Adhyaya 11
Kāla-vibhāga: The Divisions of Time from Atom to Brahmā, and the Lord Beyond Time
विदुरस्य जगद्व्यवस्थाविषये प्रश्नान् अनुवर्त्य मैत्रेयः वर्णनात्मकात् सृष्टिविचारात् नियामकसिद्धान्तं कालं प्रति प्रवर्तते। स परमाणुं पदार्थप्रकाशस्य अविभाज्यं मूलं निरूप्य, परमाणुसंयोगेषु गत्या कालस्य अनुमानं दर्शयति। ततः त्रुट्यादि-मुहूर्त-रात्र्यह- पक्ष-मास-ऋतु-पर्यन्तं कालमानक्रमं, पितृलोकदेवलोकयोः भिन्नं गणनाविधानं च वर्णयति। युगमानानि (सत्यादि-कलिपर्यन्तानि), युगसन्ध्याः, ब्रह्मणोऽहोरात्ररचना, मन्वन्तराणि, धर्मरक्षणार्थं भगवतोऽवताराणां पुनःपुनराविर्भावश्च निरूप्यते। ब्रह्मरात्रौ प्रलयचित्रं—सङ्कर्षणाग्निः, आप्लावनं, अनन्तशयने भगवतः शयनं—इति समाप्य, परमार्थं प्रतिपादयति यत् देहाभिमानिनं कालो नियच्छति, किन्तु कालोऽपि श्रीकृष्णाधीनः, सर्वकारणकारणः।
Shlokas
Verse 1
मैत्रेय उवाच चरम: सद्विशेषाणामनेकोऽसंयुत: सदा । परमाणु: स विज्ञेयो नृणामैक्यभ्रमो यत: ॥ १ ॥
मैत्रेय उवाच—सद्विशेषाणां चरमः परमाणुः सदा अनेकोऽसंयुतः; स एव विज्ञेयः, यतः नृणां देहैक्ये भ्रमः। सर्वरूपविलयेऽपि स सूक्ष्मस्वरूपेण तिष्ठति।
Verse 2
सत एव पदार्थस्य स्वरूपावस्थितस्य यत् । कैवल्यं परममहानविशेषो निरन्तर: ॥ २ ॥
सत एव पदार्थस्य स्वरूपे स्थितस्य यत् कैवल्यं परममहान् अविशेषो निरन्तरः। देहादिभेदाः दृश्यन्ते, परमाणवस्तु समग्रं व्यक्तं जगद् व्यनक्ति॥
Verse 3
एवं कालोऽप्यनुमित: सौक्ष्म्ये स्थौल्ये च सत्तम । संस्थानभुक्त्या भगवानव्यक्तो व्यक्तभुग्विभु: ॥ ३ ॥
एवं कालोऽपि सौक्ष्म्ये स्थौल्ये च अनुमीयते, सत्तम। संस्थानभुक्त्या भगवान् हरिरव्यक्तोऽपि व्यक्तभुग् विभुः सर्वगतः॥
Verse 4
स काल: परमाणुर्वै यो भुङ्क्ते परमाणुताम् । सतोऽविशेषभुग्यस्तु स काल: परमो महान् ॥ ४ ॥
स कालः परमाणुर्वै यो भुङ्क्ते परमाणुताम्। सतोऽविशेषभुग् यस्तु स कालः परमो महान्॥
Verse 5
अणुर्द्वौ परमाणु स्यात्त्रसरेणुस्त्रय: स्मृत: । जालार्करश्म्यवगत: खमेवानुपतन्नगात् ॥ ५ ॥
अणुर्द्वौ परमाणुः स्यात् त्रसरेणुस्त्रयः स्मृतः। जालार्करश्म्यवगतः खमेवानुपतन्नगात्॥
Verse 6
त्रसरेणुत्रिकं भुङ्क्ते य: काल: स त्रुटि: स्मृत: । शतभागस्तु वेध: स्यात्तैस्त्रिभिस्तु लव: स्मृत: ॥ ६ ॥
त्रसरेणुत्रिकं भुङ्क्ते यः कालः स त्रुटिः स्मृतः। शतभागस्तु वेधः स्यात् तैस्त्रिभिस्तु लवः स्मृतः॥
Verse 7
निमेषस्त्रिलवो ज्ञेय आम्नातस्ते त्रय: क्षण: । क्षणान् पञ्च विदु: काष्ठां लघु ता दश पञ्च च ॥ ७ ॥
त्रिलवो निमेषः प्रोक्तः; त्रयः निमेषाः क्षणः। पञ्च क्षणाः काष्ठा; पञ्चदश काष्ठाः लघुः॥
Verse 8
लघूनि वै समाम्नाता दश पञ्च च नाडिका । ते द्वे मुहूर्त: प्रहर: षड्याम: सप्त नृणाम् ॥ ८ ॥
पञ्चदश लघवो नाडिका (दण्डः) स्मृता। तयोर्द्वयोः मुहूर्तः; षड् वा सप्त दण्डाः प्रहरः (यामः) नृणाम्॥
Verse 9
द्वादशार्धपलोन्मानं चतुर्भिश्चतुरङ्गुलै: । स्वर्णमाषै: कृतच्छिद्रं यावत्प्रस्थजलप्लुतम् ॥ ९ ॥
द्वादशार्धपलोन्मानं ताम्रपात्रं विधीयते। चतुर्अङ्गुलमान-स्वर्णमाष-चतुष्क-शल्य-छिद्रेण यावत् प्रस्थजलप्लुतं तावत् दण्डः॥
Verse 10
यामाश्चत्वारश्चत्वारो मर्त्यानामहनी उभे । पक्ष: पञ्चदशाहानि शुक्ल: कृष्णश्च मानद ॥ १० ॥
अह्नि रात्रौ च मर्त्यानां यामाः (प्रहराः) चत्वारः चत्वारः। पञ्चदशाहानि पक्षः; शुक्लः कृष्णश्च मासे द्वौ॥
Verse 11
तयो: समुच्चयो मास: पितृणां तदहर्निशम् । द्वौ तावृतु: षडयनं दक्षिणं चोत्तरं दिवि ॥ ११ ॥
शुक्लकृष्णयोः समुच्चयो मासः; पितृणां स एव अहर्निशम्। तयोर्द्वयोः ऋतुः; षड् मासाः अयनं—दक्षिणं चोत्तरं च॥
Verse 12
अयने चाहनी प्राहुर्वत्सरो द्वादश स्मृत: । संवत्सरशतं नृणां परमायुर्निरूपितम् ॥ १२ ॥
देवानामहोरात्रं द्वे अयने इति प्राहुः; तयोः संयोगो मनुष्याणां संवत्सरः स्मृतः। नृणां परमायुश्च शतसंवत्सरं निरूपितम्॥१२॥
Verse 13
ग्रहर्क्षताराचक्रस्थ: परमाण्वादिना जगत् । संवत्सरावसानेन पर्येत्यनिमिषो विभु: ॥ १३ ॥
ग्रहर्क्षताराचक्रस्थं परमाण्वादि च जगत्। संवत्सरावसानेन पर्येति विभुरनिमिषः कालरूपेण नियोजितः॥१३॥
Verse 14
संवत्सर: परिवत्सर इडावत्सर एव च । अनुवत्सरो वत्सरश्च विदुरैवं प्रभाष्यते ॥ १४ ॥
संवत्सरः परिवत्सर इडावत्सर एव च। अनुवत्सरो वत्सरश्च—विदुरैवं प्रभाष्यते॥१४॥
Verse 15
य: सृज्यशक्तिमुरुधोच्छ्वसयन् स्वशक्त्या पुंसोऽभ्रमाय दिवि धावति भूतभेद: । कालाख्यया गुणमयं क्रतुभिर्वितन्वं- स्तस्मै बलिं हरत वत्सरपञ्चकाय ॥ १५ ॥
यः सृज्यशक्तिमुरुधोच्छ्वसयन् स्वशक्त्या पुंसोऽभ्रमाय दिवि धावति भूतभेदः। कालाख्यया गुणमयं क्रतुभिर्वितन्वंस्तस्मै बलिं हरत वत्सरपञ्चकाय॥१५॥
Verse 16
विदुर उवाच पितृदेवमनुष्याणामायु: परमिदं स्मृतम् । परेषां गतिमाचक्ष्व ये स्यु:कल्पाद् बहिर्विद: ॥ १६ ॥
विदुर उवाच—पितृदेवमनुष्याणामायुḥ परमिदं स्मृतम्। परेषां गतिमाचक्ष्व ये स्युः कल्पाद् बहिर्विदः॥१६॥
Verse 17
भगवान् वेद कालस्य गतिं भगवतो ननु । विश्वं विचक्षते धीरा योगराद्धेन चक्षुषा ॥ १७ ॥
हे महाभाग! त्वं भगवतः कालरूपस्य नित्यस्य गतिं वेत्सि; योगसमाधिसिद्धेन दिव्यचक्षुषा धीरा विश्वं सम्यग् पश्यन्ति।
Verse 18
मैत्रेय उवाच कृतं त्रेता द्वापरं च कलिश्चेति चतुर्युगम् । दिव्यैर्द्वादशभिर्वर्षै: सावधानं निरूपितम् ॥ १८ ॥
मैत्रेय उवाच—हे विदुर! कृतं त्रेता द्वापरं कलिश्चेति चतुर्युगं; तेषां समष्टिर्द्वादशसहस्रं दिव्यवर्षाणि इति सावधानं निरूपितम्।
Verse 19
चत्वारि त्रीणि द्वै चैकं कृतादिषु यथाक्रमम् । संख्यातानि सहस्राणि द्विगुणानि शतानि च ॥ १९ ॥
कृतादिषु यथाक्रमं चत्वारि त्रीणि द्वौ चैकं सहस्राणि शतानि च द्विगुणानि संख्यातानि; तेन कृतं ४८००, त्रेता ३६००, द्वापरं २४००, कलिः १२०० दिव्यवर्षाणि।
Verse 20
सन्ध्यासन्ध्यांशयोरन्तर्य: काल: शतसंख्ययो: । तमेवाहुर्युगं तज्ज्ञा यत्र धर्मो विधीयते ॥ २० ॥
प्रत्येकयुगस्य पूर्वोत्तरयोः सन्ध्यासन्ध्यांशयोर्मध्ये यः कालः शतसंख्ययोः, स युगसन्ध्या इति खगोलविदस्तज्ज्ञा आहुः; तासु कालेषु धर्मकर्माणि विधीयन्ते।
Verse 21
धर्मश्चतुष्पान्मनुजान् कृते समनुवर्तते । स एवान्येष्वधर्मेण व्येति पादेन वर्धता ॥ २१ ॥
हे विदुर! कृते मनुजान् धर्मश्चतुष्पात् सम्यगनुवर्तते; स एव अन्येषु युगेषु अधर्मवृद्ध्या पादेन पादेन व्येति।
Verse 22
त्रिलोक्या युगसाहस्रं बहिराब्रह्मणो दिनम् । तावत्येव निशा तात यन्निमीलति विश्वसृक् ॥ २२ ॥
त्रिलोक्याः बहिः ब्रह्मणो लोके युगचतुष्टयसहस्रं ब्रह्मदिनं भवति। तावदेव ब्रह्मरात्रिः, यत्र विश्वसृक् निमीलति।
Verse 23
निशावसान आरब्धो लोककल्पोऽनुवर्तते । यावद्दिनं भगवतो मनून् भुञ्जंश्चतुर्दश ॥ २३ ॥
ब्रह्मरात्र्यवसाने ब्रह्मदिने लोककल्प आरभ्यते, स च प्रवर्तते यावद् भगवतो ब्रह्मणो दिनं चतुर्दश मनून् अनुक्रमेण भुञ्जानम्।
Verse 24
स्वं स्वं कालं मनुर्भुङ्क्ते साधिकां ह्येकसप्ततिम् ॥ २४ ॥
प्रत्येको मनुः स्वं स्वं कालं भुङ्क्ते, साधिकाम् एकसप्ततिं युगचतुष्टयसङ्घातानाम्।
Verse 25
मन्वन्तरेषु मनवस्तद्वंश्या ऋषय: सुरा: । भवन्ति चैव युगपत्सुरेशाश्चानु ये च तान् ॥ २५ ॥
मन्वन्तरेषु मनवोऽनुक्रमेण भवन्ति सह तद्वंश्यैः लोकपालकैः। सप्तर्षयः सुरा इन्द्रादयश्च तदनुचराश्च गन्धर्वादयः मनुना सह युगपत् प्रादुर्भवन्ति।
Verse 26
एष दैनन्दिन: सर्गो ब्राह्मस्त्रैलोक्यवर्तन: । तिर्यङ्नृपितृदेवानां सम्भवो यत्र कर्मभि: ॥ २६ ॥
एष दैनन्दिनः सर्गो ब्राह्मः त्रैलोक्यवर्तनः। यत्र तिर्यङ्-नृ-पितृ-देवानां कर्मभिः सम्भवो विनाशश्च भवति।
Verse 27
मन्वन्तरेषु भगवान् बिभ्रत्सत्त्वं स्वमूर्तिभि: । मन्वादिभिरिदं विश्वमवत्युदितपौरुष: ॥ २७ ॥
मन्वन्तरे मन्वादिरूपैः स्वशक्तिं प्रकटयन् भगवान् स्वमूर्तिभिः सत्त्वं बिभर्ति; एवम् उदितपौरुषः स विश्वं पालयति।
Verse 28
तमोमात्रामुपादाय प्रतिसंरुद्धविक्रम: । कालेनानुगताशेष आस्ते तूष्णीं दिनात्यये ॥ २८ ॥
तमोमात्रामुपादाय प्रतिसंरुद्धविक्रमः; कालेनानुगताशेषो दिनात्यये तूष्णीं आस्ते, सर्वं लीयते।
Verse 29
तमेवान्वपिधीयन्ते लोको भूरादयस्त्रय: । निशायामनुवृत्तायां निर्मुक्तशशिभास्करम् ॥ २९ ॥
निशायामनुवृत्तायां निर्मुक्तशशिभास्करम्; तमेवान्वपिधीयन्ते लोका भूरादयस्त्रयः, अदृश्याः भवन्ति।
Verse 30
त्रिलोक्यां दह्यमानायां शक्त्या सङ्कर्षणाग्निना । यान्त्यूष्मणा महर्लोकाज्जनं भृग्वादयोऽर्दिता: ॥ ३० ॥
त्रिलोक्यां दह्यमानायां शक्त्या सङ्कर्षणाग्निना; ऊष्मणा पीडिताः भृग्वादयो महर्लोकात् जनं यान्ति।
Verse 31
तावत्त्रिभुवनं सद्य: कल्पान्तैधितसिन्धव: । प्लावयन्त्युत्कटाटोपचण्डवातेरितोर्मय: ॥ ३१ ॥
कल्पादौ सद्यस्त्रिभुवनं प्लावयन्ति कल्पान्तैधितसिन्धवः; उत्कटाटोपचण्डवातेरितोर्मयः सलिलपूर्णं जगत् करोति।
Verse 32
अन्त: स तस्मिन् सलिल आस्तेऽनन्तासनो हरि: । योगनिद्रानिमीलाक्ष: स्तूयमानो जनालयै: ॥ ३२ ॥
अनन्तशयनेऽनन्तासने सलिले हरिरन्तः शयीत योगनिद्रानिमीलितलोचनः। जनलोकनिवासिनः करयुग्मसंयुताः स्तुतिभिः तमर्चयन्ति॥
Verse 33
एवंविधैरहोरात्रै: कालगत्योपलक्षितै: । अपक्षितमिवास्यापि परमायुर्वय: शतम् ॥ ३३ ॥
एवं कालगत्योपलक्षितैरहोरात्रैः सर्वेषां देहिनां आयुः क्षीयते। ब्रह्मादीनामपि परमायुरिव वर्षशतमेव लोकभेदेन परिगण्यते॥
Verse 34
यदर्धमायुषस्तस्य परार्धमभिधीयते । पूर्व: परार्धोऽपक्रान्तो ह्यपरोऽद्य प्रवर्तते ॥ ३४ ॥
तस्य ब्रह्मणो वर्षशतं द्विधा विभज्यते—परार्धद्वयम्। पूर्वः परार्धः अतीतः, अपरः परार्धोऽद्य प्रवर्तते॥
Verse 35
पूर्वस्यादौ परार्धस्य ब्राह्मो नाम महानभूत् । कल्पो यत्राभवद्ब्रह्मा शब्दब्रह्मेति यं विदु: ॥ ३५ ॥
पूर्वपरार्धस्यादौ ब्राह्मो नाम महान् कल्पोऽभूत्, यत्र ब्रह्मा प्रादुरभवत्। तत्रैव वेदाः शब्दब्रह्मरूपेण सहैवाजायन्ते इति विदुः॥
Verse 36
तस्यैव चान्ते कल्पोऽभूद् यं पाद्ममभिचक्षते । यद्धरेर्नाभिसरस आसील्लोकसरोरुहम् ॥ ३६ ॥
तस्यैव ब्राह्मकल्पस्यान्ते पाद्मः कल्पोऽभूत् इति कथ्यते। यत्र हरेर्नाभिसरसो जलनिधेः लोकपद्मं सरोरुहं समुत्पन्नम्॥
Verse 37
अयं तु कथित: कल्पो द्वितीयस्यापि भारत । वाराह इति विख्यातो यत्रासीच्छूकरो हरि: ॥ ३७ ॥
अयं तु कथितः कल्पो द्वितीयस्यापि भारत । वाराह इति विख्यातो यत्रासीच्छूकरो हरिः ॥
Verse 38
कालोऽयं द्विपरार्धाख्यो निमेष उपचर्यते । अव्याकृतस्यानन्तस्य ह्यनादेर्जगदात्मन: ॥ ३८ ॥
कालोऽयं द्विपरार्धाख्यो निमेष उपचर्यते । अव्याकृतस्यानन्तस्य ह्यनादेर्जगदात्मनः ॥
Verse 39
कालोऽयं परमाण्वादिर्द्विपरार्धान्त ईश्वर: । नैवेशितुं प्रभुर्भूम्न ईश्वरो धाममानिनाम् ॥ ३९ ॥
कालोऽयं परमाण्वादिर्द्विपरार्धान्त ईश्वरः । नैवेशितुं प्रभुर्भूम्न ईश्वरो धाममानिनाम् ॥
Verse 40
विकारै: सहितो युक्तैर्विशेषादिभिरावृत: । आण्डकोशो बहिरयं पञ्चाशत्कोटिविस्तृत: ॥ ४० ॥
विकारैः सहितो युक्तैर्विशेषादिभिरावृतः । आण्डकोशो बहिरयं पञ्चाशत्कोटिविस्तृतः ॥
Verse 41
दशोत्तराधिकैर्यत्र प्रविष्ट: परमाणुवत् । लक्ष्यतेऽन्तर्गताश्चान्ये कोटिशो ह्यण्डराशय: ॥ ४१ ॥
दशोत्तराधिकैर्यत्र प्रविष्टः परमाणुवत् । लक्ष्यतेऽन्तर्गताश्चान्ये कोटिशो ह्यण्डराशयः ॥
Verse 42
तदाहुरक्षरं ब्रह्म सर्वकारणकारणम् । विष्णोर्धाम परं साक्षात्पुरुषस्य महात्मन: ॥ ४२ ॥
तदाहुरक्षरं ब्रह्म सर्वकारणकारणम् । विष्णोर्धाम परं साक्षात् पुरुषस्य महात्मनः ॥
Frequently Asked Questions
In 3.11, time is not treated as an independent substance but as the regulating energy by which motion and change in material aggregates are measured. Because all movement—from atomic combination to planetary orbits—operates under divine supervision, kāla is described as Hari’s potency: it coordinates transformation while the Supreme remains transcendental and not materially visible.
The chapter enumerates a hierarchy from subtle to gross: truṭi, vedha, lava, nimeṣa, kṣaṇa, kāṣṭhā, laghu, nāḍikā/daṇḍa, muhūrta, and then day/night, fortnight, month, season, and solar movements. Their purpose is pedagogical and spiritual: to show that embodied life is precisely metered and diminishing, and to connect human timekeeping to cosmic governance under kāla.
Maitreya states that Satya, Tretā, Dvāpara, and Kali together total 12,000 deva-years, with individual spans of 4,800; 3,600; 2,400; and 1,200 deva-years respectively. The junction periods before and after each yuga are called yuga-sandhyās, during which religious practices are emphasized; these transitions frame the gradual decline of dharma across the yugas.
A day of Brahmā is described as 1,000 cycles of the four yugas; Brahmā’s night is of equal length. Within Brahmā’s day, creation proceeds through the reigns of fourteen Manus (manvantaras). Each Manu’s period is said to be a little more than seventy-one sets of four yugas, and with each change the Lord’s avatāras appear to re-establish cosmic order.
The pralaya description illustrates nirodha: the universe’s periodic withdrawal under time. Saṅkarṣaṇa’s fire, the flooding of the worlds, and the silence of dissolution dramatize the fragility of material existence. The Lord lying on Ananta with closed eyes reveals transcendence and sovereignty: even when all forms merge, Bhagavān remains the stable shelter, and higher beings offer prayers, affirming devotion as the ultimate continuity.