Adhyaya 3
Yamarāja Instructs the Yamadūtas: Supreme Authority, Mahājanas, and the Glory of the Holy Name
विष्णुदूतैः अजामिलग्रहणनिवारणे कृते परीक्षित् शुकदेवं पृच्छति—कथं यमराजाज्ञा विघ्निता। विस्मिताः यमदूताः स्वामिनं जगदधिकारव्यवस्थां चतुर्णां तेजस्विनां रक्षकाणां च परिचयं च पृच्छन्ति। यमराजः परमेश्वरं भगवन्तं सर्वदेवाद्यधिकारिभ्यः परं निरूप्य वेदविधीन् जीवबन्धनरज्जुवत् बध्नन्तीति वदति। विष्णुदूतान् विष्णुसदृशान् दुर्लभान् भक्तरक्षकान् स्वाधिकारात् अपि रक्षन्तीति निर्दिशति। स धर्मं भगवतः विधानं द्वादशमहाजनैः ज्ञेयमिति, भक्ति-प्रधानं भागवतधर्मं नामकीर्तनाद्यं परमं तत्त्वमिति च प्रतिपादयति। ‘नारायण’ इत्यजामिलस्य अनायासोच्चारणं नाम्नः पापोन्मूलनमोक्षप्रदत्वस्य दृष्टान्तः—अपराधरहिते नाम्नि। यमराजः शरणागतवैष्णवान् परिहरितुं, कृष्णनामसेवाविमुखान् एव नयितुं दूतान् आज्ञापयति; अन्ते दूताः भक्तेषु भयभक्तिं च लभन्ते, अगस्त्योपदेशादि गुह्यपरम्परासूचनया कथा अग्रे प्रवर्तते।
Shlokas
Verse 1
श्रीराजोवाच निशम्य देव: स्वभटोपवर्णितं प्रत्याह किं तानपि धर्मराज: । एवं हताज्ञो विहतान्मुरारे- र्नैदेशिकैर्यस्य वशे जनोऽयम् ॥ १ ॥
श्रीराजोवाच—निशम्य देवः स्वभटोपवर्णितं प्रत्याह किं तानपि धर्मराजः। एवं हताज्ञो विहतान्मुरारेर्नैदेशिकैर्यस्य वशे जनोऽयम्॥
Verse 2
यमस्य देवस्य न दण्डभङ्ग: कुतश्चनर्षे श्रुतपूर्व आसीत् । एतन्मुने वृश्चति लोकसंशयं न हि त्वदन्य इति मे विनिश्चितम् ॥ २ ॥
यमस्य देवस्य न दण्डभङ्गः कुतश्चनर्षे श्रुतपूर्व आसीत्। एतन्मुने वृश्चति लोकसंशयं न हि त्वदन्य इति मे विनिश्चितम्॥
Verse 3
श्रीशुक उवाच भगवत्पुरुषै राजन् याम्या: प्रतिहतोद्यमा: । पतिं विज्ञापयामासुर्यमं संयमनीपतिम् ॥ ३ ॥
श्रीशुक उवाच—भगवत्पुरुषै राजन् याम्याः प्रतिहतोद्यमा:। पतिं विज्ञापयामासुर्यमं संयमनीपतिम्॥
Verse 4
यमदूता ऊचु: कति सन्तीह शास्तारो जीवलोकस्य वै प्रभो । त्रैविध्यं कुर्वत: कर्म फलाभिव्यक्तिहेतव: ॥ ४ ॥
यमदूताः ऊचुः—प्रभो, जीवलोकस्येह कति शास्तारः सन्ति? त्रिगुणकर्मणां फलाभिव्यक्तिहेतवः कियतः स्युः?
Verse 5
यदि स्युर्बहवो लोके शास्तारो दण्डधारिण: । कस्य स्यातां न वा कस्य मृत्युश्चामृतमेव वा ॥ ५ ॥
यदि लोके बहवः शास्तारो दण्डधारिणः स्युः, कस्य दण्डः कस्य वा न स्यात्? कस्य मृत्युḥ कस्यामृतमेव वा?
Verse 6
किन्तु शास्तृबहुत्वे स्याद्बहूनामिह कर्मिणाम् । शास्तृत्वमुपचारो हि यथा मण्डलवर्तिनाम् ॥ ६ ॥
किन्तु शास्तृबहुत्वेऽपि बहूनां कर्मिणामिह शास्तृत्वमुपचारो हि, यथा मण्डलवर्तिनाम्।
Verse 7
अतस्त्वमेको भूतानां सेश्वराणामधीश्वर: । शास्ता दण्डधरो नृणां शुभाशुभविवेचन: ॥ ७ ॥
अतस्त्वमेव एको भूतानां सेश्वराणामधीश्वरः। शास्ता दण्डधरो नृणां शुभाशुभविवेचकः।
Verse 8
तस्य ते विहितो दण्डो न लोके वर्ततेऽधुना । चतुर्भिरद्भुतै: सिद्धैराज्ञा ते विप्रलम्भिता ॥ ८ ॥
किन्तु अधुना लोके तवाज्ञया विहितो दण्डो न वर्तते। चतुर्भिरद्भुतैः सिद्धैः तवाज्ञा विप्रलम्भिता।
Verse 9
नीयमानं तवादेशादस्माभिर्यातनागृहान् । व्यामोचयन्पातकिनं छित्त्वा पाशान प्रसह्य ते ॥ ९ ॥
नीयमानं तवादेशादस्माभिर्यातनागृहान् । व्यामोचयन् पातकिनं छित्त्वा पाशान् प्रसह्य ते ॥ ९ ॥
Verse 10
तांस्ते वेदितुमिच्छामो यदि नो मन्यसे क्षमम् । नारायणेत्यभिहिते मा भैरित्याययुर्द्रुतम् ॥ १० ॥
तांस्ते वेदितुमिच्छामो यदि नो मन्यसे क्षमम् । नारायणेत्यभिहिते मा भैरित्याययुर्द्रुतम् ॥ १० ॥
Verse 11
श्रीबादरायणिरुवाच इति देव: स आपृष्ट: प्रजासंयमनो यम: । प्रीत: स्वदूतान्प्रत्याह स्मरन् पादाम्बुजं हरे: ॥ ११ ॥
श्रीबादरायणिरुवाच इति देवः स आपृष्टः प्रजासंयमनो यमः । प्रीतः स्वदूतान् प्रत्याह स्मरन् पादाम्बुजं हरेः ॥ ११ ॥
Verse 12
यम उवाच परो मदन्यो जगतस्तस्थुषश्च ओतं प्रोतं पटवद्यत्र विश्वम् । यदंशतोऽस्य स्थितिजन्मनाशा नस्योतवद्यस्य वशे च लोक: ॥ १२ ॥
यम उवाच परो मदन्यो जगतस्तस्थुषश्च ओतं प्रोतं पटवद्यत्र विश्वम् । यदंशतोऽस्य स्थितिजन्मनाशा नस्योतवद्यस्य वशे च लोकः ॥ १२ ॥
Verse 13
यो नामभिर्वाचि जनं निजायां बध्नाति तन्त्र्यामिव दामभिर्गा: । यस्मै बलिं त इमे नामकर्म- निबन्धबद्धाश्चकिता वहन्ति ॥ १३ ॥
यो नामभिर्वाचि जनं निजायां बध्नाति तन्त्र्यामिव दामभिर्गाः । यस्मै बलिं त इमे नामकर्म-निबन्धबद्धाश्चकिता वहन्ति ॥ १३ ॥
Verse 14
अहं महेन्द्रो निऋर्ति: प्रचेता: सोमोऽग्निरीश: पवनो विरिञ्चि: । आदित्यविश्वे वसवोऽथ साध्या मरुद्गणा रुद्रगणा: ससिद्धा: ॥ १४ ॥ अन्ये च ये विश्वसृजोऽमरेशा भृग्वादयोऽस्पृष्टरजस्तमस्का: । यस्येहितं न विदु: स्पृष्टमाया: सत्त्वप्रधाना अपि किं ततोऽन्ये ॥ १५ ॥
अहं यमः, महेन्द्रः, निऋतिः, प्रचेताः (वरुणः), सोमः, अग्निः, ईशः (शिवः), पवनः, विरिञ्चिः (ब्रह्मा), आदित्यः, विश्वे, वसवः, साध्याः, मरुद्गणाः, रुद्रगणाः, सिद्धाः, मरीच्यादय ऋषयश्च—एते सर्वेऽपि रजस्तमसोः स्पर्शरहिताः; तथापि सत्त्वप्रधानाः सन्तोऽपि भगवतः परमपुरुषस्य चेष्टितं न विद्मः, तर्हि मायास्पृष्टानां किमु वक्तव्यम्।
Verse 15
अहं महेन्द्रो निऋर्ति: प्रचेता: सोमोऽग्निरीश: पवनो विरिञ्चि: । आदित्यविश्वे वसवोऽथ साध्या मरुद्गणा रुद्रगणा: ससिद्धा: ॥ १४ ॥ अन्ये च ये विश्वसृजोऽमरेशा भृग्वादयोऽस्पृष्टरजस्तमस्का: । यस्येहितं न विदु: स्पृष्टमाया: सत्त्वप्रधाना अपि किं ततोऽन्ये ॥ १५ ॥
अन्ये च ये विश्वसृजोऽमरेशा भृग्वादयोऽस्पृष्टरजस्तमस्काः। यस्येहितं न विदुः स्पृष्टमायाः सत्त्वप्रधानाः अपि किं ततोऽन्ये॥
Verse 16
यं वै न गोभिर्मनसासुभिर्वा हृदा गिरा वासुभृतो विचक्षते । आत्मानमन्तर्हृदि सन्तमात्मनां चक्षुर्यथैवाकृतयस्तत: परम् ॥ १६ ॥
यं वै न गोभिर्मनसासुभिर्वा हृदा गिरा वासुभृतो विचक्षते। आत्मानमन्तर्हृदि सन्तमात्मनां चक्षुर्यथैवाकृतयस्ततः परम्॥
Verse 17
तस्यात्मतन्त्रस्य हरेरधीशितु: परस्य मायाधिपतेर्महात्मन: । प्रायेण दूता इह वै मनोहरा- श्चरन्ति तद्रूपगुणस्वभावा: ॥ १७ ॥
तस्यात्मतन्त्रस्य हरेरधीशितुः परस्य मायाधिपतेर्महात्मनः। प्रायेण दूता इह वै मनोहराश्चरन्ति तद्रूपगुणस्वभावाः॥
Verse 18
भूतानि विष्णो: सुरपूजितानि दुर्दर्शलिङ्गानि महाद्भुतानि । रक्षन्ति तद्भक्तिमत: परेभ्यो मत्तश्च मर्त्यानथ सर्वतश्च ॥ १८ ॥
भूतानि विष्णोः सुरपूजितानि दुर्दर्शलिङ्गानि महाद्भुतानि। रक्षन्ति तद्भक्तिमतः परेभ्यो मत्तश्च मर्त्यानथ सर्वतश्च॥
Verse 19
धर्मं तु साक्षाद्भगवत्प्रणीतं न वै विदुऋर्षयो नापि देवा: । न सिद्धमुख्या असुरा मनुष्या: कुतो नु विद्याधरचारणादय: ॥ १९ ॥
धर्मस्तु साक्षाद् भगवत्प्रणीतः; तं न वै विदुरृषयो नापि देवाः। न सिद्धमुख्या असुरा मनुष्याः; कुतो नु विद्याधरचारणादयः॥
Verse 20
स्वयम्भूर्नारद: शम्भु: कुमार: कपिलो मनु: । प्रह्लादो जनको भीष्मो बलिर्वैयासकिर्वयम् ॥ २० ॥ द्वादशैते विजानीमो धर्मं भागवतं भटा: । गुह्यं विशुद्धं दुर्बोधं यं ज्ञात्वामृतमश्नुते ॥ २१ ॥
स्वयम्भूर्नारदः शम्भुः कुमारः कपिलो मनुः। प्रह्लादो जनको भीष्मो बलिर्वैयासकिर्वयम्॥ द्वादशैते विजानीमो धर्मं भागवतं भटाः। गुह्यं विशुद्धं दुर्बोधं यं ज्ञात्वामृतमश्नुते॥
Verse 21
स्वयम्भूर्नारद: शम्भु: कुमार: कपिलो मनु: । प्रह्लादो जनको भीष्मो बलिर्वैयासकिर्वयम् ॥ २० ॥ द्वादशैते विजानीमो धर्मं भागवतं भटा: । गुह्यं विशुद्धं दुर्बोधं यं ज्ञात्वामृतमश्नुते ॥ २१ ॥
स्वयम्भूर्नारदः शम्भुः कुमारः कपिलो मनुः। प्रह्लादो जनको भीष्मो बलिर्वैयासकिर्वयम्॥ द्वादशैते विजानीमो धर्मं भागवतं भटाः। गुह्यं विशुद्धं दुर्बोधं यं ज्ञात्वामृतमश्नुते॥
Verse 22
एतावानेव लोकेऽस्मिन् पुंसां धर्म: पर: स्मृत: । भक्तियोगो भगवति तन्नामग्रहणादिभि: ॥ २२ ॥
एतावानेव लोकेऽस्मिन् पुंसां धर्मः परः स्मृतः। भक्तियोगो भगवति तन्नामग्रहणादिभिः॥
Verse 23
नामोच्चारणमाहात्म्यं हरे: पश्यत पुत्रका: । अजामिलोऽपि येनैव मृत्युपाशादमुच्यत ॥ २३ ॥
नामोच्चारणमाहात्म्यं हरेः पश्यत पुत्रकाः। अजामिलोऽपि येनैव मृत्युपाशादमुच्यत॥
Verse 24
एतावतालमघनिर्हरणाय पुंसां सङ्कीर्तनं भगवतो गुणकर्मनाम्नाम् । विक्रुश्य पुत्रमघवान् यदजामिलोऽपि नारायणेति म्रियमाण इयाय मुक्तिम् ॥ २४ ॥
अतः पुंसामघनिर्हरणाय भगवतो गुणकर्मनाम्नां सङ्कीर्तनमेव पर्याप्तम्। अजामिलोऽपि म्रियमाणः पुत्रं विक्रुश्य ‘नारायण’ इति नाम स्मरन् मुक्तिमियाय॥
Verse 25
प्रायेण वेद तदिदं न महाजनोऽयं देव्या विमोहितमतिर्बत माययालम् । त्रय्यां जडीकृतमतिर्मधुपुष्पितायां वैतानिके महति कर्मणि युज्यमान: ॥ २५ ॥
प्रायेणैतद् रहस्यं न वेदायं महाजनः; देव्या मायया विमोहितमतिः। त्रय्यां मधुपुष्पितायां वैतानिके महति कर्मणि युज्यमानो जडीकृतमतिर्भवति॥
Verse 26
एवं विमृश्य सुधियो भगवत्यनन्ते सर्वात्मना विदधते खलु भावयोगम् । ते मे न दण्डमर्हन्त्यथ यद्यमीषां स्यात् पातकं तदपि हन्त्युरुगायवाद: ॥ २६ ॥
एवं विमृश्य सुधियो भगवत्यनन्ते सर्वात्मना भावयोगं विदधते। ते मे दण्डमर्हन्ति न; यद्यपि कदाचित् पातकं स्यात्, तदपि उरुगायवादः हन्ति॥
Verse 27
ते देवसिद्धपरिगीतपवित्रगाथा ये साधव: समदृशो भगवत्प्रपन्ना: । तान्नोपसीदत हरेर्गदयाभिगुप्तान् नैषां वयं न च वय: प्रभवाम दण्डे ॥ २७ ॥
ये देवसिद्धपरिगीतपवित्रगाथाः साधवः समदृशो भगवत्प्रपन्नाः, तान् नोपसीदत। हरेर्गदया अभिगुप्तान्; नैषां वयं न च वयः दण्डे प्रभवाम॥
Verse 28
तानानयध्वमसतो विमुखान् मुकुन्द- पादारविन्दमकरन्दरसादजस्रम् । निष्किञ्चनै: परमहंसकुलैरसङ्गै- र्जुष्टाद्गृहे निरयवर्त्मनि बद्धतृष्णान् ॥ २८ ॥
तानानयध्वमसतो विमुखान् मुकुन्दपादारविन्दमकरन्दरसादजस्रम्। निष्किञ्चनैः परमहंसकुलैरसङ्गैर्जुष्टाद्गृहे निरयवर्त्मनि बद्धतृष्णान्॥
Verse 29
जिह्वा न वक्ति भगवद्गुणनामधेयं चेतश्च न स्मरति तच्चरणारविन्दम् । कृष्णाय नो नमति यच्छिर एकदापि तानानयध्वमसतोऽकृतविष्णुकृत्यान् ॥ २९ ॥
हे दूताः, ये जिह्वया न वदन्ति भगवतः कृष्णस्य गुणनामधेयम्, ये चित्तेन न स्मरन्ति तच्चरणारविन्दम्, ये शिरसा कदापि कृष्णाय न नमन्ति, ये च विष्णुकृत्यानि न कुर्वन्ति—तान् असतः पापिनो मूढान् मम समीपम् आनयत।
Verse 30
तत् क्षम्यतां स भगवान् पुरुष: पुराणो नारायण: स्वपुरुषैर्यदसत्कृतं न: । स्वानामहो न विदुषां रचिताञ्जलीनां क्षान्तिर्गरीयसि नम: पुरुषाय भूम्ने ॥ ३० ॥
स भगवान् पुरुषः पुराणो नारायणः अस्माकं स्वपुरुषैः यद् असत्कृतं, तत् क्षम्यताम्। वयं न विद्मः; तस्मात् स्वानां रचिताञ्जलीनां नः अपराधः क्षान्तिर्गरीयसी। भूम्ने पुरुषाय नमः—प्रसीद, प्रभो।
Verse 31
तस्मात् सङ्कीर्तनं विष्णोर्जगन्मङ्गलमंहसाम् । महतामपि कौरव्य विद्ध्यैकान्तिकनिष्कृतम् ॥ ३१ ॥
तस्मात् कौरव्य, विष्णोः सङ्कीर्तनं जगन्मङ्गलम्, महतामपि अंहसां मूलं नृणां छिनत्ति; तद् एकान्तिकनिष्कृतं विद्धि।
Verse 32
शृण्वतां गृणतां वीर्याण्युद्दामानि हरेर्मुहु: । यथा सुजातया भक्त्या शुद्ध्येन्नात्मा व्रतादिभि: ॥ ३२ ॥
हरेः उद्दामवीर्याणि मुहुः शृण्वतां गृणतां च, सुजातया भक्त्या आत्मा शीघ्रं शुद्ध्येत; न तु व्रतादिभिः केवलैः शुद्धिः सिध्यति।
Verse 33
कृष्णाङ्घ्रिपद्ममधुलिण् न पुनर्विसृष्ट- मायागुणेषु रमते वृजिनावहेषु । अन्यस्तु कामहत आत्मरज: प्रमार्ष्टु- मीहेत कर्म यत एव रज: पुन: स्यात् ॥ ३३ ॥
ये कृष्णाङ्घ्रिपद्ममधुलिणः, ते पुनर्विसृष्टमायागुणेषु वृजिनावहेषु कर्मसु न रमन्ते; कृष्णपादपद्मं न त्यजन्ति। अन्ये तु कामहताः, तच्चरणसेवां विहाय, कर्मप्रायश्चित्तं कुर्वन्ति; अपूर्णशुद्धयः पुनः पुनः पापेषु पतन्ति।
Verse 34
इत्थं स्वभर्तृगदितं भगवन्महित्वं संस्मृत्य विस्मितधियो यमकिङ्करास्ते । नैवाच्युताश्रयजनं प्रतिशङ्कमाना द्रष्टुं च बिभ्यति तत: प्रभृति स्म राजन् ॥ ३४ ॥
एवं स्वस्वामिना कथितं भगवन्महिमानं स्मृत्वा विस्मितचित्ताः यमकिङ्कराः। अच्युताश्रितजनं न प्रतिशङ्कन्ति; ततोऽद्यापि भक्तं दृष्ट्वा बिभ्यन्ति, पुनर्न द्रष्टुं धृष्णुवन्ति, राजन्॥
Verse 35
इतिहासमिमं गुह्यं भगवान् कुम्भसम्भव: । कथयामास मलय आसीनो हरिमर्चयन् ॥ ३५ ॥
गुह्यमेतदितिहासं भगवान् कुम्भसम्भवोऽगस्त्यः। मलयशैले उपविष्टो हरिमर्चयन् मम कथयामास॥
Frequently Asked Questions
Yamarāja clarifies that he is a delegated administrator (dharmarāja) within the Lord’s universal order. Supreme control belongs to Bhagavān, from whom Brahmā, Viṣṇu, and Śiva function as empowered expansions for creation, maintenance, and dissolution. Therefore Yamarāja’s jurisdiction is real but subordinate, and it cannot override the Lord’s direct protection of surrendered devotees.
They are the authoritative knowers of bhāgavata-dharma: Brahmā, Nārada, Śiva, the four Kumāras, Kapila, Svāyambhuva Manu, Prahlāda, Janaka, Bhīṣma, Bali, Śukadeva, and Yamarāja. Their importance is epistemic and practical: dharma is subtle and cannot be derived merely by speculation or ritualism; it is learned through realized authorities who embody surrender and devotion.
The chapter teaches that the holy name is intrinsically potent (svatantra-śakti) and can awaken remembrance of the Lord, thereby severing karmic bondage. Ajāmila’s case demonstrates nāma’s extraordinary mercy: though he called his son, the sound “Nārāyaṇa” invoked the Lord’s protective agency. The text simultaneously emphasizes the importance of chanting without offenses for full spiritual fruition.
Yamarāja explains that surrendered devotees are under the Lord’s direct shelter; their ongoing chanting and remembrance acts as continual purification and protection. If a devotee commits a mistake due to bewilderment, the Lord’s corrective grace and the purifying force of nāma prevent the devotee from being dragged into the standard punitive cycle meant for those averse to Viṣṇu.