Adhyaya 6
Dakṣa’s Daughters, Cosmic Lineages, and the Population of the Three Worlds
अस्य अध्यायस्य प्रवाहे यमधर्मराजस्य नीतिशासनात् ब्रह्मणः आदेशेन प्रजापतिदक्षः (प्राचेतसः) असिक्न्यां षष्टिं दुहितॄः जनयति, ताः विवाहैः विसर्गस्य मार्गान् करोति। दश दुहितरः धर्मराजं (यमराजम्) पतिं प्राप्य मौहूर्तिकादीन् वंशान् तथा अष्टवसून् जनयन्ति; तेषां पतिपुत्रादयः, उपेन्द्रः (जयन्तः) विश्वकर्मा च, तथा परमात्मनः विस्ताराः (यथा शिशुमारः) निर्दिश्यन्ते। अनन्तरम् अङ्गिराः कृशाश्वश्च, कश्यपस्य च विनता-कद्र्वादि-पत्न्यः वर्ण्यन्ते; ताभ्यां गरुडारुण-सर्प-पक्षि-शलभादीनां जन्मप्रसङ्गः कथ्यते। चन्द्रदेवस्य शापः तस्य च निवृत्तिः निरूप्य, अदिति-दिति-दन्वाद्याः कश्यपपत्नीः तथा तासां जातयः संख्यायन्ते; अन्ते अदितिवंशस्य आरम्भः विश्वरूपस्य जन्मसन्दर्भश्च प्रदर्श्यते, येन पराध्याये देवासुरवैरस्य पुरोहितत्व-शक्तिसम्बन्धो विस्तार्यते।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच तत: प्राचेतसोऽसिक्न्यामनुनीत: स्वयम्भुवा । षष्टिं सञ्जनयामास दुहितृ: पितृवत्सला: ॥ १ ॥
श्रीशुक उवाच—ततः स्वयम्भुवस्य ब्रह्मणोऽनुनीतः प्राचेतसो दक्षः स्वभार्यायामसिक्न्यां षष्टिं दुहितॄः सञ्जनयामास; ताः सर्वाः पितृवत्सलाः आसन्॥
Verse 2
दश धर्माय कायादाद्द्विषट्त्रिणव चेन्दवे । भूताङ्गिर:कृशाश्वेभ्यो द्वे द्वे तार्क्ष्याय चापरा: ॥ २ ॥
दश कन्याः धर्माय ददौ, त्रयोदश कश्यपाय, सप्तविंशतिं चन्द्रदेवाय; अङ्गिरसे कृशाश्वाय भूताय च द्वे द्वे ददौ; अपराश्च चतस्रः कश्यपायैव प्रदत्ताः॥
Verse 3
नामधेयान्यमूषां त्वं सापत्यानां च मे शृणु । यासां प्रसूतिप्रसवैर्लोका आपूरितास्त्रय: ॥ ३ ॥
एतासां त्वं नामधेयानि सापत्यानां च मे शृणु; यासां प्रसूतिभिः प्रसवैश्च त्रयो लोकाः परिपूरिताः॥
Verse 4
भानुर्लम्बा ककुद्यामिर्विश्वा साध्या मरुत्वती । वसुर्मुहूर्ता सङ्कल्पा धर्मपत्न्य: सुताञ्शृणु ॥ ४ ॥
धर्माय दत्तानां दश कन्यानां नामानि—भानुः, लम्बा, ककुद्, यामी, विश्वा, साध्या, मरुत्वती, वसुः, मुहूर्ता, सङ्कल्पा; तासां सुतानपि शृणु॥
Verse 5
भानोस्तु देवऋषभ इन्द्रसेनस्ततो नृप । विद्योत आसील्लम्बायास्ततश्च स्तनयित्नव: ॥ ५ ॥
भानोः पुत्रो देवऋषभः, तस्मादिन्द्रसेनः अभवत्, नृप; लम्बायाः पुत्रो विद्योतः, तस्माच्च स्तनयित्नवः (मेघाः) समभवन्॥
Verse 6
ककुद: सङ्कटस्तस्य कीकटस्तनयो यत: । भुवो दुर्गाणि यामेय: स्वर्गो नन्दिस्ततोऽभवत् ॥ ६ ॥
ककुदो गर्भात् सङ्कट इति पुत्रोऽभवत्; तस्य कीकट इति सुतः। कीकटात् दुर्गा-नाम देवगणाः; यामेयो गर्भात् स्वर्गः, तस्मात् नन्दिः समभवत्॥
Verse 7
विश्वेदेवास्तु विश्वाया अप्रजांस्तान् प्रचक्षते । साध्योगणश्च साध्याया अर्थसिद्धिस्तु तत्सुत: ॥ ७ ॥
विश्वायाः पुत्रा विश्वेदेवाः; तान् अप्रजान् प्रचक्षते। साध्यायाः साध्यगणो जज्ञे; तत्सुतोऽर्थसिद्धिरभवत्॥
Verse 8
मरुत्वांश्च जयन्तश्च मरुत्वत्या बभूवतु: । जयन्तो वासुदेवांश उपेन्द्र इति यं विदु: ॥ ८ ॥
मरुत्वत्याः गर्भात् मरुत्वान् जयन्तश्च जज्ञाते। जयन्तो वासुदेवांशः, यं जनाः उपेन्द्र इति विदुः॥
Verse 9
मौहूर्तिका देवगणा मुहूर्तायाश्च जज्ञिरे । ये वै फलं प्रयच्छन्ति भूतानां स्वस्वकालजम् ॥ ९ ॥
मुहूर्तायाः गर्भात् मौहूर्तिका नाम देवगणाः जज्ञिरे। ते भूतानां स्वस्वकालजं कर्मफलम् अवश्यम् प्रयच्छन्ति॥
Verse 10
सङ्कल्पायास्तु सङ्कल्प: काम: सङ्कल्पज: स्मृत: । वसवोऽष्टौ वसो: पुत्रास्तेषां नामानि मे शृणु ॥ १० ॥ द्रोण: प्राणो ध्रुवोऽर्कोऽग्निर्दोषो वास्तुर्विभावसु: । द्रोणस्याभिमते: पत्न्या हर्षशोकभयादय: ॥ ११ ॥
सङ्कल्पायाः पुत्रः सङ्कल्पोऽभवत्; तस्मात् कामः सङ्कल्पजः स्मृतः। वसोः पुत्रा वसवोऽष्टौ; तेषां नामानि शृणु—द्रोणः प्राणो ध्रुवोऽर्कोऽग्निर्दोषो वास्तुर्विभावसुः। द्रोणस्याभिमत्या भार्यायां हर्षशोकभयादयः पुत्रा जज्ञिरे॥
Verse 11
सङ्कल्पायास्तु सङ्कल्प: काम: सङ्कल्पज: स्मृत: । वसवोऽष्टौ वसो: पुत्रास्तेषां नामानि मे शृणु ॥ १० ॥ द्रोण: प्राणो ध्रुवोऽर्कोऽग्निर्दोषो वास्तुर्विभावसु: । द्रोणस्याभिमते: पत्न्या हर्षशोकभयादय: ॥ ११ ॥
सङ्कल्पायाः पुत्रः सङ्कल्प इति प्रसिद्धः, तस्मात् कामः सङ्कल्पजः स्मृतः। वसोः पुत्रा अष्टौ वसवः; तेषां नामानि शृणु—द्रोणः, प्राणः, ध्रुवः, अर्कः, अग्निः, दोषः, वास्तुः, विभावसुः। द्रोणस्य भार्यया अभिमत्या हर्ष-शोक-भयादयः पुत्रा जज्ञिरे।
Verse 12
प्राणस्योर्जस्वती भार्या सह आयु: पुरोजव: । ध्रुवस्य भार्या धरणिरसूत विविधा: पुर: ॥ १२ ॥
प्राणस्य भार्या ऊर्जस्वती; तया सह-आयुः-पुरोजवाख्याः त्रयः पुत्रा जज्ञिरे। ध्रुवस्य भार्या धरणी; तस्या गर्भात् विविधाः पुरः (नगराणि) समभवन्।
Verse 13
अर्कस्य वासना भार्या पुत्रास्तर्षादय: स्मृता: । अग्नेर्भार्या वसोर्धारा पुत्रा द्रविणकादय: ॥ १३ ॥
अर्कस्य भार्या वासना; तस्या गर्भात् तर्षादयः पुत्रा बहवः स्मृताः। अग्नेः भार्या धारा; तस्या गर्भात् द्रविणकादयः पुत्रा बहवोऽभवन्।
Verse 14
स्कन्दश्च कृत्तिकापुत्रो ये विशाखादयस्तत: । दोषस्य शर्वरीपुत्र: शिशुमारो हरे: कला ॥ १४ ॥
अग्नेः कृत्तिकायां स्कन्दः (कार्त्तिकेयः) पुत्रो जज्ञे; तस्य पुत्रा विशाखादयः। दोषस्य भार्यया शर्वर्या गर्भात् शिशुमारः पुत्रोऽभवत्, स हरेः कला (अंशः) इति।
Verse 15
वास्तोराङ्गिरसीपुत्रो विश्वकर्माकृतीपति: । ततो मनुश्चाक्षुषोऽभूद् विश्वे साध्या मनो: सुता: ॥ १५ ॥
वास्तोः भार्यया आङ्गिरस्या विश्वकर्मा महान् शिल्पी जज्ञे, स आकृतेः पतिरभवत्। तयोः (विश्वकर्म-आकृत्योः) चाक्षुषो मनुः समभवत्। मनोः पुत्रा विश्वे देवाः साध्याश्चेति प्रसिद्धाः।
Verse 16
विभावसोरसूतोषा व्युष्टं रोचिषमातपम् । पञ्चयामोऽथ भूतानि येन जाग्रति कर्मसु ॥ १६ ॥
विभावसोर्भार्या ऊषा व्युष्टं रोचिषमातपं च त्रयः पुत्रान् असूत। आतपात् पञ्चयामोऽभवत्, येन सर्वाणि भूतानि कर्मसु जाग्रति।
Verse 17
सरूपासूत भूतस्य भार्या रुद्रांश्च कोटिश: । रैवतोऽजो भवो भीमो वाम उग्रो वृषाकपि: ॥ १७ ॥ अजैकपादहिर्ब्रध्नो बहुरूपो महानिति । रुद्रस्य पार्षदाश्चान्ये घोरा: प्रेतविनायका: ॥ १८ ॥
भूतस्य भार्या सरूपा रुद्रांश्च कोटिशोऽसूत। तेषां मुख्याः एकादश—रैवतोऽजो भवो भीमो वाम उग्रो वृषाकपिः।
Verse 18
सरूपासूत भूतस्य भार्या रुद्रांश्च कोटिश: । रैवतोऽजो भवो भीमो वाम उग्रो वृषाकपि: ॥ १७ ॥ अजैकपादहिर्ब्रध्नो बहुरूपो महानिति । रुद्रस्य पार्षदाश्चान्ये घोरा: प्रेतविनायका: ॥ १८ ॥
अजैकपादहिर्ब्रध्नो बहुरूपो महानिति। रुद्रस्य पार्षदाश्चान्ये घोराः प्रेतविनायकाः, भूतस्यापरभार्यायां समभवन्।
Verse 19
प्रजापतेरङ्गिरस: स्वधा पत्नी पितृनथ । अथर्वाङ्गिरसं वेदं पुत्रत्वे चाकरोत् सती ॥ १९ ॥
प्रजापतेरङ्गिरसः स्वधा पत्नी पितॄन् अथ। सती चाथर्वाङ्गिरसं वेदं पुत्रत्वे चाकरोत्।
Verse 20
कृशाश्वोऽर्चिषि भार्यायां धूमकेतुमजीजनत् । धिषणायां वेदशिरो देवलं वयुनं मनुम् ॥ २० ॥
कृशाश्वोऽर्चिषि भार्यायां धूमकेतुमजीजनत्। धिषणायां वेदशिरो देवलं वयुनं मनुं चासूत।
Verse 21
तार्क्ष्यस्य विनता कद्रू: पतङ्गी यामिनीति च । पतङ्गयसूत पतगान्यामिनी शलभानथ ॥ २१ ॥ सुपर्णासूत गरुडं साक्षाद् यज्ञेशवाहनम् । सूर्यसूतमनूरुं च कद्रूर्नागाननेकश: ॥ २२ ॥
तार्क्ष्यः कश्यपो नाम चतुर्भिः पत्न्यः सहासीत्—विनता (सुपर्णा), कद्रूः, पतङ्गी, यामिनी च। पतङ्गी नानाविधान् पक्षिणः प्रसूता, यामिनी शलभान्। विनता साक्षाद् यज्ञेशस्य विष्णोर्वाहनं गरुडं तथा सूर्यस्य सारथिं अरुणम् (अनूरुम्) अजनयत्; कद्रूर्नागाननेकविधान् प्रसूता।
Verse 22
तार्क्ष्यस्य विनता कद्रू: पतङ्गी यामिनीति च । पतङ्गयसूत पतगान्यामिनी शलभानथ ॥ २१ ॥ सुपर्णासूत गरुडं साक्षाद् यज्ञेशवाहनम् । सूर्यसूतमनूरुं च कद्रूर्नागाननेकश: ॥ २२ ॥
तार्क्ष्यः कश्यपो नाम चतुर्भिः पत्न्यः सहासीत्—विनता (सुपर्णा), कद्रूः, पतङ्गी, यामिनी च। पतङ्गी नानाविधान् पक्षिणः प्रसूता, यामिनी शलभान्। विनता साक्षाद् यज्ञेशस्य विष्णोर्वाहनं गरुडं तथा सूर्यस्य सारथिं अरुणम् (अनूरुम्) अजनयत्; कद्रूर्नागाननेकविधान् प्रसूता।
Verse 23
कृत्तिकादीनि नक्षत्राणीन्दो: पत्न्यस्तु भारत । दक्षशापात् सोऽनपत्यस्तासु यक्ष्मग्रहार्दित: ॥ २३ ॥
कृत्तिकादीनि नक्षत्राणि सोमस्य पत्न्यः, हे भारतश्रेष्ठ परीक्षित्। दक्षशापेन यक्ष्मग्रहार्दितः स सोमोऽनपत्योऽभवत्, तासु कासुचित् पत्निषु सन्तानं न जनयामास।
Verse 24
पुन: प्रसाद्य तं सोम: कला लेभे क्षये दिता: । शृणु नामानि लोकानां मातृणां शङ्कराणि च ॥ २४ ॥ अथ कश्यपपत्नीनां यत्प्रसूतमिदं जगत् । अदितिर्दितिर्दनु: काष्ठा अरिष्टा सुरसा इला ॥ २५ ॥ मुनि: क्रोधवशा ताम्रा सुरभि: सरमा तिमि: । तिमेर्यादोगणा आसन् श्वापदा: सरमासुता: ॥ २६ ॥
पुनः स सोमः प्रजापतिं दक्षं प्रसाद्य, क्षये दिताः कलाः पुनर्लेभे। कृष्णपक्षे चन्द्रस्य तेजः क्षीयते, शुक्लपक्षे पुनः प्रकटते; तथापि सन्तानं न जनयामास। हे परीक्षित्, अधुना शृणु कश्यपपत्नीनां शुभनामानि—यासां गर्भेण जगत्सर्वं प्रजाः प्राप्तम्। अदितिर्दितिर्दनुः काष्ठा अरिष्टा सुरसा इला, मुनिः क्रोधवशा ताम्रा सुरभिः सरमा तिमिश्च। तिमेर्गर्भाद् यादोगणाः, सरमायाः श्वापदाः क्रूराः प्रसूताः।
Verse 25
पुन: प्रसाद्य तं सोम: कला लेभे क्षये दिता: । शृणु नामानि लोकानां मातृणां शङ्कराणि च ॥ २४ ॥ अथ कश्यपपत्नीनां यत्प्रसूतमिदं जगत् । अदितिर्दितिर्दनु: काष्ठा अरिष्टा सुरसा इला ॥ २५ ॥ मुनि: क्रोधवशा ताम्रा सुरभि: सरमा तिमि: । तिमेर्यादोगणा आसन् श्वापदा: सरमासुता: ॥ २६ ॥
पुनः स सोमः प्रजापतिं दक्षं प्रसाद्य, क्षये दिताः कलाः पुनर्लेभे। कृष्णपक्षे चन्द्रस्य तेजः क्षीयते, शुक्लपक्षे पुनः प्रकटते; तथापि सन्तानं न जनयामास। हे परीक्षित्, अधुना शृणु कश्यपपत्नीनां शुभनामानि—यासां गर्भेण जगत्सर्वं प्रजाः प्राप्तम्। अदितिर्दितिर्दनुः काष्ठा अरिष्टा सुरसा इला, मुनिः क्रोधवशा ताम्रा सुरभिः सरमा तिमिश्च। तिमेर्गर्भाद् यादोगणाः, सरमायाः श्वापदाः क्रूराः प्रसूताः।
Verse 26
पुन: प्रसाद्य तं सोम: कला लेभे क्षये दिता: । शृणु नामानि लोकानां मातृणां शङ्कराणि च ॥ २४ ॥ अथ कश्यपपत्नीनां यत्प्रसूतमिदं जगत् । अदितिर्दितिर्दनु: काष्ठा अरिष्टा सुरसा इला ॥ २५ ॥ मुनि: क्रोधवशा ताम्रा सुरभि: सरमा तिमि: । तिमेर्यादोगणा आसन् श्वापदा: सरमासुता: ॥ २६ ॥
ततः सोमो नृपते दक्षं पुनः प्रसाद्य मधुरैर्वचोभिः क्षयकाले दत्ताः कलाः पुनर्लेभे; तथापि सन्तानं न लेभे। कृष्णपक्षे चन्द्रस्य तेजो लीयते, शुक्लपक्षे पुनः प्रकटते। हे परीक्षित्, अधुना कश्यपस्य पत्नीनां नामानि शृणु—यासां गर्भेण जगत्सर्वं प्रजायते। ताः—अदितिर्दितिर्दनुः काष्ठा अरिष्टा सुरसा इला मुनिः क्रोधवशा ताम्रा सुरभिः सरमा तिमिश्च। तिमेर्गर्भाद् जलचरगणाः, सरमायाः श्वापदाः सिंहव्याघ्रादयश्च जाताः।
Verse 27
सुरभेर्महिषा गावो ये चान्ये द्विशफा नृप । ताम्राया: श्येनगृध्राद्या मुनेरप्सरसां गणा: ॥ २७ ॥
सुरभेर्गर्भाद् महिषा गावश्च तथा अन्ये द्विशफाः प्राणिनो जाताः, नृप। ताम्रायाः श्येनगृध्रादयः क्रूरपक्षिणः, मुनेर्गर्भाद् अप्सरसां गणाः समुत्पन्नाः।
Verse 28
दन्दशूकादय: सर्पा राजन् क्रोधवशात्मजा: । इलाया भूरुहा: सर्वे यातुधानाश्च सौरसा: ॥ २८ ॥
दन्दशूकादयः सर्पा राजन् क्रोधवशायाः सुताः, अन्ये सर्पा मक्षिकादयश्च। इलाया गर्भाद् भूरुहाः सर्वे लतावृक्षादयः समभवन्, सुरसायाः पुनर्यातुधानाः राक्षसादयः प्रजज्ञिरे।
Verse 29
अरिष्टायास्तु गन्धर्वा: काष्ठाया द्विशफेतरा: । सुता दनोरेकषष्टिस्तेषां प्राधानिकाञ् शृणु ॥ २९ ॥ द्विमूर्धा शम्बरोऽरिष्टो हयग्रीवो विभावसु: । अयोमुख: शङ्कुशिरा: स्वर्भानु: कपिलोऽरुण: ॥ ३० ॥ पुलोमा वृषपर्वा च एकचक्रोऽनुतापन: । धूम्रकेशो विरूपाक्षो विप्रचित्तिश्च दुर्जय: ॥ ३१ ॥
अरिष्टायाः गर्भाद् गन्धर्वाः, काष्ठायाः पुनरद्विशफाः अश्वादयः प्राणिनो जाताः। दनोर्गर्भात् एकषष्टिः सुताः समभवन्; तेषां प्राधानिकान् शृणु—द्विमूर्धा शम्बरोऽरिष्टो हयग्रीवो विभावसुः, अयोमुखः शङ्कुशिराः स्वर्भानुः कपिलोऽरुणः, पुलोमा वृषपर्वा च एकचक्रोऽनुतापनः, धूम्रकेशो विरूपाक्षो विप्रचित्तिश्च दुर्जयः।
Verse 30
अरिष्टायास्तु गन्धर्वा: काष्ठाया द्विशफेतरा: । सुता दनोरेकषष्टिस्तेषां प्राधानिकाञ् शृणु ॥ २९ ॥ द्विमूर्धा शम्बरोऽरिष्टो हयग्रीवो विभावसु: । अयोमुख: शङ्कुशिरा: स्वर्भानु: कपिलोऽरुण: ॥ ३० ॥ पुलोमा वृषपर्वा च एकचक्रोऽनुतापन: । धूम्रकेशो विरूपाक्षो विप्रचित्तिश्च दुर्जय: ॥ ३१ ॥
अरिष्टायाः गर्भाद् गन्धर्वाः, काष्ठायाः पुनरद्विशफाः अश्वादयः प्राणिनो जाताः। दनोर्गर्भात् एकषष्टिः सुताः समभवन्; तेषां प्राधानिकान् शृणु—द्विमूर्धा शम्बरोऽरिष्टो हयग्रीवो विभावसुः, अयोमुखः शङ्कुशिराः स्वर्भानुः कपिलोऽरुणः, पुलोमा वृषपर्वा च एकचक्रोऽनुतापनः, धूम्रकेशो विरूपाक्षो विप्रचित्तिश्च दुर्जयः।
Verse 31
अरिष्टायास्तु गन्धर्वा: काष्ठाया द्विशफेतरा: । सुता दनोरेकषष्टिस्तेषां प्राधानिकाञ् शृणु ॥ २९ ॥ द्विमूर्धा शम्बरोऽरिष्टो हयग्रीवो विभावसु: । अयोमुख: शङ्कुशिरा: स्वर्भानु: कपिलोऽरुण: ॥ ३० ॥ पुलोमा वृषपर्वा च एकचक्रोऽनुतापन: । धूम्रकेशो विरूपाक्षो विप्रचित्तिश्च दुर्जय: ॥ ३१ ॥
अरिष्टायाः गर्भात् गन्धर्वाः समभवन्, काष्ठायाः गर्भात् अश्वादयः अद्विशफाः पशवः। दनोः एकषष्टिः पुत्राः, तेषां प्राधानिकाः अष्टादश—द्विमूर्धा, शम्बरः, अरिष्टः, हयग्रीवः, विभावसुः, अयोमुखः, शङ्कुशिराः, स्वर्भानुः, कपिलः, अरुणः, पुलोमा, वृषपर्वा, एकचक्रः, अनुतापनः, धूम्रकेशः, विरूपाक्षः, विप्रचित्तिः, दुर्जयश्च।
Verse 32
स्वर्भानो: सुप्रभां कन्यामुवाह नमुचि: किल । वृषपर्वणस्तु शर्मिष्ठां ययातिर्नाहुषो बली ॥ ३२ ॥
स्वर्भानोः सुप्रभा नाम कन्या नमुचिना किलोढा। वृषपर्वणः शर्मिष्ठां कन्यां बलवान् नाहुषपुत्रो ययातिरुवाह।
Verse 33
वैश्वानरसुता याश्च चतस्रश्चारुदर्शना: । उपदानवी हयशिरा पुलोमा कालका तथा ॥ ३३ ॥ उपदानवीं हिरण्याक्ष: क्रतुर्हयशिरां नृप । पुलोमां कालकां च द्वे वैश्वानरसुते तु क: ॥ ३४ ॥ उपयेमेऽथ भगवान् कश्यपो ब्रह्मचोदित: । पौलोमा: कालकेयाश्च दानवा युद्धशालिन: ॥ ३५ ॥ तयो: षष्टिसहस्राणि यज्ञघ्नांस्ते पितु: पिता । जघान स्वर्गतो राजन्नेक इन्द्रप्रियङ्कर: ॥ ३६ ॥
वैश्वानरस्य दनोः पुत्रस्य चतस्रः चारुदर्शनाः कन्याः—उपदानवी, हयशिरा, पुलोमा, कालका च। उपदानवीं हिरण्याक्षः, हयशिरां क्रतुः, पुलोमां कालकां च ब्रह्मचोदितः प्रजापतिः कश्यपोऽवहत्। तयोः षष्टिसहस्राणि पौलोमाः कालकेयाश्च दानवाः, निवातकवचादयः, यज्ञघ्ना युद्धशालिनः। राजन्, स्वर्गं गतः तव पितामहः अर्जुनः एक एव तान् सर्वान् जघान, तेन इन्द्रोऽतिप्रियः अभवत्।
Verse 34
वैश्वानरसुता याश्च चतस्रश्चारुदर्शना: । उपदानवी हयशिरा पुलोमा कालका तथा ॥ ३३ ॥ उपदानवीं हिरण्याक्ष: क्रतुर्हयशिरां नृप । पुलोमां कालकां च द्वे वैश्वानरसुते तु क: ॥ ३४ ॥ उपयेमेऽथ भगवान् कश्यपो ब्रह्मचोदित: । पौलोमा: कालकेयाश्च दानवा युद्धशालिन: ॥ ३५ ॥ तयो: षष्टिसहस्राणि यज्ञघ्नांस्ते पितु: पिता । जघान स्वर्गतो राजन्नेक इन्द्रप्रियङ्कर: ॥ ३६ ॥
वैश्वानरस्य दनोः पुत्रस्य चतस्रः चारुदर्शनाः कन्याः—उपदानवी, हयशिरा, पुलोमा, कालका च। उपदानवीं हिरण्याक्षः, हयशिरां क्रतुः, पुलोमां कालकां च ब्रह्मचोदितः प्रजापतिः कश्यपोऽवहत्। तयोः षष्टिसहस्राणि पौलोमाः कालकेयाश्च दानवाः, निवातकवचादयः, यज्ञघ्ना युद्धशालिनः। राजन्, स्वर्गं गतः तव पितामहः अर्जुनः एक एव तान् सर्वान् जघान, तेन इन्द्रोऽतिप्रियः अभवत्।
Verse 35
वैश्वानरसुता याश्च चतस्रश्चारुदर्शना: । उपदानवी हयशिरा पुलोमा कालका तथा ॥ ३३ ॥ उपदानवीं हिरण्याक्ष: क्रतुर्हयशिरां नृप । पुलोमां कालकां च द्वे वैश्वानरसुते तु क: ॥ ३४ ॥ उपयेमेऽथ भगवान् कश्यपो ब्रह्मचोदित: । पौलोमा: कालकेयाश्च दानवा युद्धशालिन: ॥ ३५ ॥ तयो: षष्टिसहस्राणि यज्ञघ्नांस्ते पितु: पिता । जघान स्वर्गतो राजन्नेक इन्द्रप्रियङ्कर: ॥ ३६ ॥
वैश्वानरस्य दनोः पुत्रस्य चतस्रः चारुदर्शनाः कन्याः—उपदानवी, हयशिरा, पुलोमा, कालका च। उपदानवीं हिरण्याक्षः, हयशिरां क्रतुः, पुलोमां कालकां च ब्रह्मचोदितः प्रजापतिः कश्यपोऽवहत्। तयोः षष्टिसहस्राणि पौलोमाः कालकेयाश्च दानवाः, निवातकवचादयः, यज्ञघ्ना युद्धशालिनः। राजन्, स्वर्गं गतः तव पितामहः अर्जुनः एक एव तान् सर्वान् जघान, तेन इन्द्रोऽतिप्रियः अभवत्।
Verse 36
वैश्वानरसुता याश्च चतस्रश्चारुदर्शना: । उपदानवी हयशिरा पुलोमा कालका तथा ॥ ३३ ॥ उपदानवीं हिरण्याक्ष: क्रतुर्हयशिरां नृप । पुलोमां कालकां च द्वे वैश्वानरसुते तु क: ॥ ३४ ॥ उपयेमेऽथ भगवान् कश्यपो ब्रह्मचोदित: । पौलोमा: कालकेयाश्च दानवा युद्धशालिन: ॥ ३५ ॥ तयो: षष्टिसहस्राणि यज्ञघ्नांस्ते पितु: पिता । जघान स्वर्गतो राजन्नेक इन्द्रप्रियङ्कर: ॥ ३६ ॥
दानोः पुत्रो वैश्वानरः चतस्रः चारुदर्शनाः कन्याः अजनयत्—उपदानवी हयशिरा पुलोमा कालका च। उपदानवीं हिरण्याक्षः, हयशिरां क्रतुः, तथा ब्रह्मणा चोदितः प्रजापतिः कश्यपोऽपि पुलोमां कालकां चोपयेमे। तयोः षष्टिसहस्राणि पुत्राः पौलोमाः कालकेयाश्च, यज्ञविघ्नकरा युद्धकुशलाश्च, निवातकवचादयः। राजन्, तव पितामहः अर्जुनः स्वर्गगतः सन् एक एव तान् सर्वान् दानवान् जघान, तेन इन्द्रोऽत्यन्तं तस्मै प्रीतिमान् अभवत्।
Verse 37
विप्रचित्ति: सिंहिकायां शतं चैकमजीजनत् । राहुज्येष्ठं केतुशतं ग्रहत्वं य उपागता: ॥ ३७ ॥
विप्रचित्तिः सिंहिकायां शतं चैकं सुतान् अजीजनत्; तेषां राहुः ज्येष्ठः, शेषाः केतवः शतम्। सर्वेऽपि ग्रहत्वं प्रभाववत्स्थानं च प्राप्ताः।
Verse 38
अथात: श्रूयतां वंशो योऽदितेरनुपूर्वश: । यत्र नारायणो देव: स्वांशेनावातरद्विभु: ॥ ३८ ॥ विवस्वानर्यमा पूषा त्वष्टाथ सविता भग: । धाता विधाता वरुणो मित्र: शत्रु उरुक्रम: ॥ ३९ ॥
अथातः श्रूयताम् अदितेः वंशोऽनुपूर्वशः, यस्मिन् वंशे देवो नारायणः स्वांशेन विभुः अवातरद्। अदितेः पुत्राः—विवस्वान्, अर्यमा, पूषा, त्वष्टा, सविता, भगः, धाता, विधाता, वरुणः, मित्रः, शत्रुः, उरुक्रमश्च।
Verse 39
अथात: श्रूयतां वंशो योऽदितेरनुपूर्वश: । यत्र नारायणो देव: स्वांशेनावातरद्विभु: ॥ ३८ ॥ विवस्वानर्यमा पूषा त्वष्टाथ सविता भग: । धाता विधाता वरुणो मित्र: शत्रु उरुक्रम: ॥ ३९ ॥
अथातः श्रूयताम् अदितेरनुपूर्वशो वंशः, यस्मिन् नारायणो देवः स्वांशेन विभुः अवातरद्। अदितेः पुत्राः—विवस्वान्, अर्यमा, पूषा, त्वष्टा, सविता, भगः, धाता, विधाता, वरुणः, मित्रः, शत्रुः, उरुक्रमश्च।
Verse 40
विवस्वत: श्राद्धदेवं संज्ञासूयत वै मनुम् । मिथुनं च महाभागा यमं देवं यमीं तथा । सैव भूत्वाथ वडवा नासत्यौ सुषुवे भुवि ॥ ४० ॥
विवस्वतः पत्नी संज्ञा श्राद्धदेवं मनुं सुषुवे, तथा महाभागा यमं देवं यमीं च मिथुनं जनयामास। अथ यमी वडवारूपा भूत्वा भुवि विचरन्ती नासत्यौ अश्विनीकुमारौ सुषुवे।
Verse 41
छाया शनैश्चरं लेभे सावर्णिं च मनुं तत: । कन्यां च तपतीं या वै वव्रे संवरणं पतिम् ॥ ४१ ॥
छाया सूर्यपत्नी शनैश्चरं सावर्णिं मनुं च सुषुवे; तपतीं नाम कन्यां च, या संवरणं पतिं वव्रे।
Verse 42
अर्यम्णो मातृका पत्नी तयोश्चर्षणय: सुता: । यत्र वै मानुषी जातिर्ब्रह्मणा चोपकल्पिता ॥ ४२ ॥
अर्यम्णः पत्नी मातृका तस्यां चर्षणयः सुता अजायन्त; तेषु ब्रह्मणा मानुषी जातिः स्वविचारक्षमत्वेनोपकल्पिता।
Verse 43
पूषानपत्य: पिष्टादो भग्नदन्तोऽभवत्पुरा । योऽसौ दक्षाय कुपितं जहास विवृतद्विज: ॥ ४३ ॥
पूषा नापत्यवान्; दक्षे शिवक्रोधकाले स विवृतद्विजो जहास, तस्माद् दन्तभ्रंशोऽभूत् पिष्टभोजी च जातः।
Verse 44
त्वष्टुर्दैत्यात्मजा भार्या रचना नाम कन्यका । सन्निवेशस्तयोर्जज्ञे विश्वरूपश्च वीर्यवान् ॥ ४४ ॥
त्वष्टुः प्रजापतेर्दैत्यात्मजा रचना नाम भार्या; तस्यां वीर्येण सन्निवेशो विश्वरूपश्च महाबलौ जज्ञाते।
Verse 45
तं वव्रिरे सुरगणा स्वस्रीयं द्विषतामपि । विमतेन परित्यक्ता गुरुणाङ्गिरसेन यत् ॥ ४५ ॥
सुरगणाः स्वस्रीयं द्विषतामपि विश्वरूपं ब्रह्माज्ञया पुरोहितत्वे वव्रिरे; गुरुणा बृहस्पतिना विमतेन परित्यक्ता यतः।
Frequently Asked Questions
The detail is a visarga map: marriages function as sanctioned channels of secondary creation, showing how cosmic population, administrative deities, and species-lines arise under Brahmā’s plan. The Bhāgavata frames genealogy not as mere history but as a theological chart of how the Lord’s order manifests through prajāpatis and their networks.
The eight Vasus—Droṇa, Prāṇa, Dhruva, Arka, Agni, Doṣa, Vāstu, and Vibhāvasu—represent elemental and functional powers within universal maintenance. Their family lines (e.g., Viśvakarmā from Vāstu; Skanda from Agni) illustrate how specialized cosmic roles (architecture, time divisions, leadership of devas) emerge within dharmic creation.
The curse episode explains the moon’s cyclical waxing and waning and simultaneously transitions the narrative from Dakṣa’s immediate marital distributions to Kaśyapa’s broader progenitive network. It anchors cosmological observation (lunar phases) in moral causality (Dakṣa’s curse) while keeping the focus on population dynamics.
Aditi’s sons include Vivasvān, Aryamā, Pūṣā, Tvaṣṭā, Savitā, Bhaga, Dhātā, Vidhātā, Varuṇa, Mitra, Śatru, and Urukrama. This Āditya line is crucial because it is a primary deva lineage through which the Supreme Lord’s plenary expansion is described as descending, and it sets the stage for conflicts and resolutions involving devas, asuras, and priestly authority (e.g., Viśvarūpa).