Adhyaya 12
Brahmā’s Creation: The Kumāras, Rudra, the Prajāpatis, and the Manifestation of Vedic Sound
कालनियन्त्रितस्य सर्गविस्तारस्य कथायां मैत्रेयः भगवतः कालरूपात् ब्रह्मणो विसर्गं प्रति प्रवर्तते। ब्रह्मा प्रथमं मोहाद्यविद्याजनकान् भावान् ससर्ज; तेषु जुगुप्सां प्राप्य ध्यानेन स्वं सम्यक् समाधत्ते। ततः चत्वारः कुमाराः सृष्टाः; ते वासुदेवभक्त्या मोक्षपरवैराग्येन प्रजां नाङ्गीकुर्वन्ति। तेन ब्रह्मणः संयतक्रोधः रुद्ररूपेण प्रादुरभवत्; रुद्रस्य नामानि, स्थानानि, रुद्राण्यश्च नियोज्यन्ते। रुद्रसन्तानानां उग्रत्वेन जगद्विघातभयात् ब्रह्मा तं तपसि नियुङ्क्ते, निग्रहस्य विश्वधारणे आवश्यकतां दर्शयन्। अनन्तरं मनसः पुत्रान् दश जनयति (नारदादीन्), तथा देहात् धर्माधर्मादीन् प्रवृत्तीन् च निरूपयति। वाक्-प्रसङ्गे ब्रह्मा पुत्रैः उपदिश्य लज्जया तं देहं त्यजति; स देहः तमो-धूम्ररूपेण भवति। अन्ते ब्रह्मणो मुखेभ्यः चत्वारो वेदाः प्रादुर्भवन्ति, वेदाङ्गानि, यज्ञाः, वर्णाश्रमधर्माः, छन्दांसि, शिक्षादि, ओंकारश्च—शब्दस्य जगद्व्यवस्थापकत्वं प्रकाशयन्। प्रजावृद्ध्यर्थं ब्रह्मा स्वायम्भुवमनुं शतरूपां च विभज्य सृजति; तयोः प्रियव्रतोत्तानपादादिसन्ततिः परम्पराकथां देवहूति–कर्दम–कपिलप्रसङ्गं प्रति सेतुं करोति।
Shlokas
Verse 1
मैत्रेय उवाच इति ते वर्णित: क्षत्त: कालाख्य: परमात्मन: । महिमा वेदगर्भोऽथ यथास्राक्षीन्निबोध मे ॥ १ ॥
मैत्रेय उवाच—इति ते वर्णितः क्षत्तः कालाख्यः परमात्मनः । महिमा वेदगर्भोऽथ यथास्राक्षीन्निबोध मे ॥
Verse 2
ससर्जाग्रेऽन्धतामिस्रमथ तामिस्रमादिकृत् । महामोहं च मोहं च तमश्चाज्ञानवृत्तय: ॥ २ ॥
ससर्जाग्रेऽन्धतामिस्रमथ तामिस्रमादिकृत् । महामोहं च मोहं च तमश्चाज्ञानवृत्तयः ॥
Verse 3
दृष्ट्वा पापीयसीं सृष्टिं नात्मानं बह्वमन्यत । भगवद्ध्यानपूतेन मनसान्यां ततोऽसृजत् ॥ ३ ॥
दृष्ट्वा पापीयसीं सृष्टिं नात्मानं बह्वमन्यत । भगवद्ध्यानपूतेन मनसान्यां ततोऽसृजत् ॥
Verse 4
सनकं च सनन्दं च सनातनमथात्मभू: । सनत्कुमारं च मुनीन्निष्क्रियानूर्ध्वरेतस: ॥ ४ ॥
सनकं च सनन्दं च सनातनमथात्मभूः । सनत्कुमारं च मुनीन्निष्क्रियानूर्ध्वरेतसः ॥
Verse 5
तान् बभाषे स्वभू: पुत्रान् प्रजा: सृजत पुत्रका: । तन्नैच्छन्मोक्षधर्माणो वासुदेवपरायणा: ॥ ५ ॥
स्वभूर्ब्रह्मा स्वपुत्रान् उवाच—“पुत्रकाः, प्रजाः सृजत।” ते तु वासुदेवपरायणाः मोक्षधर्मनिष्ठाः सन्तः तदाज्ञां नाभ्यनन्दन्।
Verse 6
सोऽवध्यात: सुतैरेवं प्रत्याख्यातानुशासनै: । क्रोधं दुर्विषहं जातं नियन्तुमुपचक्रमे ॥ ६ ॥
एवं सुतैः पित्राज्ञा प्रत्याख्याता; ततो ब्रह्मणः मनसि दुर्विषहः क्रोधः समजनि, तं स नियन्तुं न प्रकाशयितुं च उपचक्रमे।
Verse 7
धिया निगृह्यमाणोऽपि भ्रुवोर्मध्यात्प्रजापते: । सद्योऽजायत तन्मन्यु: कुमारो नीललोहित: ॥ ७ ॥
धिया निगृह्यमाणोऽपि प्रजापतेः भ्रुवोर्मध्यात् स मन्युः सहसा निर्गतः; ततः सद्यः नीललोहितवर्णः कुमारः अजायत।
Verse 8
स वै रुरोद देवानां पूर्वजो भगवान् भव: । नामानि कुरु मे धात: स्थानानि च जगद्गुरो ॥ ८ ॥
स जातः सन् रुरोद; देवानां पूर्वजो भगवान् भवः उवाच—“धातः, जगद्गुरो, मे नामानि स्थानानि च कुरु।”
Verse 9
इति तस्य वच: पाद्मो भगवान् परिपालयन् । अभ्यधाद्भद्रया वाचा मा रोदीस्तत्करोमि ते ॥ ९ ॥
इति तस्य वचः पाद्मो भगवान् ब्रह्मा परिपालयन् भद्रया वाचा अभ्यधात्—“मा रोदीः; तत् तेऽहं करिष्यामि।”
Verse 10
यदरोदी: सुरश्रेष्ठ सोद्वेग इव बालक: । ततस्त्वामभिधास्यन्ति नाम्ना रुद्र इति प्रजा: ॥ १० ॥
ततः ब्रह्मा उवाच—हे सुरश्रेष्ठ, यद् उद्वेगात् बालक इव अरोदीः, तस्मात् प्रजाः सर्वाः त्वां ‘रुद्र’ इति नाम्ना अभिधास्यन्ति॥
Verse 11
हृदिन्द्रियाण्यसुर्व्योम वायुरग्निर्जलं मही । सूर्यश्चन्द्रस्तपश्चैव स्थानान्यग्रे कृतानि ते ॥ ११ ॥
हे वत्स, तव निवासार्थं मया पूर्वमेव एतानि स्थानानि विनिर्दिष्टानि—हृदयं, इन्द्रियाणि, असुः, व्योम, वायुः, अग्निः, जलं, मही, सूर्यः, चन्द्रः, तपश्च॥
Verse 12
मन्युर्मनुर्महिनसो महाञ्छिव ऋतध्वज: । उग्ररेता भव: कालो वामदेवो धृतव्रत: ॥ १२ ॥
ब्रह्मोवाच—हे वत्स रुद्र, तव अन्यानि एकादश नामानि सन्ति—मन्युः, मनुः, महिनसः, महान्, शिवः, ऋतध्वजः, उग्ररेताः, भवः, कालः, वामदेवः, धृतव्रतः॥
Verse 13
धीर्धृतिरसलोमा च नियुत्सर्पिरिलाम्बिका । इरावती स्वधा दीक्षा रुद्राण्यो रुद्र ते स्त्रिय: ॥ १३ ॥
हे रुद्र, तव एकादश पत्न्यः अपि सन्ति, रुद्राण्य इति ख्याताः—धीः, धृतिः, रसा, उमा, नियुत्, सर्पिः, इला, अम्बिका, इरावती, स्वधा, दीक्षा च॥
Verse 14
गृहाणैतानि नामानि स्थानानि च सयोषण: । एभि: सृज प्रजा बह्वी: प्रजानामसि यत्पति: ॥ १४ ॥
एतानि नामानि स्थानानि च सयोषणः गृहाण; एभिः बह्वीः प्रजाः सृज, यतः त्वं प्रजानां पतिषु एकः असि॥
Verse 15
इत्यादिष्ट: स्वगुरुणा भगवान्नीललोहित: । सत्त्वाकृतिस्वभावेन ससर्जात्मसमा: प्रजा: ॥ १५ ॥
इत्यादिष्टः स्वगुरुणा भगवान् नीललोहितः । सत्त्वाकृतिस्वभावेन ससर्जात्मसमाḥ प्रजाः ॥
Verse 16
रुद्राणां रुद्रसृष्टानां समन्ताद् ग्रसतां जगत् । निशाम्यासंख्यशो यूथान् प्रजापतिरशङ्कत ॥ १६ ॥
रुद्राणां रुद्रसृष्टानां समन्ताद् ग्रसतां जगत् । निशाम्यासंख्यशो यूथान् प्रजापतिरशङ्कत ॥
Verse 17
अलं प्रजाभि: सृष्टाभिरीदृशीभि: सुरोत्तम । मया सह दहन्तीभिर्दिशश्चक्षुर्भिरुल्बणै: ॥ १७ ॥
अलं प्रजाभिः सृष्टाभिरीदृशीभिः सुरोत्तम । मया सह दहन्तीभिर्दिशश्चक्षुर्भिरुल्बणैः ॥
Verse 18
तप आतिष्ठ भद्रं ते सर्वभूतसुखावहम् । तपसैव यथापूर्व स्रष्टा विश्वमिदं भवान् ॥ १८ ॥
तप आतिष्ठ भद्रं ते सर्वभूतसुखावहम् । तपसैव यथापूर्वं स्रष्टा विश्वमिदं भवान् ॥
Verse 19
तपसैव परं ज्योतिर्भगवन्तमधोक्षजम् । सर्वभूतगुहावासमञ्जसा विन्दते पुमान् ॥ १९ ॥
तपसैव परं ज्योतिर्भगवन्तमधोक्षजम् । सर्वभूतगुहावासमञ्जसा विन्दते पुमान् ॥
Verse 20
मैत्रेय उवाच एवमात्मभुवादिष्ट: परिक्रम्य गिरां पतिम् । बाढमित्यमुमामन्त्र्य विवेश तपसे वनम् ॥ २० ॥
श्रीमaitreya उवाच—एवं स्वयम्भुवादिष्टो रुद्रः पितरं गिरां पतिं ब्रह्माणं परिक्रम्य, ‘बाढम्’ इति समनुज्ञाप्य, तपसे वनं विवेश ॥२०॥
Verse 21
अथाभिध्यायत: सर्गं दश पुत्रा: प्रजज्ञिरे । भगवच्छक्तियुक्तस्य लोकसन्तानहेतव: ॥ २१ ॥
अथ भगवच्छक्तियुक्तः स्वयम्भूः सर्गं सन्दिध्यायमानो लोकसन्तानहेतवो दश पुत्रान् प्रजज्ञिरे ॥२१॥
Verse 22
मरीचिरत्र्याङ्गिरसौ पुलस्त्य: पुलह: क्रतु: । भृगुर्वसिष्ठो दक्षश्च दशमस्तत्र नारद: ॥ २२ ॥
मरीचिरत्र्याङ्गिरसौ पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः । भृगुर्वसिष्ठो दक्षश्च दशमस्तत्र नारदः ॥२२॥
Verse 23
उत्सङ्गान्नारदो जज्ञे दक्षोऽङ्गुष्ठात्स्वयम्भुव: । प्राणाद्वसिष्ठ: सञ्जातो भृगुस्त्वचि करात्क्रतु: ॥ २३ ॥
उत्सङ्गान्नारदो जज्ञे दक्षोऽङ्गुष्ठात्स्वयम्भुवः । प्राणाद्वसिष्ठः सञ्जातो भृगुस्त्वचि करात्क्रतुः ॥२३॥
Verse 24
पुलहो नाभितो जज्ञे पुलस्त्य: कर्णयोऋर्षि: । अङ्गिरा मुखतोऽक्ष्णोऽत्रिर्मरीचिर्मनसोऽभवत् ॥ २४ ॥
पुलहो नाभितो जज्ञे पुलस्त्यः कर्णयोऋर्षिः । अङ्गिरा मुखतोऽक्ष्णोऽत्रिर्मरीचिर्मनसोऽभवत् ॥२४॥
Verse 25
धर्म: स्तनाद्दक्षिणतो यत्र नारायण: स्वयम् । अधर्म पृष्ठतो यस्मान्मृत्युर्लोकभयङ्कर: ॥ २५ ॥
ब्रह्मणः स्तनात् दक्षिणतः धर्मः प्रादुरभवत्, यत्र स्वयम् नारायणः परमेश्वरः स्थितः। पृष्ठतः तु अधर्मः समुत्पन्नः, यस्मात् लोकभयङ्करः मृत्युः प्रजाभ्यः प्रवर्तते॥
Verse 26
हृदि कामो भ्रुव: क्रोधो लोभश्चाधरदच्छदात् । आस्याद्वाक्सिन्धवो मेढ्रान्निऋर्ति: पायोरघाश्रय: ॥ २६ ॥
हृदयात् कामः समभवत्, भ्रुवोर्मध्ये क्रोधः प्रादुरभूत्, अधरयोर्मध्ये लोभः। आस्यात् वाक्शक्तिः, मेढ्रात् सिन्धवः, पायोः निऋर्तिरघाश्रयश्च—सर्वपापस्थानम्॥
Verse 27
छायाया: कर्दमो जज्ञे देवहूत्या: पति: प्रभु: । मनसो देहतश्चेदं जज्ञे विश्वकृतो जगत् ॥ २७ ॥
ब्रह्मणः छायातः कर्दमः मुनिः प्रभुः जज्ञे, स देवहूत्याः महाभागायाः पतिः। एवं विश्वकृतः ब्रह्मणो मनसः देहात् चेदं जगत् सर्वं प्रादुरभवत्॥
Verse 28
वाचं दुहितरं तन्वीं स्वयम्भूर्हरतीं मन: । अकामां चकमे क्षत्त: सकाम इति न: श्रुतम् ॥ २८ ॥
स्वयम्भूः ब्रह्मा तन्वीं वाचं नाम दुहितरं जनयामास, सा मनो हरन्ती। क्षत्तः, श्रूयते यत् अकामामपि तां प्रति सः सकामोऽभवत्॥
Verse 29
तमधर्मे कृतमतिं विलोक्य पितरं सुता: । मरीचिमुख्या मुनयो विश्रम्भात्प्रत्यबोधयन् ॥ २९ ॥
पितरं तमधर्मे कृतमतिं विमूढं विलोक्य, सुता मरीचिमुख्या मुनयः सर्वे विश्रम्भात् सादरं प्रत्यबोधयन्—इदं वचः॥
Verse 30
नैतत्पूर्वै: कृतं त्वद्ये न करिष्यन्ति चापरे । यस्त्वं दुहितरं गच्छेरनिगृह्याङ्गजं प्रभु: ॥ ३० ॥
नैतत्पूर्वै: कृतं त्वद्ये न करिष्यन्ति चापरे । यस्त्वं दुहितरं गच्छेरनिगृह्याङ्गजं प्रभु: ॥ ३० ॥
Verse 31
तेजीयसामपि ह्येतन्न सुश्लोक्यं जगद्गुरो । यद्वृत्तमनुतिष्ठन् वै लोक: क्षेमाय कल्पते ॥ ३१ ॥
तेजीयसामपि ह्येतन्न सुश्लोक्यं जगद्गुरो । यद्वृत्तमनुतिष्ठन् वै लोक: क्षेमाय कल्पते ॥ ३१ ॥
Verse 32
तस्मै नमो भगवते य इदं स्वेन रोचिषा । आत्मस्थं व्यञ्जयामास स धर्मं पातुमर्हति ॥ ३२ ॥
तस्मै नमो भगवते य इदं स्वेन रोचिषा । आत्मस्थं व्यञ्जयामास स धर्मं पातुमर्हति ॥ ३२ ॥
Verse 33
स इत्थं गृणत: पुत्रान् पुरो दृष्ट्वा प्रजापतीन् । प्रजापतिपतिस्तन्वं तत्याज व्रीडितस्तदा । तां दिशो जगृहुर्घोरां नीहारं यद्विदुस्तम: ॥ ३३ ॥
स इत्थं गृणत: पुत्रान् पुरो दृष्ट्वा प्रजापतीन् । प्रजापतिपतिस्तन्वं तत्याज व्रीडितस्तदा । तां दिशो जगृहुर्घोरां नीहारं यद्विदुस्तम: ॥ ३३ ॥
Verse 34
कदाचिद् ध्यायत: स्रष्टुर्वेदा आसंश्चतुर्मुखात् । कथं स्रक्ष्याम्यहं लोकान् समवेतान् यथा पुरा ॥ ३४ ॥
कदाचिद् ध्यायत: स्रष्टुर्वेदा आसंश्चतुर्मुखात् । कथं स्रक्ष्याम्यहं लोकान् समवेतान् यथा पुरा ॥ ३४ ॥
Verse 35
चातुर्होत्रं कर्मतन्त्रमुपवेदनयै: सह । धर्मस्य पादाश्चत्वारस्तथैवाश्रमवृत्तय: ॥ ३५ ॥
चातुर्होत्रं यज्ञकर्मतन्त्रमुपवेदनयैः सह प्रादुरभवत्—होता, अध्वर्यु, अग्निः, कर्म च। तथा धर्मस्य चत्वारः पादाः—सत्यं तपः दया शौचं—च, चत्वर्णामाश्रमाणां वृत्तयश्च प्रकटाः॥
Verse 36
विदुर उवाच स वै विश्वसृजामीशो वेदादीन् मुखतोऽसृजत् । यद् यद् येनासृजद् देवस्तन्मे ब्रूहि तपोधन ॥ ३६ ॥
विदुर उवाच—स वै विश्वसृजामीशो ब्रह्मा वेदादीन् मुखतोऽसृजत्। यद् यद् येनासृजद् देवः तन्मे ब्रूहि, तपोधन॥
Verse 37
मैत्रेय उवाच ऋग्यजु:सामाथर्वाख्यान् वेदान् पूर्वादिभिर्मुखै: । शास्त्रमिज्यां स्तुतिस्तोमं प्रायश्चित्तं व्यधात्क्रमात् ॥ ३७ ॥
मैत्रेय उवाच—ऋग्यजुःसामाथर्वाख्यान् वेदान् पूर्वादिभिर्मुखैः क्रमात् व्यधात्। ततः शास्त्रमिज्यां स्तुतिस्तोमं प्रायश्चित्तं च यथाक्रमं संस्थापयामास॥
Verse 38
आयुर्वेदं धनुर्वेदं गान्धर्वं वेदमात्मन: । स्थापत्यं चासृजद् वेदं क्रमात्पूर्वादिभिर्मुखै: ॥ ३८ ॥
आयुर्वेदं धनुर्वेदं गान्धर्वं वेदमात्मनः। स्थापत्यं चासृजद् वेदं क्रमात् पूर्वादिभिर्मुखैः॥
Verse 39
इतिहासपुराणानि पञ्चमं वेदमीश्वर: । सर्वेभ्य एव वक्त्रेभ्य: ससृजे सर्वदर्शन: ॥ ३९ ॥
इतिहासपुराणानि पञ्चमं वेदमीश्वरः। सर्वेभ्य एव वक्त्रेभ्यः ससृजे सर्वदर्शनः॥
Verse 40
षोडश्युक्थौ पूर्ववक्त्रात्पुरीष्यग्निष्टुतावथ । आप्तोर्यामातिरात्रौ च वाजपेयं सगोसवम् ॥ ४० ॥
ब्रह्मणः पूर्ववक्त्रात् षोडशी-उक्थ-पुरीष्य-अग्निष्टोम-आप्तोर्याम-अतिरात्र-वाजपेय-गोसवाख्याः नानाविधा अग्नियज्ञाः प्रादुर्भूताः।
Verse 41
विद्या दानं तप: सत्यं धर्मस्येति पदानि च । आश्रमांश्च यथासंख्यमसृजत्सह वृत्तिभि: ॥ ४१ ॥
विद्या दानं तपः सत्यं धर्मस्य चत्वारः पादाः; तेषां बोधाय चत्वार आश्रमाः स्वस्ववृत्तिभिः सह यथासंख्यं ब्रह्मणा सृष्टाः।
Verse 42
सावित्रं प्राजापत्यं च ब्राह्मं चाथ बृहत्तथा । वार्तासञ्चयशालीनशिलोञ्छ इति वै गृहे ॥ ४२ ॥
सावित्रं प्राजापत्यं ब्राह्मं च बृहद्व्रतं तथा; गृहे वार्ता-सञ्चय-शालीन-शिलोञ्छाख्याः जीविकाविधयश्च प्रादुर्भूताः।
Verse 43
वैखानसा वालखिल्यौदुम्बरा: फेनपा वने । न्यासे कुटीचक: पूर्वं बह्वोदो हंसनिष्क्रियौ ॥ ४३ ॥
वने वैखानसा वालखिल्या औदुम्बराः फेनपाश्च चत्वारो वानप्रस्थभेदाः; न्यासे कुटीचक-बह्वोद-हंस-निष्क्रियाश्च चत्वारः संन्यासभेदाः प्रादुर्भूताः।
Verse 44
आन्वीक्षिकी त्रयी वार्ता दण्डनीतिस्तथैव च । एवं व्याहृतयश्वासन् प्रणवो ह्यस्य दहृत: ॥ ४४ ॥
आन्वीक्षिकी त्रयी वार्ता दण्डनीतिश्च तथा; भूर्भुवःस्वरिति व्याहृतयश्चासन्, प्रणव ओंकारो ह्यस्य हृदयात् प्रादुर्भूतः।
Verse 45
तस्योष्णिगासील्लोमभ्यो गायत्री च त्वचो विभो: । त्रिष्टुम्मांसात्स्नुतोऽनुष्टुब्जगत्यस्थ्न: प्रजापते: ॥ ४५ ॥
ततः प्रजापतेर्विभोर्लोमभ्य उष्णिग् छन्दोऽभवत्; त्वचो गायत्री, मांसात् त्रिष्टुप्, स्नुतोऽनुष्टुप्, अस्थ्नो जगती च समुत्पन्ना।
Verse 46
मज्जाया: पङ्क्तिरुत्पन्ना बृहती प्राणतोऽभवत् ॥ ४६ ॥
मज्जायाः पङ्क्तिः समुत्पन्ना, प्राणतो बृहती चाभवत्—एवं प्रजापतेः छन्दांसि प्रादुर्भूतानि।
Verse 47
स्पर्शस्तस्याभवज्जीव: स्वरो देह उदाहृत । ऊष्माणमिन्द्रियाण्याहुरन्त:स्था बलमात्मन: । स्वरा: सप्त विहारेण भवन्ति स्म प्रजापते: ॥ ४७ ॥
स्पर्शवर्णा जीवतया तस्याभवन्, स्वरा देह उच्यते। ऊष्माण इन्द्रियाण्याहुः, अन्तःस्था बलमात्मनः; विहारेण सप्त स्वरा प्रजापतेः समभवन्।
Verse 48
शब्दब्रह्मात्मनस्तस्य व्यक्ताव्यक्तात्मन: पर: । ब्रह्मावभाति विततो नानाशक्त्युपबृंहित: ॥ ४८ ॥
शब्दब्रह्मात्मनस्तस्य व्यक्ताव्यक्तात्मनः परः। ब्रह्मावभाति विततो नानाशक्त्युपबृंहितः॥
Verse 49
ततोऽपरामुपादाय स सर्गाय मनो दधे ॥ ४९ ॥
ततोऽपरामुपादाय स सर्गाय मनो दधे—पुनः सृष्टिविस्ताराय ब्रह्मा प्रववृते।
Verse 50
ऋषीणां भूरिवीर्याणामपि सर्गमविस्तृतम् । ज्ञात्वा तद्धृदये भूयश्चिन्तयामास कौरव ॥ ५० ॥
कौरव! भूरिवीर्यैः ऋषिभिरपि सर्गो न पर्याप्तविस्तारं गत इति ज्ञात्वा ब्रह्मा हृदये भूयः प्रजावृद्ध्युपायं चिन्तयामास।
Verse 51
अहो अद्भुतमेतन्मे व्यापृतस्यापि नित्यदा । न ह्येधन्ते प्रजा नूनं दैवमत्र विघातकम् ॥ ५१ ॥
अहो मे नित्यव्यापृतस्यापि एतदद्भुतम्—नूनं प्रजा न ह्येधन्ते; अत्र विघातकं दैवमेव कारणम्।
Verse 52
एवं युक्तकृतस्तस्य दैवञ्चावेक्षतस्तदा । कस्य रूपमभूद् द्वेधा यत्कायमभिचक्षते ॥ ५२ ॥
एवं युक्तकृतः स दैवं चावेक्षमानस्तदा स्वकायाद् द्वेधा रूपे समजनयत्; ते अद्यापि ‘ब्रह्मकाय’ इति कीर्त्येते।
Verse 53
ताभ्यां रूपविभागाभ्यां मिथुनं समपद्यत ॥ ५३ ॥
ताभ्यां नवविभक्तरूपाभ्यां मिथुनं समपद्यत।
Verse 54
यस्तु तत्र पुमान् सोऽभून्मनु: स्वायम्भुव: स्वराट् । स्त्री याऽसीच्छतरूपाख्या महिष्यस्य महात्मन: ॥ ५४ ॥
तत्र यः पुमान् स स्वायम्भुवो मनुः स्वराट् अभवत्; या स्त्री सा शतरूपाख्या महात्मनः मनोः महिषी अभवत्।
Verse 55
तदा मिथुनधर्मेण प्रजा ह्येधाम्बभूविरे ॥ ५५ ॥
ततः मिथुनधर्मेण प्रजाः क्रमशो बह्वीः सन्ततयः समभवन्।
Verse 56
स चापि शतरूपायां पञ्चापत्यान्यजीजनत् । प्रियव्रतोत्तानपादौ तिस्र: कन्याश्च भारत । आकूतिर्देवहूतिश्च प्रसूतिरिति सत्तम ॥ ५६ ॥
स च शतरूपायां पञ्चापत्यान्यजीजनत्—प्रियव्रतोत्तानपादौ पुत्रौ, आकूतिः देवहूतिः प्रसूतिश्च तिस्रः कन्याः, हे भारत, सत्तम।
Verse 57
आकूतिं रुचये प्रादात्कर्दमाय तु मध्यमाम् । दक्षायादात्प्रसूतिं च यत आपूरितं जगत् ॥ ५७ ॥
आकूतिं रुचये प्रादात्, मध्यमां देवहूतिं कर्दमाय, प्रसूतिं च दक्षाय; तैः सर्वं जगत् प्रजाभिरापूरितम्।
Frequently Asked Questions
Because they were niṣkāma and Vāsudeva-parāyaṇa—fixed in liberation and devotion—with their vital energy described as flowing upward (ūrdhva-retas), indicating mastery over procreative impulse and commitment to renunciation rather than world-expansion.
Rudra manifests from Brahmā’s controlled yet irrepressible anger, emerging from between Brahmā’s eyebrows. The episode teaches that even cosmic administration must manage disruptive energies; Rudra embodies transformative force that requires guidance toward tapas rather than unchecked proliferation.
Brahmā gives Rudra eleven names—Manyu, Manu, Mahinasa, Mahān, Śiva, Ṛtadhvaja, Ugraretā, Bhava, Kāla, Vāmadeva, Dhṛtavrata—indicating multiple functions: wrath/transformation (Manyu), auspiciousness (Śiva), time/destruction (Kāla), fierce potency (Ugraretā), and steadfast vows (Dhṛtavrata), among others.
Rudra’s offspring were unlimited and violently destructive, attempting to devour the universe and even attacking Brahmā. Brahmā therefore redirected Rudra to penance, showing that creation must be balanced by restraint (tapas) to preserve cosmic order (poṣaṇa/dharma).
Marīci, Atri, Aṅgirā, Pulastya, Pulaha, Kratu, Bhṛgu, Vasiṣṭha, Dakṣa, and Nārada. They function as principal Prajāpatis/ṛṣis through whom lineages, disciplines, and further creation expand in subsequent narratives.
The narrative depicts a lapse in propriety (desire toward his daughter Vāk), corrected by Brahmā’s sons. Brahmā abandons that body, which becomes fog/darkness, underscoring that even the highest administrator is accountable to dharma and that moral deviation produces obscuration in the world.
The Ṛk, Yajur, Sāma, and Atharva Vedas manifest from Brahmā’s four mouths; then rituals, hymns, and supplementary knowledge unfold sequentially. Upavedas (medicine, military, music, architecture) and the ‘fifth Veda’ (Purāṇas/Itihāsas) also emerge, presenting revelation as the structuring intelligence behind society and sacrifice.
Oṁkāra (praṇava) is portrayed as the seed of transcendental sound (śabda-brahma) and the concentrated essence of Vedic revelation, linked to the inner core (heart) where the Lord as Paramātmā is intuited—thereby grounding external ritual and language in inner realization.
They are two forms differentiated from Brahmā to enable regulated population growth when ascetic progenitors did not expand the species sufficiently. Their union establishes the human genealogical stream foundational to later histories, including the Devahūti–Kardama marriage leading to Kapila.