Adhyaya 1

Verse 1

श्रीशुक उवाच एवमेतत्पुरा पृष्टो मैत्रेयो भगवान् किल । क्षत्‍त्रा वनं प्रविष्टेन त्यक्त्वा स्वगृहमृद्धिमत् ॥ १ ॥

श्रीशुक उवाच—पुरा वनं प्रविष्टेन स्वगृहमृद्धिमत् त्यक्त्वा क्षत्त्रा मैत्रेयो भगवान् पृष्टः; एवं तस्य प्रश्नोऽभवत्।

Verse 2

यद्वा अयं मन्त्रकृद्वो भगवानखिलेश्वर: । पौरवेन्द्रगृहं हित्वा प्रविवेशात्मसात्कृतम् ॥ २ ॥

यद्वा पौरवेन्द्रगृहस्य किं बहु वक्तव्यम्? अखिलेश्वरो भगवान् श्रीकृष्णो मन्त्रकृत् भूत्वा तद्गृहं स्वगृहमिवात्मसात्कृतं प्रविवेश; दुर्योधनगृहं तु नाद्रियत।

Verse 3

राजोवाच कुत्र क्षत्तुर्भगवता मैत्रेयेणास सङ्गम: । कदा वा सह संवाद एतद्वर्णय न: प्रभो ॥ ३ ॥

राजोवाच—कुत्र क्षत्तुः भगवता मैत्रेयेण सह सङ्गमः? कदा वा सह संवादः? एतद् वर्णय नः प्रभो।

Verse 4

न ह्यल्पार्थोदयस्तस्य विदुरस्यामलात्मन: । तस्मिन् वरीयसि प्रश्न: साधुवादोपबृंहित: ॥ ४ ॥

न ह्यल्पार्थोदयस्तस्य विदुरस्यामलात्मनः; तस्मिन् वरीयसि प्रश्नः साधुवादोपबृंहितः—तस्मात् तस्य प्रश्ना महार्थाः।

Verse 5

सूत उवाच स एवमृषिवर्योऽयं पृष्टो राज्ञा परीक्षिता । प्रत्याह तं सुबहुवित्प्रीतात्मा श्रूयतामिति ॥ ५ ॥

श्रीसूत उवाच—स एवमृषिवर्यः शुकदेवगोस्वामी राज्ञा परीक्षितापृष्टः, बहुश्रुतत्वात् प्रीतात्मा सन् तं प्रत्याह—“श्रूयताम्” इति॥

Verse 6

श्रीशुक उवाच यदा तु राजा स्वसुतानसाधून् पुष्णन्नधर्मेण विनष्टद‍ृष्टि: । भ्रातुर्यविष्ठस्य सुतान् विबन्धून् प्रवेश्य लाक्षाभवने ददाह ॥ ६ ॥

श्रीशुक उवाच—यदा तु धृतराष्ट्रो राजा स्वसुतानसाधूनधर्मेण पुष्णन् विनष्टदृष्टिः, भ्रातुर्यविष्ठस्य विबन्धून् सुतान् लाक्षाभवने प्रवेश्य ददाह॥

Verse 7

यदा सभायां कुरुदेवदेव्या: केशाभिमर्शं सुतकर्म गर्ह्यम् । न वारयामास नृप: स्‍नुषाया: स्वास्रैर्हरन्त्या: कुचकुङ्कुमानि ॥ ७ ॥

यदा सभायां कुरुदेवदेव्याः स्नुषायाः द्रौपद्याः केशाभिमर्शं सुतकर्म गर्ह्यं दुःशासनकृतं नृपो न वारयामास, स्वास्रैर्हरन्त्याः कुचकुङ्कुमानि॥

Verse 8

द्यूते त्वधर्मेण जितस्य साधो: सत्यावलम्बस्य वनं गतस्य । न याचतोऽदात्समयेन दायं तमोजुषाणो यदजातशत्रो: ॥ ८ ॥

द्यूते त्वधर्मेण जितस्य साधोः सत्यावलम्बस्य वनं गतस्य, समयेन आगत्य दायं याचतोऽपि तमोजुषाणो धृतराष्ट्रो दायं न अदात् अजातशत्रोः॥

Verse 9

यदा च पार्थप्रहित: सभायां जगद्गुरुर्यानि जगाद कृष्ण: । न तानि पुंसाममृतायनानि राजोरु मेने क्षतपुण्यलेश: ॥ ९ ॥

यदा च पार्थप्रहितः सभायां जगद्गुरुः श्रीकृष्णो यानि जगाद, तानि केषांचिदमृतायनानि; क्षतपुण्यलेशो राजा तु तानि न मेने॥

Verse 10

यदोपहूतो भवनं प्रविष्टो मन्त्राय पृष्ट: किल पूर्वजेन । अथाह तन्मन्त्रद‍ृशां वरीयान् यन्मन्त्रिणो वैदुरिकं वदन्ति ॥ १० ॥

यदा विदुरः ज्येष्ठेन धृतराष्ट्रेण मन्त्रार्थमाहूतः सन् भवनं प्रविवेश, तदा स पूर्वजेन पृष्टो मन्त्रं यथार्थं न्यवेदयत्। तस्योपदेशाः प्रसिद्धाः, मन्त्रदर्शिभिः कुशलैर्मन्त्रिभिश्च वैदुरिकं वचनं समनुमोदितम्॥

Verse 11

अजातशत्रो: प्रतियच्छ दायं तितिक्षतो दुर्विषहं तवाग: । सहानुजो यत्र वृकोदराहि: श्वसन् रुषा यत्त्वमलं बिभेषि ॥ ११ ॥

अजातशत्रोः युधिष्ठिरस्य धर्म्यं दायं प्रतियच्छ। तवापराधैः स दुर्विषहं दुःखं तितिक्षमाणः स्थितः। सानुजः स तत्रास्ते, यत्र वृकोदरः क्रोधेन सर्प इव श्वसन्; तस्माद् भयं ते नूनम्॥

Verse 12

पार्थांस्तु देवो भगवान्मुकुन्दो गृहीतवान् सक्षितिदेवदेव: । आस्ते स्वपुर्यां यदुदेवदेवो विनिर्जिताशेषनृदेवदेव: ॥ १२ ॥

पार्थान् भगवान् देवो मुकुन्दः स्वबान्धवानिव गृहीतवान्, स च क्षितिदेवदेवः। सर्वे नृपाः श्रीकृष्णस्य पक्षे सन्ति। स स्वपुर्यां यदुदेवदेवैः स्वकुटुम्बकैः सहास्ते, येऽनन्तान् नृदेवान् विनिर्जित्य तस्य प्रभुत्वं वहन्ति॥

Verse 13

स एष दोष: पुरुषद्विडास्ते गृहान् प्रविष्टो यमपत्यमत्या । पुष्णासि कृष्णाद्विमुखो गतश्री- स्त्यजाश्वशैवं कुलकौशलाय ॥ १३ ॥

स एष दोषः—पुरुषद्विट्—गृहान् प्रविष्टः, यमपत्यं मत्येव। त्वं तं दुर्योधनं पुत्रमव्यभिचारिणं मन्यसे, कृष्णाद्विमुखं च पुष्णासि। तस्मात् गतश्रीः सन् अमलं गुणसम्पदं विहाय स्थितः। तदेतद् अलं त्यज शीघ्रं, कुलकौशलाय सर्वस्य हिताय च॥

Verse 14

इत्यूचिवांस्तत्र सुयोधनेन प्रवृद्धकोपस्फुरिताधरेण । असत्कृत: सत्स्पृहणीयशील: क्षत्ता सकर्णानुजसौबलेन ॥ १४ ॥

इत्युक्त्वा तत्र विदुरः सत्स्पृहणीयशीलः क्षत्ता, सुयोधनेन प्रवृद्धकोपेन स्फुरिताधरेण असत्कृतः। स च कर्णानुजसौबलेन सह तत्रासीत्॥

Verse 15

क एनमत्रोपजुहाव जिह्मं दास्या: सुतं यद्बलिनैव पुष्ट: । तस्मिन् प्रतीप: परकृत्य आस्ते निर्वास्यतामाशु पुराच्छ्‌वसान: ॥ १५ ॥

क एनमत्रोपजुहाव जिह्मं दास्याः सुतं यद्बलिनैव पुष्टः। तस्मिन् प्रतीपः परकृत्य आस्ते निर्वास्यतामाशु पुराच्छ्वसानः॥१५॥

Verse 16

स्वयं धनुर्द्वारि निधाय मायां र्भ्रातु: पुरो मर्मसु ताडितोऽपि । स इत्थमत्युल्बणकर्णबाणै- र्गतव्यथोऽयादुरु मानयान: ॥ १६ ॥

स्वयं धनुर्द्वारि निधाय मायां भ्रातुः पुरो मर्मसु ताडितोऽपि। स इत्थमत्युल्बणकर्णबाणैर्गतव्यथोऽयादुरु मानयानः॥१६॥

Verse 17

स निर्गत: कौरवपुण्यलब्धो गजाह्वयात्तीर्थपद: पदानि । अन्वाक्रमत्पुण्यचिकीर्षयोर्व्यां अधिष्ठितो यानि सहस्रमूर्ति: ॥ १७ ॥

स निर्गतः कौरवपुण्यलब्धो गजाह्वयात्तीर्थपदः पदानि। अन्वाक्रमत्पुण्यचिकीर्षयोर्व्यां अधिष्ठितो यानि सहस्रमूर्तिः॥१७॥

Verse 18

पुरेषु पुण्योपवनाद्रिकुञ्जे- ष्वपङ्कतोयेषु सरित्सर:सु । अनन्तलिङ्गै: समलङ्कृतेषु चचार तीर्थायतनेष्वनन्य: ॥ १८ ॥

पुरेषु पुण्योपवनाद्रिकुञ्जेष्वपङ्कतोयेषु सरित्सरःसु। अनन्तलिङ्गैः समलङ्कृतेषु चचार तीर्थायतनेष्वनन्यः॥१८॥

Verse 19

गां पर्यटन्मेध्यविविक्तवृत्ति: सदाप्लुतोऽध:शयनोऽवधूत: । अलक्षित: स्वैरवधूतवेषो व्रतानि चेरे हरितोषणानि ॥ १९ ॥

गां पर्यटन्मेध्यविविक्तवृत्तिः सदाप्लुतोऽधःशयनोऽवधूतः। अलक्षितः स्वैरवधूतवेषो व्रतानि चेरे हरितोषणानि॥१९॥

Verse 20

इत्थं व्रजन् भारतमेव वर्षं कालेन यावद्‍गतवान् प्रभासम् । तावच्छशास क्षितिमेकचक्रा- मेकातपत्रामजितेन पार्थ: ॥ २० ॥

एवं भारतवर्षे तीर्थानि पर्यटन् कालेन प्रभासक्षेत्रं गतवान्। तदा महाराजो युधिष्ठिरः एकचक्राम् एकातपत्रां च पृथिवीं अजितेन शशास॥२०॥

Verse 21

तत्राथ शुश्राव सुहृद्विनष्टिं वनं यथा वेणुजवह्निसंश्रयम् । संस्पर्धया दग्धमथानुशोचन् सरस्वतीं प्रत्यगियाय तूष्णीम् ॥ २१ ॥

तत्र प्रभासे सुहृदां विनाशं शुश्राव, वेणुजवह्निना वनं यथा संस्पर्धया दग्धम्। तदनु शोचन् तूष्णीं सरस्वतीं प्रत्यगियाय॥२१॥

Verse 22

तस्यां त्रितस्योशनसो मनोश्च पृथोरथाग्नेरसितस्य वायो: । तीर्थं सुदासस्य गवां गुहस्य यच्छ्राद्धदेवस्य स आसिषेवे ॥ २२ ॥

तस्यां सरस्वत्यां त्रितस्योशनसो मनोश्च पृथोः अथाग्नेरसितस्य वायोः। सुदासस्य गवां गुहस्य यच्छ्राद्धदेवस्य तीर्थं स आसिषेवे॥२२॥

Verse 23

अन्यानि चेह द्विजदेवदेवै: कृतानि नानायतनानि विष्णो: । प्रत्यङ्गमुख्याङ्कितमन्दिराणि यद्दर्शनात्कृष्णमनुस्मरन्ति ॥ २३ ॥

अन्यानि चात्र द्विजदेवदेवैः कृतानि नानायतनानि विष्णोः। प्रत्यङ्गमुख्याङ्कितमन्दिराणि यद्दर्शनात् कृष्णमनुस्मरन्ति॥२३॥

Verse 24

ततस्त्वतिव्रज्य सुराष्ट्रमृद्धं सौवीरमत्स्यान् कुरुजाङ्गलांश्च । कालेन तावद्यमुनामुपेत्य तत्रोद्धवं भागवतं ददर्श ॥ २४ ॥

ततः स अतिव्रज्य सुराष्ट्रमृद्धं सौवीरमत्स्यान् कुरुजाङ्गलांश्च। कालेन तावद्यमुनामुपेत्य तत्रोद्धवं भागवतं ददर्श॥२४॥

Verse 25

स वासुदेवानुचरं प्रशान्तं बृहस्पते: प्राक् तनयं प्रतीतम् । आलिङ्ग्‍य गाढं प्रणयेन भद्रं स्वानामपृच्छद्भगवत्प्रजानाम् ॥ २५ ॥

ततः स विदुरो महाप्रणयवशात् वासुदेवानुचरं प्रशान्तं पूर्वं बृहस्पतेः प्राक्तनं तनयं प्रतीतम् उद्धवं गाढं आलिङ्ग्य, भगवत्प्रजानां स्वजनानां वृत्तान्तं पप्रच्छ।

Verse 26

कच्चित्पुराणौ पुरुषौ स्वनाभ्य- पाद्मानुवृत्त्येह किलावतीर्णौ । आसात उर्व्या: कुशलं विधाय कृतक्षणौ कुशलं शूरगेहे ॥ २६ ॥

कच्चित् पुराणौ पुरुषौ स्वनाभिपाद्मसमुद्भवस्य ब्रह्मणोऽनुवृत्त्या इहावतार्य, उर्व्याः कुशलं विधाय, शूरगेहे कुशलं कृतक्षणौ आसाते?

Verse 27

कच्चित्कुरूणां परम: सुहृन्नो भाम: स आस्ते सुखमङ्ग शौरि: । यो वै स्वसृणां पितृवद्ददाति वरान् वदान्यो वरतर्पणेन ॥ २७ ॥

कच्चित् कुरूणां परमः सुहृन्नः शौरिरङ्ग वासुदेवः स्वसृणां पितृवत् वरान् ददाति, वदान्यः वरतर्पणेन पत्नीनां च तुष्टिं जनयन् सुखमास्ते?

Verse 28

कच्चिद्वरूथाधिपतिर्यदूनां प्रद्युम्न आस्ते सुखमङ्ग वीर: । यं रुक्‍मिणी भगवतोऽभिलेभे आराध्य विप्रान् स्मरमादिसर्गे ॥ २८ ॥

कच्चित् यदूनां वरूथाधिपतिरङ्ग वीरः प्रद्युम्नः सुखमास्ते? यं रुक्मिणी आदिसर्गे स्मरं भगवतोऽभिलेभे, विप्रान् आराध्य तदनुग्रहात्।

Verse 29

कच्चित्सुखं सात्वतवृष्णिभोज- दाशार्हकाणामधिप: स आस्ते । यमभ्यषिञ्चच्छतपत्रनेत्रो नृपासनाशां परिहृत्य दूरात् ॥ २९ ॥

कच्चित् सात्वतवृष्णिभोजदाशार्हकाणामधिपः उग्रसेनः सुखमास्ते? यं शतपत्रनेत्रो भगवान् नृपासनाशां दूरात् परिहृत्यापि पुनरभ्यषिञ्चत्।

Verse 30

कच्चिद्धरे: सौम्य सुत: सद‍ृक्ष आस्तेऽग्रणी रथिनां साधु साम्ब: । असूत यं जाम्बवती व्रताढ्या देवं गुहं योऽम्बिकया धृतोऽग्रे ॥ ३० ॥

कच्चिद्धरेः सौम्य सुतः सदृक्षः साम्बोऽग्रणी रथिनां साधुरास्ते? योऽम्बिकया धृतोऽग्रे गुहदेवः स एव जाम्बवत्याः व्रताढ्यायाः गर्भेऽसूत॥३०॥

Verse 31

क्षेमं स कच्चिद्युयुधान आस्ते य: फाल्गुनाल्लब्धधनूरहस्य: । लेभेऽञ्जसाधोक्षजसेवयैव गतिं तदीयां यतिभिर्दुरापाम् ॥ ३१ ॥

क्षेमं स कच्चिद्युयुधान आस्ते यः फाल्गुनाल्लब्धधनूरहस्यः। लेभेऽञ्जसाधोक्षजसेवयैव गतिं तदीयां यतिभिर्दुरापाम्॥३१॥

Verse 32

कच्चिद् बुध: स्वस्त्यनमीव आस्ते श्वफल्कपुत्रो भगवत्प्रपन्न: । य: कृष्णपादाङ्कितमार्गपांसु- ष्वचेष्टत प्रेमविभिन्नधैर्य: ॥ ३२ ॥

कच्चिद् बुधः स्वस्त्यनमीव आस्ते श्वफल्कपुत्रो भगवत्प्रपन्नः। यः कृष्णपादाङ्कितमार्गपांसुष्वचेष्टत प्रेमविभिन्नधैर्यः॥३२॥

Verse 33

कच्चिच्छिवं देवकभोजपुत्र्या विष्णुप्रजाया इव देवमातु: । या वै स्वगर्भेण दधार देवं त्रयी यथा यज्ञवितानमर्थम् ॥ ३३ ॥

कच्चिच्छिवं देवकभोजपुत्र्या विष्णुप्रजाया इव देवमातुः। या वै स्वगर्भेण दधार देवं त्रयी यथा यज्ञवितानमर्थम्॥३३॥

Verse 34

अपिस्विदास्ते भगवान् सुखं वो य: सात्वतां कामदुघोऽनिरुद्ध: । यमामनन्ति स्म हि शब्दयोनिं मनोमयं सत्त्वतुरीयतत्त्वम् ॥ ३४ ॥

अपिस्विदास्ते भगवान् सुखं वो यः सात्वतां कामदुघोऽनिरुद्धः। यमामनन्ति स्म हि शब्दयोनिं मनोमयं सत्त्वतुरीयतत्त्वम्॥३४॥

Verse 35

अपिस्विदन्ये च निजात्मदैव- मनन्यवृत्त्या समनुव्रता ये । हृदीकसत्यात्मजचारुदेष्ण- गदादय: स्वस्ति चरन्ति सौम्य ॥ ३५ ॥

सौम्य, अपि स्वस्ति चरन्ति येऽन्ये हृदीकसत्यात्मजचारुदेष्णगदादयः। ये श्रीकृष्णं निजात्मदैवं मन्यन्तेऽनन्यवृत्त्या तमनुव्रताः॥

Verse 36

अपि स्वदोर्भ्यां विजयाच्युताभ्यां धर्मेण धर्म: परिपाति सेतुम् । दुर्योधनोऽतप्यत यत्सभायां साम्राज्यलक्ष्म्या विजयानुवृत्त्या ॥ ३६ ॥

अपि स्वदोर्भ्यां विजयाच्युताभ्यां धर्मेण धर्मः परिपाति सेतुम्। सभायां साम्राज्यलक्ष्म्या विजयानुवृत्त्या दुर्योधनो यदतप्यत्॥

Verse 37

किं वा कृताघेष्वघमत्यमर्षी भीमोऽहिवद्दीर्घतमं व्यमुञ्चत् । यस्याङ्‌घ्रि पातं रणभूर्न सेहे मार्गं गदायाश्चरतो विचित्रम् ॥ ३७ ॥

किं वा कृताघेष्वघमत्यमर्षी भीमोऽहिवद्दीर्घतमं व्यमुञ्चत्। यस्याङ्घ्रिपातं रणभूर्न सेहे मार्गं गदायाश्चरतो विचित्रम्॥

Verse 38

कच्चिद्यशोधा रथयूथपानां गाण्डीवधन्वोपरतारिरास्ते । अलक्षितो यच्छरकूटगूढो मायाकिरातो गिरिशस्तुतोष ॥ ३८ ॥

कच्चिद्यशोधा रथयूथपानां गाण्डीवधन्वोपरतारिरास्ते। अलक्षितो यच्छरकूटगूढो मायाकिरातो गिरिशस्तुतोष॥

Verse 39

यमावुतस्वित्तनयौ पृथाया: पार्थैर्वृतौ पक्ष्मभिरक्षिणीव । रेमात उद्दाय मृधे स्वरिक्थं परात्सुपर्णाविव वज्रिवक्त्रात् ॥ ३९ ॥

यमावुतस्वित्तनयौ पृथायाः पार्थैर्वृतौ पक्ष्मभिरक्षिणीव। रेमात उद्दाय मृधे स्वरिक्थं परात्सुपर्णाविव वज्रिवक्त्रात्॥

Verse 40

अहो पृथापि ध्रियतेऽर्भकार्थे राजर्षिवर्येण विनापि तेन । यस्त्वेकवीरोऽधिरथो विजिग्ये धनुर्द्वितीय: ककुभश्चतस्र: ॥ ४० ॥

अहो, किं नु पृथापि जीवति? सा तु अनाथबालानां हितार्थमेव ध्रियते; अन्यथा तेन राजर्षिवर्येण पाण्डुना विना जीवितुं न शक्यते, यः एकवीरः अधिरथो धनुर्द्वितीयेनैव चतस्रः ककुभो विजिग्ये।

Verse 41

सौम्यानुशोचे तमध:पतन्तं भ्रात्रे परेताय विदुद्रुहे य: । निर्यापितो येन सुहृत्स्वपुर्या अहं स्वपुत्रान् समनुव्रतेन ॥ ४१ ॥

सौम्य, तमधःपतन्तं धृतराष्ट्रं अहमनुशोचे, यः परेताय भ्रात्रे विदुद्रुहे। येन सुहृत्स्वपि अहं स्वपुर्या निर्यापितः, स्वपुत्रानां समनुव्रतेन तेन कृतं।

Verse 42

सोऽहं हरेर्मर्त्यविडम्बनेन द‍ृशो नृणां चालयतो विधातु: । नान्योपलक्ष्य: पदवीं प्रसादा- च्चरामि पश्यन् गतविस्मयोऽत्र ॥ ४२ ॥

सोऽहं हरेर्मर्त्यविडम्बनेन नृणां दृशः चालयतो विधातुः; नान्योपलक्ष्यः पदवीं प्रसादात् चरामि, अत्र गतविस्मयः पश्यन्।

Verse 43

नूनं नृपाणां त्रिमदोत्पथानां महीं मुहुश्चालयतां चमूभि: । वधात्प्रपन्नार्तिजिहीर्षयेशो- ऽप्युपैक्षताघं भगवान् कुरूणाम् ॥ ४३ ॥

नूनं त्रिमदोत्पथानां नृपाणां चमूभिः मुहुर्महीं चालयतां दृष्ट्वा, प्रपन्नार्तिजिहीर्षयेशोऽपि भगवान् कुरूणामघं उपैक्षत; वधात् न्यवर्तत।

Verse 44

अजस्य जन्मोत्पथनाशनाय कर्माण्यकर्तुर्ग्रहणाय पुंसाम् । नन्वन्यथा कोऽर्हति देहयोगं परो गुणानामुत कर्मतन्त्रम् ॥ ४४ ॥

अजस्य प्रभोर्जन्मोत्पथनाशनाय, अकर्तुः कर्माणि पुंसां ग्रहणाय च; अन्यथा गुणातीतः परः कर्मतन्त्रं वा देहयोगं किमर्थं अर्हति?

Verse 45

तस्य प्रपन्नाखिललोकपाना- मवस्थितानामनुशासने स्वे । अर्थाय जातस्य यदुष्वजस्य वार्तां सखे कीर्तय तीर्थकीर्ते: ॥ ४५ ॥

हे सखे, तीर्थकीर्तेः प्रभोः कीर्तिं कीर्तय। स अजः सन् अपि प्रपन्नाखिललोकपालानां स्वानुशासने हितार्थं कृपया प्रादुर्भूतः, शुद्धभक्तयदुवंशे जातः।