Adhyaya 13
Varāha-avatāra: The Boar Incarnation Lifts the Earth and Slays Hiraṇyākṣa
मैत्रेयोपदेशानन्तरं विदुरस्य जिज्ञासा वर्धते; स स्वायम्भुवमनोरादर्शचरितं पृच्छति। मैत्रेयः कथयति—मनुः ब्रह्माणं शरणं जगाम; ब्रह्मा चादेशयत्—प्रजाः सृज, भूतानि पालय, यज्ञैर्हरिं पूजय; जनार्दनाप्रीतौ विना सर्वः प्रयासो निष्फलः। ततो भूमिर्महाजले निमग्ना; ब्रह्मा चिन्तयन् आसीत्। तस्य नासिकात् सूक्ष्मः वराहः प्रादुरभूत्, क्षणेन महद्रूपं बभूव—विष्णुरेव। तस्य नादेन ऊर्ध्वलोकस्थाः ऋषयः प्रबुद्धाः वैदिकैः स्तोत्रैः स्तुवन्ति। वराहोऽर्णवं प्रविश्य भूमिं लब्ध्वा दंष्ट्राभ्यां सहजं उद्धृत्य हिरण्याक्षं जघान। ऋषयः वराहं वेदमूर्तिं यज्ञस्वरूपं च इति गम्भीरां स्तुतिं कुर्वन्ति। अन्ते फलश्रुतिः—भक्त्या श्रवणकीर्तनं हृदि स्थितं हरिं प्रीणयति, भक्तं च उन्नयति; इतः परं मन्वन्तरावताररक्षणकथा प्रवर्तते।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच निशम्य वाचं वदतो मुने: पुण्यतमां नृप । भूय: पप्रच्छ कौरव्यो वासुदेवकथादृत: ॥ १ ॥
श्रीशुक उवाच—हे नृप, मुनेर्मैत्रेयस्य पुण्यतमां वाचं निशम्य, कौरव्यः विदुरो वासुदेवकथादृतः भूयः पप्रच्छ।
Verse 2
विदुर उवाच स वै स्वायम्भुव: सम्राट् प्रिय: पुत्र: स्वयम्भुव: । प्रतिलभ्य प्रियां पत्नीं किं चकार ततो मुने ॥ २ ॥
विदुर उवाच—हे मुने, स वै स्वायम्भुवः सम्राट् स्वयम्भुवः प्रियः पुत्रः, प्रियां पत्नीं प्रतिलभ्य ततः किं चकार?
Verse 3
चरितं तस्य राजर्षेरादिराजस्य सत्तम । ब्रूहि मे श्रद्दधानाय विष्वक्सेनाश्रयो ह्यसौ ॥ ३ ॥
सत्तम! विष्वक्सेनाश्रयस्य तस्य राजर्षेरादिराजस्य चरितं कर्म च मे श्रद्दधानाय ब्रूहि; अहं श्रोतुमतिवाञ्छामि।
Verse 4
श्रुतस्य पुंसां सुचिरश्रमस्य नन्वञ्जसा सूरिभिरीडितोऽर्थ: । तत्तद्गुणानुश्रवणं मुकुन्द- पादारविन्द हृदयेषु येषाम् ॥ ४ ॥
सुचिरश्रमश्रुतस्यापि पुंसोऽर्थो नन्वञ्जसा सूरिभिरीडितः; तस्मात् मुकुन्दपादारविन्दहृदयेषु येषां तेषां महात्मनां गुणकथां पुनः पुनः शृणुयात्।
Verse 5
श्रीशुक उवाच इति ब्रुवाणं विदुरं विनीतं सहस्रशीर्ष्णश्चरणोपधानम् । प्रहृष्टरोमा भगवत्कथायां प्रणीयमानो मुनिरभ्यचष्ट ॥ ५ ॥
श्रीशुक उवाच—विनीतं विदुरं ब्रुवाणं मुनिः प्रहृष्टरोमा भगवत्कथायां तेन भावेन प्रणीयमानोऽभ्यचष्ट; सहस्रशीर्ष्णः प्रभोश्चरणोपधानं तस्याङ्के बभूव।
Verse 6
मैत्रेय उवाच यदा स्वभार्यया सार्धं जात: स्वायम्भुवो मनु: । प्राञ्जलि: प्रणतश्चेदं वेदगर्भमभाषत ॥ ६ ॥
मैत्रेय उवाच—यदा स्वायम्भुवो मनुः स्वभार्यया सार्धं जातः, तदा प्राञ्जलिः प्रणतः सन् वेदगर्भं ब्रह्माणमिदं वाक्यमभाषत।
Verse 7
त्वमेक: सर्वभूतानां जन्मकृद् वृत्तिद: पिता । तथापि न: प्रजानां ते शुश्रूषा केन वा भवेत् ॥ ७ ॥
त्वमेव सर्वभूतानां जन्मकृद् वृत्तिदः पिता; तथापि वयं ते प्रजाः—आज्ञापय, केन प्रकारेण तव शुश्रूषां कुर्मः।
Verse 8
तद्विधेहि नमस्तुभ्यं कर्मस्वीड्यात्मशक्तिषु । यत्कृत्वेह यशो विष्वगमुत्र च भवेद्गति: ॥ ८ ॥
तद्विधेहि नमस्तुभ्यं कर्मस्वीड्यात्मशक्तिषु । यत्कृत्वेह यशो विष्वगमुत्र च भवेद्गतिः ॥
Verse 9
ब्रह्मोवाच प्रीतस्तुभ्यमहं तात स्वस्ति स्ताद्वां क्षितीश्वर । यन्निर्व्यलीकेन हृदा शाधि मेत्यात्मनार्पितम् ॥ ९ ॥
ब्रह्मोवाच प्रीतस्तुभ्यमहं तात स्वस्ति स्ताद्वां क्षितीश्वर । यन्निर्व्यलीकेन हृदा शाधि मेत्यात्मनार्पितम् ॥
Verse 10
एतावत्यात्मजैर्वीर कार्या ह्यपचितिर्गुरौ । शक्त्याप्रमत्तैर्गृह्येत सादरं गतमत्सरै: ॥ १० ॥
एतावत्यात्मजैर्वीर कार्या ह्यपचितिर्गुरौ । शक्त्याप्रमत्तैर्गृह्येत सादरं गतमत्सरैः ॥
Verse 11
स त्वमस्यामपत्यानि सदृशान्यात्मनो गुणै: । उत्पाद्य शास धर्मेण गां यज्ञै: पुरुषं यज ॥ ११ ॥
स त्वमस्यामपत्यानि सदृशान्यात्मनो गुणैः । उत्पाद्य शास धर्मेण गां यज्ञैः पुरुषं यज ॥
Verse 12
स त्वमस्यामपत्यानि सदृशान्यात्मनो गुणै: । उत्पाद्य शास धर्मेण गां यज्ञै: पुरुषं यज ॥ ११ ॥
हे राजन्, यदि भूतानां भुवि सम्यक् परिपालनं शक्नोषि, तदेव मम परमा सेवा। यदा भगवानेव त्वां बद्धजीवानां रक्षकं पश्यति, तदा हृषीकेशोऽपि नूनं तुष्टो भवति।
Verse 13
येषां न तुष्टो भगवान् यज्ञलिङ्गो जनार्दन: । तेषां श्रमो ह्यपार्थाय यदात्मा नादृत: स्वयम् ॥ १३ ॥
येषां यज्ञलिङ्गो जनार्दनो भगवान् न तुष्यति, तेषां सर्वः श्रमः ह्यपार्थाय भवति; यतः स एव परमात्मा, तस्मात् यो न तं तर्पयति स स्वहितं नाद्रियते।
Verse 14
मनुरुवाच आदेशेऽहं भगवतो वर्तेयामीवसूदन । स्थानं त्विहानुजानीहि प्रजानां मम च प्रभो ॥ १४ ॥
मनुरुवाच—भगवतोऽहं आदेशे वर्तेयम्, हे वासूदन। प्रभो, इह मम च प्रजानां च स्थानं त्वम् अनुजानीहि।
Verse 15
यदोक: सर्वभूतानां मही मग्ना महाम्भसि । अस्या उद्धरणे यत्नो देव देव्या विधीयताम् ॥ १५ ॥
यदोकः सर्वभूतानां मही महाम्भसि मग्ना; तस्या उद्धरणे, हे देवदेव, यत्नो विधीयतां, भगवतः कृपया च।
Verse 16
मैत्रेय उवाच परमेष्ठी त्वपां मध्ये तथा सन्नामवेक्ष्य गाम् । कथमेनां समुन्नेष्य इति दध्यौ धिया चिरम् ॥ १६ ॥
मैत्रेय उवाच—एवं गाम् अपां मध्ये मग्नां दृष्ट्वा परमेष्ठी ब्रह्मा, कथमेनां समुन्नेष्य इति, धिया चिरं दध्यौ।
Verse 17
सृजतो मे क्षितिर्वार्भि:प्लाव्यमाना रसां गता । अथात्र किमनुष्ठेयमस्माभि: सर्गयोजितै: । यस्याहं हृदयादासं स ईशो विदधातु मे ॥ १७ ॥
सृजतो मे क्षितिर्वार्भिः प्लाव्यमाना रसां गता; अथात्र सर्गयोजितैरस्माभिः किमनुष्ठेयम्? यस्याहं हृदयादासं स ईशो मे विदधातु।
Verse 18
इत्यभिध्यायतो नासाविवरात्सहसानघ । वराहतोको निरगादङ्गुष्ठपरिमाणक: ॥ १८ ॥
इति ब्रह्मा ध्यायमानो नासाविवरात् सहसा, अनघ विदुर, अङ्गुष्ठाग्रपरिमाणः सूकरशिशुरिव निरगात्।
Verse 19
तस्याभिपश्यत: खस्थ: क्षणेन किल भारत । गजमात्र: प्रववृधे तदद्भुतमभून्महत् ॥ १९ ॥
तस्य ब्रह्मणोऽभिपश्यतः खस्थः स सूकरः क्षणेनैव, भारत, गजमात्रः प्रववृधे; तदद्भुतं महदभवत्।
Verse 20
मरीचिप्रमुखैर्विप्रै: कुमारैर्मनुना सह । हृष्ट्वा तत्सौकरं रूपं तर्कयामास चित्रधा ॥ २० ॥
मरीचिप्रमुखैर्विप्रैः कुमारैर्मनुना सह ब्रह्मा, तदाकाशस्थं चित्रं सौकरं रूपं दृष्ट्वा हृष्टः, नानाविधं तर्कयामास।
Verse 21
किमेतत्सूकरव्याजं सत्त्वं दिव्यमवस्थितम् । अहो बताश्चर्यमिदं नासाया मे विनि:सृतम् ॥ २१ ॥
किमेतत् सूकरव्याजं दिव्यं सत्त्वमवस्थितम्? अहो बत, एतदाश्चर्यं यत् मे नासाया विनिःसृतम्।
Verse 22
दृष्टोऽङ्गुष्ठशिरोमात्र: क्षणाद्गण्डशिलासम: । अपि स्विद्भगवानेष यज्ञो मे खेदयन्मन: ॥ २२ ॥
आदौऽङ्गुष्ठशिरोमात्रो दृष्टः, क्षणाद् गण्डशिलासमः अभवत्। मे मनः खिद्यते; अपि स्विदेष भगवान् विष्णुर्यज्ञः?
Verse 23
इति मीमांसतस्तस्य ब्रह्मण: सह सूनुभि: । भगवान् यज्ञपुरुषो जगर्जागेन्द्रसन्निभ: ॥ २३ ॥
इति मीमांसतस्तस्य ब्रह्मणः सह सूनुभिः । भगवान् यज्ञपुरुषो जगर्जागेन्द्रसन्निभः ॥
Verse 24
ब्रह्माणं हर्षयामास हरिस्तांश्च द्विजोत्तमान् । स्वगर्जितेन ककुभ: प्रतिस्वनयता विभु: ॥ २४ ॥
ब्रह्माणं हर्षयामास हरिस्तांश्च द्विजोत्तमान् । स्वगर्जितेन ककुभः प्रतिस्वनयता विभुः ॥
Verse 25
निशम्य ते घर्घरितं स्वखेद- क्षयिष्णु मायामयसूकरस्य । जनस्तप:सत्यनिवासिनस्ते त्रिभि: पवित्रैर्मुनयोऽगृणन् स्म ॥ २५ ॥
निशम्य ते घर्घरितं स्वखेदक्षयिष्णु मायामयसूकरस्य । जनस्तपःसत्यनिवासिनस्ते त्रिभिः पवित्रैर्मुनयोऽगृणन् स्म ॥
Verse 26
तेषां सतां वेदवितानमूर्ति- र्ब्रह्मावधार्यात्मगुणानुवादम् । विनद्य भूयो विबुधोदयाय गजेन्द्रलीलो जलमाविवेश ॥ २६ ॥
तेषां सतां वेदवितानमूर्तिर्ब्रह्मावधार्यात्मगुणानुवादम् । विनद्य भूयो विबुधोदयाय गजेन्द्रलीलो जलमाविवेश ॥
Verse 27
उत्क्षिप्तवाल: खचर: कठोर: सटा विधुन्वन् खररोमशत्वक् । खुराहताभ्र: सितदंष्ट्र ईक्षा- ज्योतिर्बभासे भगवान्महीध्र: ॥ २७ ॥
उत्क्षिप्तवालः खचरः कठोरः सटा विधुन्वन् खररोमशत्वक् । खुराहताभ्रः सितदंष्ट्र ईक्षाज्योतिर्बभासे भगवान्महीध्रः ॥
Verse 28
घ्राणेन पृथ्व्या: पदवीं विजिघ्रन् क्रोडापदेश: स्वयमध्वराङ्ग: । करालदंष्ट्रोऽप्यकरालदृग्भ्या- मुद्वीक्ष्य विप्रान् गृणतोऽविशत्कम् ॥ २८ ॥
स स्वयमेव परमः विष्णुः, अत एव निरुपाधिकः; वराहदेहधारणात् घ्राणेन पृथिव्याः पदवीं विजिघ्रन्। करालदंष्ट्रोऽपि अकरालदृग्भ्यां स्तुवद्भ्यो विप्रेभ्यः सम्यगुद्वीक्ष्य, स जलं प्रविवेश॥
Verse 29
स वज्रकूटाङ्गनिपातवेग- विशीर्णकुक्षि: स्तनयन्नुदन्वान् । उत्सृष्टदीर्घोर्मिभुजैरिवार्त- श्चुक्रोश यज्ञेश्वर पाहि मेति ॥ २९ ॥
स वज्रकूट इवाङ्गनिपातवेगेन उदन्वानं मध्यतः विदार्य, विशीर्णकुक्षिः स्तनयन्निवाभवत्। उत्सृष्टदीर्घोर्मिभुजैरिवार्तः स समुद्रोऽक्रोशत्— “यज्ञेश्वर, पाहि मे; मा मां द्विधा छिन्धीः” इति॥
Verse 30
खुरै: क्षुरप्रैर्दरयंस्तदाप उत्पारपारं त्रिपरू रसायाम् । ददर्श गां तत्र सुषुप्सुरग्रे यां जीवधानीं स्वयमभ्यधत्त ॥ ३० ॥
खुरैः क्षुरप्रैः सलिलं दरयन् स रसायां त्रिपरू उत्पारपारं व्यधात्, अपि अनन्तस्योदन्वतः सीमां ददर्श। तत्र सृष्ट्यादौ यथा स्थितां गां—जीवधानीं—ददर्श, तां च स्वयमेव उद्धृतवान्॥
Verse 31
स्वदंष्ट्रयोद्धृत्य महीं निमग्नां स उत्थित: संरुरुचे रसाया: । तत्रापि दैत्यं गदयापतन्तं सुनाभसन्दीपिततीव्रमन्यु: ॥ ३१ ॥
स्वदंष्ट्रयोद्धृत्य महीं निमग्नां स रसाया उत्थितः स्फुरद्भासः समरुरुचे। तत्रापि गदयापतन्तं दैत्यं प्रति, सुदर्शनदीप्ततीव्रमन्युः, क्षणादेव तं निहन्ति स्म॥
Verse 32
जघान रुन्धानमसह्यविक्रमं स लीलयेभं मृगराडिवाम्भसि । तद्रक्तपङ्काङ्कितगण्डतुण्डो यथा गजेन्द्रो जगतीं विभिन्दन् ॥ ३२ ॥
ततः स लीलयैवाम्भसि मृगराडिव गजं, असह्यविक्रमं रुन्धानं दैत्यं जघान। तद्रक्तपङ्काङ्कितगण्डतुण्डः स वराहः, यथा गजेन्द्रो जगतीं विभिन्दन् अरुणिमां याति॥
Verse 33
तमालनीलं सितदन्तकोट्या क्ष्मामुत्क्षिपन्तं गजलीलयाङ्ग । प्रज्ञाय बद्धाञ्जलयोऽनुवाकै- र्विरिञ्चिमुख्या उपतस्थुरीशम् ॥ ३३ ॥
अथ प्रभुः श्वेतदन्तकोट्या गजलीलया क्ष्मामुत्क्षिप्य तमालनीलवपुः समधत्त; तं विरिञ्चिमुख्या ऋषयः प्रज्ञाय बद्धाञ्जलयोऽनुवाकैः ईशं समुपतस्थिरे।
Verse 34
ऋषय ऊचु: जितं जितं तेऽजित यज्ञभावन त्रयीं तनुं स्वां परिधुन्वते नम: । यद्रोमगर्ेषु निलिल्युरद्धय- स्तस्मै नम: कारणसूकराय ते ॥ ३४ ॥
ऋषय ऊचुः—जितं जितं तेऽजित यज्ञभावन, त्रयीं तनुं स्वां परिधुन्वते नमः। यद्रोमकूपेषु निलिल्युरब्धयः, तस्मै नमः कारणसूकराय ते।
Verse 35
रूपं तवैतन्ननु दुष्कृतात्मनां दुर्दर्शनं देव यदध्वरात्मकम् । छन्दांसि यस्य त्वचि बर्हिरोम- स्वाज्यं दृशि त्वङ्घ्रि षु चातुर्होत्रम् ॥ ३५ ॥
रूपं तवैतन्ननु दुष्कृतात्मनां दुर्दर्शनं देव यदध्वरात्मकम्। छन्दांसि यस्य त्वचि बर्हिरोम, स्वाज्यं दृशि त्वङ्घ्रिषु चातुर्होत्रम्।
Verse 36
स्रक्तुण्ड आसीत्स्रुव ईश नासयो- रिडोदरे चमसा: कर्णरन्ध्रे । प्राशित्रमास्ये ग्रसने ग्रहास्तु ते यच्चर्वणं ते भगवन्नग्निहोत्रम् ॥ ३६ ॥
स्रक्तुण्ड आसीत्स्रुव ईश नासयोर्, इडोदरे चमसाः कर्णरन्ध्रे। प्राशित्रमास्ये ग्रसने ग्रहास्तु ते, यच्चर्वणं ते भगवन्नग्निहोत्रम्।
Verse 37
दीक्षानुजन्मोपसद: शिरोधरं त्वं प्रायणीयोदयनीयदंष्ट्र: । जिह्वा प्रवर्ग्यस्तव शीर्षकं क्रतो: सत्यावसथ्यं चितयोऽसवो हि ते ॥ ३७ ॥
दीक्षानुजन्मोपसदः शिरोधरं त्वं प्रायणीयोदयनीयदंष्ट्रः। जिह्वा प्रवर्ग्यस्तव शीर्षकं क्रतोः, सत्यावसथ्यं चितयोऽसवो हि ते।
Verse 38
सोमस्तु रेत: सवनान्यवस्थिति: संस्थाविभेदास्तव देव धातव: । सत्राणि सर्वाणि शरीरसन्धि- स्त्वं सर्वयज्ञक्रतुरिष्टिबन्धन: ॥ ३८ ॥
हे देव! सोमयज्ञोऽसि तव रेतः; प्रातःसवनकर्माणि तव वृद्धिः। त्वचः स्पर्शाश्चाग्निष्टोमधातवः; शरीरसन्धयः सत्रसंस्थाः। अतः सर्वयज्ञक्रतुरिष्टिबन्धनस्त्वमेव।
Verse 39
नमो नमस्तेऽखिलमन्त्रदेवता- द्रव्याय सर्वक्रतवे क्रियात्मने । वैराग्यभक्त्यात्मजयानुभावित- ज्ञानाय विद्यागुरवे नमो नम: ॥ ३९ ॥
नमो नमस्तेऽखिलमन्त्रदेवताद्रव्याय सर्वक्रतवे क्रियात्मने। वैराग्यभक्त्यात्मजयानुभावितज्ञानाय विद्यागुरवे नमो नमः॥
Verse 40
दंष्ट्राग्रकोट्या भगवंस्त्वया धृता विराजते भूधर भू: सभूधरा । यथा वनान्नि:सरतो दता धृता मतङ्गजेन्द्रस्य सपत्रपद्मिनी ॥ ४० ॥
हे भगवन् भूधर! त्वया दंष्ट्राग्रकोट्या धृता भूः सभूधरा विराजते। यथा जलान्निःसरतो मतङ्गजेन्द्रस्य दता धृता सपत्रपद्मिनी॥
Verse 41
त्रयीमयं रूपमिदं च सौकरं भूमण्डलेनाथ दता धृतेन ते । चकास्ति शृङ्गोढघनेन भूयसा कुलाचलेन्द्रस्य यथैव विभ्रम: ॥ ४१ ॥
हे प्रभो! त्रयीमयं तव सौकरं रूपमिदं भूमण्डले दता धृतेन चकास्ति। यथा कुलाचलेन्द्रस्य शृङ्गोढघनेन भूयसा विभ्रमः॥
Verse 42
संस्थापयैनां जगतां सतस्थुषां लोकाय पत्नीमसि मातरं पिता । विधेम चास्यै नमसा सह त्वया यस्यां स्वतेजोऽग्निमिवारणावधा: ॥ ४२ ॥
संस्थापयैनां जगतां सतस्थुषां लोकाय पत्नीमसि मातरं पिता। विधेम चास्यै नमसा सह त्वया यस्यां स्वतेजोऽग्निमिवारणावधाः॥
Verse 43
क: श्रद्दधीतान्यतमस्तव प्रभो रसां गताया भुव उद्विबर्हणम् । न विस्मयोऽसौ त्वयि विश्वविस्मये यो माययेदं ससृजेऽतिविस्मयम् ॥ ४३ ॥
कः अन्यः त्वत्तोऽन्यतमः प्रभो जलान्तर्गतां भूमिं रसातलात् उद्धर्तुं शक्नुयात्? त्वयि विश्वविस्मये नायं विस्मयः; यः स्वमायया इदं अतिविस्मयं जगत् असृजः।
Verse 44
विधुन्वता वेदमयं निजं वपु- र्जनस्तप:सत्यनिवासिनो वयम् । सटाशिखोद्धूतशिवाम्बुबिन्दुभि- र्विमृज्यमाना भृशमीश पाविता: ॥ ४४ ॥
हे ईश! वेदमयं निजं वपुः विधुन्वता त्वया सटाशिखाभ्यः उद्धूतैः शिवाम्बुबिन्दुभिः वयम्—जन-तपः- सत्यनिवासिनः अपि—विमृज्यमानाः भृशं पाविताः।
Verse 45
स वै बत भ्रष्टमतिस्तवैषते य: कर्मणां पारमपारकर्मण: । यद्योगमायागुणयोगमोहितं विश्वं समस्तं भगवन् विधेहि शम् ॥ ४५ ॥
भगवन्! तव अपारकर्मणः कर्मणां पारं ज्ञातुम् इच्छन् यः सः वै भ्रष्टमतिः। यत् योगमायागुणयोगेन मोहितं विश्वं समस्तं; तेषां बद्धजीवानां शं विधेहि, निरहेतुककृपां प्रदेहि।
Verse 46
मैत्रेय उवाच इत्युपस्थीयमानोऽसौ मुनिभिर्ब्रह्मवादिभि: । सलिले स्वखुराक्रान्त उपाधत्तावितावनिम् ॥ ४६ ॥
मैत्रेय उवाच—इति मुनिभिः ब्रह्मवादिभिः उपस्थीयमानः असौ भगवान् सलिले स्वखुराक्रान्तः अवितावत् अवनिम् उपाधत्त।
Verse 47
स इत्थं भगवानुर्वीं विष्वक्सेन: प्रजापति: । रसाया लीलयोन्नीतामप्सु न्यस्य ययौ हरि: ॥ ४७ ॥
एवं भगवान् विष्वक्सेनः प्रजापतिः हरिः रसाया लीलया उन्नीताम् उर्वीं अप्सु न्यस्य स्वधाम ययौ।
Verse 48
य एवमेतां हरिमेधसो हरे: । कथां सुभद्रां कथनीयमायिन: । शृण्वीत भक्त्या श्रवयेत वोशतीं जनार्दनोऽस्याशु हृदि प्रसीदति ॥ ४८ ॥
यः एतां हरिमेधसो हरेः सुभद्रां कथां भक्त्या शृणुयात् श्रावयेदपि, स कथनीयमायिनः; जनार्दनः सर्वहृदि स्थितोऽस्याशु प्रसीदति।
Verse 49
तस्मिन् प्रसन्ने सकलाशिषां प्रभौ किं दुर्लभं ताभिरलं लवात्मभि: । अनन्यदृष्टया भजतां गुहाशय: स्वयं विधत्ते स्वगतिं पर: पराम् ॥ ४९ ॥
तस्मिन् प्रभौ प्रसन्ने सति सकलाशिषां दातari किं दुर्लभम्? लवात्मभिः सिद्धिभिः सर्वमन्यदल्पं मन्यन्ते। अनन्यदृष्ट्या भजतां गुहाशयः परः स्वयं स्वगतिं पराम् विधत्ते।
Verse 50
को नाम लोके पुरुषार्थसारवित् पुराकथानां भगवत्कथासुधाम् । आपीय कर्णाञ्जलिभिर्भवापहा- महो विरज्येत विना नरेतरम् ॥ ५० ॥
को नाम लोके पुरुषार्थसारवित् भगवत्कथासुधां पुराकथानाम् आपीय कर्णाञ्जलिभिः भवापहां, नरेतरं विना, विरज्येत?
Frequently Asked Questions
The episode emphasizes that secondary creation (visarga) under Brahmā ultimately depends on the Supreme Lord. The startling emergence from Brahmā’s body signals divine sovereignty over cosmic administration: when the earth is lost and Brahmā reaches the limit of his capacity, Viṣṇu manifests and directs the outcome, illustrating poṣaṇa—protection that transcends the creator’s power.
The stuti maps sacrificial components onto Varāha’s limbs—skin as Vedic meters, hairs as kuśa, eyes as ghee, mouth and tongue as offering-plates—teaching that yajña is ultimately personal and culminates in Viṣṇu. This is a theological claim: the Lord is both the meaning of the Vedas and the recipient of sacrifice; ritual becomes fruitful only when it satisfies Him (Janārdana).
Hiraṇyākṣa is the demonic force opposing cosmic order, associated here with the submergence and destabilization of the earth. His slaying demonstrates that the Lord’s protection is not only restorative (lifting the earth) but also corrective (removing the obstructive adharma). The victory frames avatāra-kathā as both cosmological rescue and moral-theological restoration.
The text states that hearing and describing Varāha-kathā with a devotional attitude pleases the Lord situated in everyone’s heart. When He is pleased, nothing essential remains unachieved: devotion matures into the highest perfection, and other attainments are seen as secondary to loving service.