या आपन्नानर्हसीक्षितुम् ॥
Verse 10
एष देव दितेर्गर्भ ओज: काश्यपमर्पितम् । दिशस्तिमिरयन् सर्वा वर्धतेऽग्निरिवैधसि ॥ १० ॥
एष देव दितेर्गर्भ ओजः काश्यपमर्पितम् । दिशस्तिमिरयन् सर्वा वर्धतेऽग्निरिवैधसि ॥
Verse 11
मैत्रेय उवाच स प्रहस्य महाबाहो भगवान् शब्दगोचर: । प्रत्याचष्टात्मभूर्देवान् प्रीणन् रुचिरया गिरा ॥ ११ ॥
मैत्रेय उवाच स प्रहस्य महाबाहो भगवान् शब्दगोचरः । प्रत्याचष्टात्मभूर्देवान् प्रीणन् रुचिरया गिरा ॥
Verse 12
ब्रह्मोवाच मानसा मे सुता युष्मत्पूर्वजा: सनकादय: । चेरुर्विहायसा लोकाल्लोकेषु विगतस्पृहा: ॥ १२ ॥
ब्रह्मोवाच—मम मानसा: सुता: सनकादयश्चत्वारो युष्मत्पूर्वजा:। ते लोकान् विहायसा विचरन्ति, सर्वेषु लोकेषु विगतस्पृहा:॥
Verse 13
त एकदा भगवतो वैकुण्ठस्यामलात्मन: । ययुर्वैकुण्ठनिलयं सर्वलोकनमस्कृतम् ॥ १३ ॥
ते कदाचिद् भगवतो वैकुण्ठस्यामलात्मनः। ययुर्वैकुण्ठनिलयं सर्वलोकनमस्कृतम्॥
Verse 14
वसन्ति यत्र पुरुषा: सर्वे वैकुण्ठमूर्तय: । येऽनिमित्तनिमित्तेन धर्मेणाराधयन् हरिम् ॥ १४ ॥
वसन्ति यत्र पुरुषा: सर्वे वैकुण्ठमूर्तय:। येऽनिमित्तनिमित्तेन धर्मेणाराधयन् हरिम्॥
Verse 15
यत्र चाद्य: पुमानास्ते भगवान् शब्दगोचर: । सत्त्वं विष्टभ्य विरजं स्वानां नो मृडयन् वृष: ॥ १५ ॥
यत्र चाद्य: पुमानास्ते भगवान् शब्दगोचर:। सत्त्वं विष्टभ्य विरजं स्वानां नो मृडयन् वृष:॥
Verse 16
यत्र नै:श्रेयसं नाम वनं कामदुघैर्द्रुमै: । सर्वर्तुश्रीभिर्विभ्राजत्कैवल्यमिव मूर्तिमत् ॥ १६ ॥
यत्र नै:श्रेयसं नाम वनं कामदुघैर्द्रुमै:। सर्वर्तुश्रीभिर्विभ्राजत्कैवल्यमिव मूर्तिमत्॥
Verse 17
वैमानिका: सललनाश्चरितानि शश्वद् गायन्ति यत्र शमलक्षपणानि भर्तु: । अन्तर्जलेऽनुविकसन्मधुमाधवीनां गन्धेन खण्डितधियोऽप्यनिलं क्षिपन्त: ॥ १७ ॥
वैकुण्ठलोके वैमानिकाः स्वपत्नीभिः सह विमानैर्विहाय शश्वद् भगवतोऽमलचरितकर्माणि गायन्ति। तस्य कीर्तने मग्नाः, अन्तर्जले विकसितमधुमाधवीगन्धमपि तुच्छीकुर्वन्तोऽनिलं क्षिपन्ति॥
Verse 18
पारावतान्यभृतसारसचक्रवाक- दात्यूहहंसशुकतित्तिरिबर्हिणां य: । कोलाहलो विरमतेऽचिरमात्रमुच्चै र्भृङ्गाधिपे हरिकथामिव गायमाने ॥ १८ ॥
यदा भृङ्गाधिपः उच्चैः हरिकथामिव भगवतो गुणान् गायन् निनादं करोति, तदा पारावत-कोकिल-क्रौञ्च-चक्रवाक-हंस-शुक-तित्तिरि-बर्हिणां कोलाहलः क्षणमात्रं विरमते। ते दिव्यपक्षिणो हरिगुणश्रवणाय स्वगानं स्थगयन्ति॥
Verse 19
मन्दारकुन्दकुरबोत्पलचम्पकार्ण- पुन्नागनागबकुलाम्बुजपारिजाता: । गन्धेऽर्चिते तुलसिकाभरणेन तस्या यस्मिंस्तप: सुमनसो बहु मानयन्ति ॥ १९ ॥
मन्दार-कुन्द-कुरब-उत्पल-चम्पक-आर्ण-पुन्नाग-नागकेसर-बकुल-अम्बुज-पारिजातादयः सुमनसो दिव्यगन्धपूर्णा अपि, तुलसीया तपःप्रभावं जानन्ति। यतो भगवाँस्तुलसीदलैः स्वयमलङ्करोति, तस्मात् तां सुमनसो बहु मानयन्ति॥
Verse 20
यत्संकुलं हरिपदानतिमात्रदृष्टै- र्वैदूर्यमारकतहेममयैर्विमानै: । येषां बृहत्कटितटा: स्मितशोभिमुख्य: कृष्णात्मनां न रज आदधुरुत्स्मयाद्यै: ॥ २० ॥
यत् वैकुण्ठं हरिपदानतिमात्रदृष्टैः वैदूर्य-मरकत-हेममयैः विमानैः संकुलम्। तेषां कृष्णात्मनां बृहत्कटितटाः स्मितशोभिमुख्यः प्रियतमा अपि, उत्स्मयाद्यैः न रजः कामं न आदधुः॥
Verse 21
श्री रूपिणी क्वणयती चरणारविन्दं लीलाम्बुजेन हरिसद्मनि मुक्तदोषा । संलक्ष्यते स्फटिककुड्य उपेतहेम्नि सम्मार्जतीव यदनुग्रहणेऽन्ययत्न: ॥ २१ ॥
श्रीरूपिण्यः वैकुण्ठयोषितः मुक्तदोषाः, लीलाम्बुजेन करयोः चरणारविन्दं क्वणयन्त्यः हरिसद्मनि शोभन्ते। ताः स्फटिककुड्येषु उपेतहेम्नि क्वचित् सम्मार्जतीव दृश्यन्ते, भगवतोऽनुग्रहलाभाय अन्ययत्नं कुर्वाणाः॥
Verse 22
वापीषु विद्रुमतटास्वमलामृताप्सु प्रेष्यान्विता निजवने तुलसीभिरीशम् । अभ्यर्चती स्वलकमुन्नसमीक्ष्य वक्त्र- मुच्छेषितं भगवतेत्यमताङ्ग यच्छ्री: ॥ २२ ॥
श्रीलक्ष्म्यः स्वस्वनिजवनेषु विद्रुमतटेष्वमलामृताप्सु वापीषु तुलसीदलैः सह प्रेष्यैरीशमभ्यर्चयन्ति। पूजाकाले जलदर्पणे उन्नतनासिकं स्वमुखप्रतिबिम्बं पश्यन्त्यः, भगवतः चुम्बनस्पर्शेनेव स्वश्रीं वर्धितामिव मन्यन्ते॥
Verse 23
यन्न व्रजन्त्यघभिदो रचनानुवादा- च्छृण्वन्ति येऽन्यविषया: कुकथा मतिघ्नी: । यास्तु श्रुता हतभगैर्नृभिरात्तसारा- स्तांस्तान् क्षिपन्त्यशरणेषु तम:सु हन्त ॥ २३ ॥
अघभिदः वैकुण्ठलोकवर्णनानुवादं ये न व्रजन्ति न शृण्वन्ति, ये च अन्यविषयाः कुकथाः मतिघ्नीः शृण्वन्ति—ते हतभागाः शोचनीयाः। वैकुण्ठकथां त्यक्त्वा भौतिकविषयकथासु रताः, अशरणेषु तमःसु निपात्यन्ते॥
Verse 24
येऽभ्यर्थितामपि च तो नृगतिं प्रपन्ना ज्ञानं च तत्त्वविषयं सहधर्मं यत्र । नाराधनं भगवतो वितरन्त्यमुष्य सम्मोहिता विततया बत मायया ते ॥ २४ ॥
ब्रह्मोवाच—हे देवाः, नृदेहः परमोपयोगी; तमेव वयं अपि स्पृहयामः, यतोऽत्र तत्त्वविषयं ज्ञानं धर्मश्च सम्यग् लभ्यते। यः पुनः अस्मिन् नृगतौ भगवन्तं तदधाम च न अवगच्छति, स विस्तृतया बहिर्मायया सम्मोहित इति विज्ञेयः॥
Verse 25
यच्च व्रजन्त्यनिमिषामृषभानुवृत्त्या दूरेयमा ह्युपरि न: स्पृहणीयशीला: । भर्तुर्मिथ: सुयशस: कथनानुराग- वैक्लव्यबाष्पकलया पुलकीकृताङ्गा: ॥ २५ ॥
ये निमिषामृषभानुवृत्त्या भर्तुः सुयशसः कथनानुरागेण वैक्लव्यबाष्पकलया पुलकीकृताङ्गाः, ध्यानतपःप्रभृतिषु न स्पृहयन्तोऽपि, ते परं विकुण्ठराज्यं व्रजन्ति। तद् राज्यं भुवनानामुपरि, ब्रह्मादिभिरपि स्पृहणीयशीलम्॥
Verse 26
तद्विश्वगुर्वधिकृतं भुवनैकवन्द्यं दिव्यं विचित्रविबुधाग्र्यविमानशोचि: । आपु: परां मुदमपूर्वमुपेत्य योग- मायाबलेन मुनयस्तदथो विकुण्ठम् ॥ २६ ॥
एवं सनक-सनातन-सनन्दन-सनत्कुमाराः मुनयः योगमायाबलेन तदुक्तं विकुण्ठं प्राप्य, अपूर्वां परां मुदमापुः। तत्र विश्वगुरोः अधिकृतं भुवनैकवन्द्यं दिव्यं धाम, विचित्रविबुधाग्र्यविमानशोभिभिः प्रकाशितं, भगवता अधिष्ठितं च ददृशुः॥
Verse 27
तस्मिन्नतीत्य मुनय: षडसज्जमाना: कक्षा: समानवयसावथ सप्तमायाम् । देवावचक्षत गृहीतगदौ परार्ध्य- केयूरकुण्डलकिरीटविटङ्कवेषौ ॥ २७ ॥
ततः षट्कक्षाः समतीत्य मुनयः सर्वालङ्कारान् नात्यद्भुतत्वेन मन्यमानाः सप्तमद्वारे समानवयस्कौ द्वौ तेजस्विनौ देवौ ददृशुः—गदाधरौ, परार्ध्यकेयूरकुण्डलकिरीटवस्त्रादिभिः विभूषितौ।
Verse 28
मत्तद्विरेफवनमालिकया निवीतौ विन्यस्तयासितचतुष्टयबाहुमध्ये । वक्त्रं भ्रुवा कुटिलया स्फुटनिर्गमाभ्यां रक्तेक्षणेन च मनाग्रभसं दधानौ ॥ २८ ॥
मत्तद्विरेफाकुलवनमालया तौ निवीतौ, सा च नीलचतुर्बाहुमध्ये विन्यस्ता; कुटिलभ्रूविलासेन, स्फुटनिर्गमाभ्यां नासिकाभ्यां, रक्तेक्षणाभ्यां च मनाग्रभसं भावं दधतौ।
Verse 29
द्वार्येतयोर्निविविशुर्मिषतोरपृष्ट्वा पूर्वा यथा पुरटवज्रकपाटिका या: । सर्वत्र तेऽविषमया मुनय: स्वदृष्टया ये सञ्चरन्त्यविहता विगताभिशङ्का: ॥ २९ ॥
एतयोर्द्वारपालयोर्मिषतोः अपृष्ट्वैव मुनयः स्वदृष्ट्या सर्वत्राविषमाः, ‘मम’ ‘पर’ इति भावरहिताः, स्वेच्छया सप्तमद्वारं प्रविविशुः—यथा पूर्वाः पुरटवज्रकपाटिकाः षट् द्वाराः अतीताः।
Verse 30
तान् वीक्ष्य वातारशनांश्चतुर: कुमारान् वृद्धान्दशार्धवयसो विदितात्मतत्त्वान् । वेत्रेण चास्खलयतामतदर्हणांस्तौ तेजो विहस्य भगवत्प्रतिकूलशीलौ ॥ ३० ॥
तान् वातारशनान् चतुरः कुमारान् वीक्ष्य—वृद्धान् दशार्धवयसः, विदितात्मतत्त्वान्—तौ भगवत्प्रतिकूलशीलौ प्रतिहारौ वेत्रेण मार्गं चास्खलयताम्, अतदर्हणान् तान् तेजो विहस्य अवजानताम्।
Verse 31
ताभ्यां मिषत्स्वनिमिषेषु निषिध्यमाना: स्वर्हत्तमा ह्यपि हरे: प्रतिहारपाभ्याम् । ऊचु: सुहृत्तमदिदृक्षितभङ्ग ईष- त्कामानुजेन सहसा त उपप्लुताक्षा: ॥ ३१ ॥
ताभ्यां प्रतिहारपाभ्यां स्वर्हत्तमा अपि निषिध्यमानाः, अन्येषु देवेषु मिषत्स्वनिमिषेषु, सुहृत्तमं हरिं दिदृक्षवः तेषां दर्शनभङ्गे ईषत्कामानुजेन सहसा उपप्लुताक्षा ऊचुः।
Verse 32
मुनय ऊचु: को वामिहैत्य भगवत्परिचर्ययोच्चै- स्तद्धर्मिणां निवसतां विषम: स्वभाव: । तस्मिन् प्रशान्तपुरुषे गतविग्रहे वां को वात्मवत्कुहकयो: परिशङ्कनीय: ॥ ३२ ॥
मुनय ऊचुः—कौ इमौ भगवत्परिचर्यायामुत्कृष्टस्थाने स्थितावपि विषमस्वभावौ कथं जातौ? वैकुण्ठे निवसन्तौ कथं? तत्र भगवतः राज्ये शत्रोः प्रवेशः कुतः? परमपुरुषस्य शत्रुर्नास्ति; तं कः असूयेत? अतः इमौ कदाचित् कूहकौ; तस्मात् स्वात्मवत् परान् शङ्केते।
Verse 33
न ह्यन्तरं भगवतीह समस्तकुक्षा- वात्मानमात्मनि नभो नभसीव धीरा: । पश्यन्ति यत्र युवयो: सुरलिङ्गिनो: किं व्युत्पादितं ह्युदरभेदि भयं यतोऽस्य ॥ ३३ ॥
वैकुण्ठे धीरा भगवति समस्तकुक्षौ आत्मानं आत्मनि नभो नभसि इव अन्तरं न पश्यन्ति। तर्हि युवयोः सुरलिङ्गिनोः मध्ये भयबीजं कुतः उदरभेदि व्युत्पादितम्? वैकुण्ठवासिवेषधारिणौ इमौ; अस्य सामञ्जस्ये वैषम्यं कुतो जातम्?
Verse 34
तद्वाममुष्य परमस्य विकुण्ठभर्तु: कर्तुं प्रकृष्टमिह धीमहि मन्दधीभ्याम् । लोकानितो व्रजतमन्तरभावदृष्टया पापीयसस्त्रय इमे रिपवोऽस्य यत्र ॥ ३४ ॥
अतः इमौ मन्दधीभ्यां पापीयसौ यथोचितं दण्डयितुं वयं धीमहि, यथा तयोः अन्ते हितं स्यात्। वैकुण्ठजीवने द्वैतदर्शनात् मलिनौ; अतः इहात् लोकान् व्रजताम्, यत्र जीवाः त्रयः रिपवः सन्ति।
Verse 35
तेषामितीरितमुभाववधार्य घोरं तं ब्रह्मदण्डमनिवारणमस्त्रपूगै: । सद्यो हरेरनुचरावुरु बिभ्यतस्तत्- पादग्रहावपततामतिकातरेण ॥ ३५ ॥
एवं मुनिभिरुक्तं घोरं ब्रह्मदण्डम् अनिवारणम् अस्त्रपूगैः इति उभौ अवधार्य, हरेरनुचरौ तौ सद्यः उरु बिभ्यतौ; अतिकातरेण ब्राह्मणपादग्रहौ अपतताम्।
Verse 36
भूयादघोनि भगवद्भिरकारि दण्डो यो नौ हरेत सुरहेलनमप्यशेषम् । मा वोऽनुतापकलया भगवत्स्मृतिघ्नो मोहो भवेदिह तु नौ व्रजतोरधोऽध: ॥ ३६ ॥
द्वारपालावूचतुः—अघोनि, भगवद्भिः कृतोऽयं दण्डो युक्त एव; यतोऽस्माभिः सुरहेलनमपि अशेषं कृतम्। किन्तु वः अनुतापकलया कृपया, अधोऽधो व्रजतोर्नौ इह भगवत्स्मृतिघ्नो मोहो मा भवेत्।
Verse 37
एवं तदैव भगवानरविन्दनाभ: स्वानां विबुध्य सदतिक्रममार्यहृद्य: । तस्मिन् ययौ परमहंसमहामुनीना- मन्वेषणीयचरणौ चलयन् सहश्री: ॥ ३७ ॥
एवं तदैव भगवान् अरविन्दनाभः स्वसेवकैः साधूनाम् अवमानं ज्ञात्वा, आर्यहृदयानन्दः, श्रीया सह तत्र ययौ—यस्य चरणौ परमहंसमहामुनिभिरन्वेषणीयौ।
Verse 38
तं त्वागतं प्रतिहृतौपयिकं स्वपुम्भि- स्तेऽचक्षताक्षविषयं स्वसमाधिभाग्यम् । हंसश्रियोर्व्यजनयो: शिववायुलोल- च्छुभ्रातपत्रशशिकेसरशीकराम्बुम् ॥ ३८ ॥
तं समागतं स्वपार्षदैः सहोपकरणैः—छत्रचामरादिभिः—सनाथं, पूर्वं स्वसमाधौ हृदि दृश्यं, इदानीं तु नेत्रविषयं, सनकादयः पश्यन्ति स्म; हंसश्रियौ इव चामरयोः श्वेतकेशाः मन्दं चलन्ति, छत्रमुक्ताफलानि च शिववायुलोलानि सुधाबिन्दुवद् बभूवुः।
Verse 39
कृत्स्नप्रसादसुमुखं स्पृहणीयधाम स्नेहावलोककलया हृदि संस्पृशन्तम् । श्यामे पृथावुरसि शोभितया श्रिया स्व- श्चूडामणिं सुभगयन्तमिवात्मधिष्ण्यम् ॥ ३९ ॥
कृत्स्नप्रसादसुमुखं स्पृहणीयधाम, स्नेहस्मितावलोककलया हृदि संस्पृशन्तम्; श्यामं पृथावुरसि श्रिया शोभितं, स्वात्मधिष्ण्यं चूडामणिं सुभगयन्तमिव प्रभुं ददृशुः।
Verse 40
पीतांशुके पृथुनितम्बिनि विस्फुरन्त्या काञ्च्यालिभिर्विरुतया वनमालया च । वल्गुप्रकोष्ठवलयं विनतासुतांसे विन्यस्तहस्तमितरेण धुनानमब्जम् ॥ ४० ॥
पीतांशुके पृथुनितम्बिनि विस्फुरन्त्या काञ्च्या, विरुतया वनमालया च विभूषितः; वल्गुप्रकोष्ठवलयः, एकेन हस्तेन विनतासुतस्य अंसे न्यस्तः, इतरेण च अब्जं धुनानः प्रभुरभात्।
Verse 41
विद्युत्क्षिपन्मकरकुण्डलमण्डनार्ह- गण्डस्थलोन्नसमुखं मणिमत्किरीटम् । दोर्दण्डषण्डविवरे हरता परार्ध्य- हारेण कन्धरगतेन च कौस्तुभेन ॥ ४१ ॥
विद्युत्क्षिपन्मकरकुण्डलमण्डनार्हगण्डस्थल-उन्नसमुखं मणिमत्किरीटम्; दोर्दण्डषण्डविवरे परार्ध्यहारेण हरता, कन्धरगतेन कौस्तुभेन च विभूषितं तमपश्यन्।
Verse 42
अत्रोपसृष्टमिति चोत्स्मितमिन्दिराया: स्वानां धिया विरचितं बहुसौष्ठवाढ्यम् । मह्यं भवस्य भवतां च भजन्तमङ्गं नेमुर्निरीक्ष्य नवितृप्तदृशो मुदा कै: ॥ ४२ ॥
अत्रोपसृष्टमिति चोत्स्मितमिन्दिरायाः स्वानां धिया विरचितं बहुसौष्ठवाढ्यम् । मह्यं भवस्य भवतां च भजन्तमङ्गं नेमुर्निरीक्ष्य नवितृप्तदृशो मुदा कैः ॥
Verse 43
तस्यारविन्दनयनस्य पदारविन्द- किञ्जल्कमिश्रतुलसीमकरन्दवायु: । अन्तर्गत: स्वविवरेण चकार तेषां सङ्क्षोभमक्षरजुषामपि चित्ततन्वो: ॥ ४३ ॥
तस्यारविन्दनयनस्य पदारविन्दकिञ्जल्कमिश्रतुलसीमकरन्दवायुः । अन्तर्गतः स्वविवरेण चकार तेषां सङ्क्षोभमक्षरजुषामपि चित्ततन्वोः ॥
Verse 44
ते वा अमुष्य वदनासितपद्मकोश- मुद्वीक्ष्य सुन्दरतराधरकुन्दहासम् । लब्धाशिष: पुनरवेक्ष्य तदीयमङ्घ्रि- द्वन्द्वं नखारुणमणिश्रयणं निदध्यु: ॥ ४४ ॥
ते वा अमुष्य वदनासितपद्मकोशमुद्वीक्ष्य सुन्दरतराधरकुन्दहासम् । लब्धाशिषः पुनरवेक्ष्य तदीयमङ्घ्रिद्वन्द्वं नखारुणमणिश्रयणं निदध्युः ॥
Verse 45
पुंसां गतिं मृगयतामिह योगमार्गै- र्ध्यानास्पदं बहु मतं नयनाभिरामम् । पौंस्नं वपुर्दर्शयानमनन्यसिद्धै- रौत्पत्तिकै: समगृणन् युतमष्टभोगै: ॥ ४५ ॥
पुंसां गतिं मृगयतामिह योगमार्गैर्ध्यानास्पदं बहु मतं नयनाभिरामम् । पौंस्नं वपुर्दर्शयानमनन्यसिद्धैरौत्पत्तिकैः समगृणन् युतमष्टभोगैः ॥
Verse 46
कुमारा ऊचु: योऽन्तर्हितो हृदि गतोऽपि दुरात्मनां त्वं सोऽद्यैव नो नयनमूलमनन्त राद्ध: । यर्ह्येव कर्णविवरेण गुहां गतो न: पित्रानुवर्णितरहा भवदुद्भवेन ॥ ४६ ॥
कुमारा ऊचुः योऽन्तर्हितो हृदि गतोऽपि दुरात्मनां त्वं सोऽद्यैव नो नयनमूलमनन्त राद्धः । यर्ह्येव कर्णविवरेण गुहां गतो नः पित्रानुवर्णितरहा भवदुद्भवेन ॥
Verse 47
तं त्वां विदाम भगवन् परमात्मतत्त्वं सत्त्वेन सम्प्रति रतिं रचयन्तमेषाम् । यत्तेऽनुतापविदितैर्दृढभक्तियोगै- रुद्ग्रन्थयो हृदि विदुर्मुनयो विरागा: ॥ ४७ ॥
वयं त्वां विदाम भगवन् परमात्मतत्त्वं, शुद्धसत्त्वे स्वं दिव्यं रूपं प्रकाशयन्तम्। तव प्रसादेनैव दृढभक्तियोगैः शुद्धहृदया विरागिणो मुनयस्तद्रूपं हृदि विदुः॥
Verse 48
नात्यन्तिकं विगणयन्त्यपि ते प्रसादं किम्वन्यदर्पितभयं भ्रुव उन्नयैस्ते । येऽङ्ग त्वदङ्घ्रि शरणा भवत: कथाया: कीर्तन्यतीर्थयशस: कुशला रसज्ञा: ॥ ४८ ॥
ते तव प्रसादं नात्यन्तिकं मन्यन्ते; अन्यत् किमु, भ्रुवोन्नयैः प्रदत्तं भयापहं वरम्। ये त्वदङ्घ्रिशरणा भगवतः कथायाः कीर्तन्यतीर्थयशसः रसज्ञाः कुशलाः॥
Verse 49
कामं भव: स्ववृजिनैर्निरयेषु न: स्ता- च्चेतोऽलिवद्यदि नु ते पदयो रमेत । वाचश्च नस्तुलसिवद्यदि तेऽङ्घ्रि शोभा: पूर्येत ते गुणगणैर्यदि कर्णरन्ध्र: ॥ ४९ ॥
कामं भवः स्ववृजिनैर्निरयेषु नः स्तात्, चेतोऽलिवद् यदि नु ते पदयो रमेत। वाचश्च नस्तुलसिवद् यदि तेऽङ्घ्रिशोभाः, पूर्येत ते गुणगणैर् यदि कर्णरन्ध्रः॥
Verse 50
प्रादुश्चकर्थ यदिदं पुरुहूत रूपं तेनेश निर्वृतिमवापुरलं दृशो न: । तस्मा इदं भगवते नम इद्विधेम योऽनात्मनां दुरुदयो भगवान् प्रतीत: ॥ ५० ॥
यदिदं पुरुहूतरूपं प्रादुश्चकर्थ, तेन नः दृशो मनश्च निर्वृतिमवाप। तस्मै भगवते नमेति विधेम; योऽनात्मनां दुरुदयो भगवान् प्रतीतः॥
Frequently Asked Questions
The text frames the incident as an exceptional, divinely orchestrated tension: Vaikuṇṭha is intrinsically free from material envy, yet the doorkeepers’ momentary discord becomes the instrument for the Lord’s līlā in the material world. The sages interpret the gatekeepers’ suspicion as a trace of duality incompatible with Vaikuṇṭha’s harmony, hence the curse to descend where duality naturally operates. The Lord’s subsequent appearance confirms that the event is under His supervision and becomes spiritually fruitful—revealing His beauty, eliciting repentance, and intensifying devotional realization.
Although the Kumāras are self-realized, the sensory-spiritual impact of the Lord’s personal form—especially the tulasī aroma from His lotus feet—softens the heart and redirects attention from abstract Brahman to Bhagavān’s attributes (rūpa, guṇa, līlā). Their repeated gazing at His face and lotus feet culminates in personal meditation (saguṇa-bhajana), illustrating the Bhāgavata principle that the fullest realization of the Absolute is personal and awakened by mercy rather than by austerity alone.
Jaya and Vijaya are exalted attendants of the Lord stationed at Vaikuṇṭha’s gates, emblematic of intimate service and divine guardianship. Their temporary offense to great devotees becomes a narrative hinge: their descent (by curse) sets the stage for major incarnational conflicts in the material world, where the Lord repeatedly protects devotees and rectifies cosmic disorder. The episode also teaches that even high position demands humility toward bhāgavatas (devotees), and that repentance invokes the Lord’s direct intervention.