Adhyaya 17
Citraketu Offends Śiva, Is Cursed by Pārvatī, and Is Glorified as a Vaiṣṇava
भगवत्कृपां लब्ध्वा दिव्यां योगसमृद्धिं च प्राप्तः चित्रकेतुः विद्याधराधिपतिरभवत्। स सिद्धचारणलोकान् सुमेरोः कन्दरांश्च विचरन् हरिगुणान् गायत्। अथ स महर्षिसभायां पार्वत्या सहाङ्कस्थं शङ्करं दृष्ट्वा बाह्याचारदृष्ट्या हसन् तस्य आचारं निन्दति। शङ्करः गम्भीरः मौनमास्थितवान्; पार्वती तु क्रुद्धा तं दैत्ययोनौ जन्म ग्रहीतुं शशाप। चित्रकेतुः तत्क्षणं प्रणिपत्य शापं निर्वैरं स्वीकृत्य कर्मतत्त्वं शापवरयोः सापेक्षतां द्वन्द्वेषु भगवतः समदर्शितां च भागवतदृष्ट्या व्याजहार। तेन विस्मितः शिवः वैष्णवानां महिमानं—निर्भयत्वं वैराग्यं समचित्तता च—पार्वत्यै उपदिदेश। एष शापः तस्य वृत्रासुररूपेण प्रादुर्भावस्य पूर्वपीठिका भवति, इन्द्र-वृत्रकथां च भक्तितत्त्वं बाह्यलक्षणातीतं च प्रवर्तयति।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच यतश्चान्तर्हितोऽनन्तस्तस्यै कृत्वा दिशे नम: । विद्याधरश्चित्रकेतुश्चचार गगने चर: ॥ १ ॥
श्रीशुक उवाच—यतोऽनन्तो भगवान् अन्तर्हितः, तस्मै दिशे नमस्कृत्य, विद्याधराधिपः चित्रकेतुः गगने विचचार।
Verse 2
स लक्षं वर्षलक्षाणामव्याहतबलेन्द्रिय: । स्तूयमानो महायोगी मुनिभि: सिद्धचारणै: ॥ २ ॥ कुलाचलेन्द्रद्रोणीषु नानासङ्कल्पसिद्धिषु । रेमे विद्याधरस्त्रीभिर्गापयन् हरिमीश्वरम् ॥ ३ ॥
स महायोगी चित्रकेतुः लक्षं वर्षलक्षाणामव्याहतबलेन्द्रियः, मुनिभिः सिद्धचारणैश्च स्तूयमानः, नानासङ्कल्पसिद्धिभिः कुलाचलेन्द्रद्रोणीषु विचरन्, विद्याधरस्त्रीभिः सह रेमे, हरिमीश्वरं गापयन्।
Verse 3
स लक्षं वर्षलक्षाणामव्याहतबलेन्द्रिय: । स्तूयमानो महायोगी मुनिभि: सिद्धचारणै: ॥ २ ॥ कुलाचलेन्द्रद्रोणीषु नानासङ्कल्पसिद्धिषु । रेमे विद्याधरस्त्रीभिर्गापयन् हरिमीश्वरम् ॥ ३ ॥
स महायोगी चित्रकेतुः लक्षं वर्षलक्षाणामव्याहतबलेन्द्रियः, मुनिभिः सिद्धचारणैश्च स्तूयमानः, नानासङ्कल्पसिद्धिभिः कुलाचलेन्द्रद्रोणीषु विचरन्, विद्याधरस्त्रीभिः सह रेमे, हरिमीश्वरं गापयन्।
Verse 4
एकदा स विमानेन विष्णुदत्तेन भास्वता । गिरिशं ददृशे गच्छन् परीतं सिद्धचारणै: ॥ ४ ॥ आलिङ्गयाङ्कीकृतां देवीं बाहुना मुनिसंसदि । उवाच देव्या: शृण्वन्त्या जहासोच्चैस्तदन्तिके ॥ ५ ॥
एकदा स चित्रकेतुः विष्णुदत्तेन भास्वता विमानेन गगने गच्छन्, सिद्धचारणैः परीतं गिरिशं ददर्श। स च मुनिसंसदि देवीं पार्वतीम् अङ्कीकृत्य बाहुना आलिङ्ग्य उपविष्टः; तदन्तिके देव्याḥ शृण्वन्त्या चित्रकेतुः उच्चैः जहासोवाच।
Verse 5
एकदा स विमानेन विष्णुदत्तेन भास्वता । गिरिशं ददृशे गच्छन् परीतं सिद्धचारणै: ॥ ४ ॥ आलिङ्गयाङ्कीकृतां देवीं बाहुना मुनिसंसदि । उवाच देव्या: शृण्वन्त्या जहासोच्चैस्तदन्तिके ॥ ५ ॥
एकदा स चित्रकेतुः विष्णुदत्तेन भास्वता विमानेन गगने गच्छन्, सिद्धचारणैः परीतं गिरिशं ददर्श। स च मुनिसंसदि देवीं पार्वतीम् अङ्कीकृत्य बाहुना आलिङ्ग्य उपविष्टः; तदन्तिके देव्याḥ शृण्वन्त्या चित्रकेतुः उच्चैः जहासोवाच।
Verse 6
चित्रकेतुरुवाच एष लोकगुरु: साक्षाद्धर्मं वक्ता शरीरिणाम् । आस्ते मुख्य: सभायां वै मिथुनीभूय भार्यया ॥ ६ ॥
चित्रकेतुरुवाच—एष लोकगुरुः साक्षाद् धर्मं वक्ता शरीरिणाम्। आस्ते मुख्यः सभायां वै मिथुनीभूय भार्यया पार्वत्या॥
Verse 7
जटाधरस्तीव्रतपा ब्रह्मवादिसभापति: । अङ्कीकृत्य स्त्रियं चास्ते गतह्री: प्राकृतो यथा ॥ ७ ॥
जटाधरस्तीव्रतपा ब्रह्मवादिसभापतिः। अङ्कीकृत्य स्त्रियं चास्ते गतह्रीः प्राकृतो यथा॥
Verse 8
प्रायश: प्राकृताश्चापि स्त्रियं रहसि बिभ्रति । अयं महाव्रतधरो बिभर्ति सदसि स्त्रियम् ॥ ८ ॥
प्रायशः प्राकृताश्चापि स्त्रियं रहसि बिभ्रति। अयं महाव्रतधरो बिभर्ति सदसि स्त्रियम्॥
Verse 9
श्रीशुक उवाच भगवानपि तच्छ्रुत्वा प्रहस्यागाधधीर्नृप । तूष्णीं बभूव सदसि सभ्याश्च तदनुव्रता: ॥ ९ ॥
श्रीशुक उवाच—भगवानपि तच्छ्रुत्वा प्रहस्यागाधधीर्नृप। तूष्णीं बभूव सदसि सभ्याश्च तदनुव्रताः॥
Verse 10
इत्यतद्वीर्यविदुषि ब्रुवाणे बह्वशोभनम् । रुषाह देवी धृष्टाय निर्जितात्माभिमानिने ॥ १० ॥
इत्येतद्वीर्यविदुषि ब्रुवाणे बह्वशोभनम्। रुषा देवी धृष्टाय निर्जितात्माभिमानिने तं प्रत्युवाच॥
Verse 11
श्रीपार्वत्युवाच अयं किमधुना लोके शास्ता दण्डधर: प्रभु: । अस्मद्विधानां दुष्टानां निर्लज्जानां च विप्रकृत् ॥ ११ ॥
श्रीपार्वत्युवाच अयं किमधुना लोके शास्ता दण्डधर: प्रभु: । अस्मद्विधानां दुष्टानां निर्लज्जानां च विप्रकृत् ॥ ११ ॥
Verse 12
न वेद धर्मं किल पद्मयोनि- र्न ब्रह्मपुत्रा भृगुनारदाद्या: । न वै कुमार: कपिलो मनुश्च ये नो निषेधन्त्यतिवर्तिनं हरम् ॥ १२ ॥
न वेद धर्मं किल पद्मयोनि- र्न ब्रह्मपुत्रा भृगुनारदाद्या: । न वै कुमार: कपिलो मनुश्च ये नो निषेधन्त्यतिवर्तिनं हरम् ॥ १२ ॥
Verse 13
एषामनुध्येयपदाब्जयुग्मं जगद्गुरुं मङ्गलमङ्गलं स्वयम् । य: क्षत्रबन्धु: परिभूय सूरीन् प्रशास्ति धृष्टस्तदयं हि दण्ड्य: ॥ १३ ॥
एषामनुध्येयपदाब्जयुग्मं जगद्गुरुं मङ्गलमङ्गलं स्वयम् । य: क्षत्रबन्धु: परिभूय सूरीन् प्रशास्ति धृष्टस्तदयं हि दण्ड्य: ॥ १३ ॥
Verse 14
नायमर्हति वैकुण्ठपादमूलोपसर्पणम् । सम्भावितमति: स्तब्ध: साधुभि: पर्युपासितम् ॥ १४ ॥
नायमर्हति वैकुण्ठपादमूलोपसर्पणम् । सम्भावितमति: स्तब्ध: साधुभि: पर्युपासितम् ॥ १४ ॥
Verse 15
अत: पापीयसीं योनिमासुरीं याहि दुर्मते । यथेह भूयो महतां न कर्ता पुत्र किल्बिषम् ॥ १५ ॥
अत: पापीयसीं योनिमासुरीं याहि दुर्मते । यथेह भूयो महतां न कर्ता पुत्र किल्बिषम् ॥ १५ ॥
Verse 16
श्रीशुक उवाच एवं शप्तश्चित्रकेतुर्विमानादवरुह्य स: । प्रसादयामास सतीं मूर्ध्ना नम्रेण भारत ॥ १६ ॥
श्रीशुक उवाच—पार्वत्या शप्तश्चित्रकेतुः स्वविमानादवरुह्य, भारत, मूर्ध्ना नम्रेण सतीं प्रसादयामास।
Verse 17
चित्रकेतुरुवाच प्रतिगृह्णामि ते शापमात्मनोऽञ्जलिनाम्बिके । देवैर्मर्त्याय यत्प्रोक्तं पूर्वदिष्टं हि तस्य तत् ॥ १७ ॥
चित्रकेतुरुवाच—अम्बिके, आत्मनोऽञ्जलिना ते शापं प्रतिगृह्णामि; देवैर्मर्त्याय यत्प्रोक्तं पूर्वदिष्टं हि तस्य तत्।
Verse 18
संसारचक्र एतस्मिञ्जन्तुरज्ञानमोहित: । भ्राम्यन् सुखं च दु:खं च भुङ्क्ते सर्वत्र सर्वदा ॥ १८ ॥
संसारचक्र एतस्मिञ्जन्तुरज्ञानमोहितः भ्राम्यन् सुखं च दुःखं च भुङ्क्ते सर्वत्र सर्वदा।
Verse 19
नैवात्मा न परश्चापि कर्ता स्यात् सुखदु:खयो: । कर्तारं मन्यतेऽत्राज्ञ आत्मानं परमेव च ॥ १९ ॥
नैवात्मा न परश्चापि कर्ता स्यात् सुखदुःखयोः; कर्तारं मन्यतेऽत्राज्ञ आत्मानं परमेव च।
Verse 20
गुणप्रवाह एतस्मिन् क: शाप: को न्वनुग्रह: । क: स्वर्गो नरक: को वा किं सुखं दु:खमेव वा ॥ २० ॥
गुणप्रवाह एतस्मिन् कः शापः को न्वनुग्रहः; कः स्वर्गो नरकः को वा किं सुखं दुःखमेव वा।
Verse 21
एक: सृजति भूतानि भगवानात्ममायया । एषां बन्धं च मोक्षं च सुखं दु:खं च निष्कल: ॥ २१ ॥
एक एव भगवान् निष्कलः स्वात्ममायया भूतानि सृजति; तेषां बन्धं मोक्षं च, सुखं दुःखं च नियच्छति।
Verse 22
न तस्य कश्चिद्दयित: प्रतीपो न ज्ञातिबन्धुर्न परो न च स्व: । समस्य सर्वत्र निरञ्जनस्य सुखे न राग: कुत एव रोष: ॥ २२ ॥
न तस्य कश्चिद् दयितो न प्रतीपः, न ज्ञातिबन्धुर्न परो न च स्वः; निरञ्जनस्य सर्वत्र समत्वात् सुखे न रागः, कुत एव रोषः।
Verse 23
तथापि तच्छक्तिविसर्ग एषां सुखाय दु:खाय हिताहिताय । बन्धाय मोक्षाय च मृत्युजन्मनो: शरीरिणां संसृतयेऽवकल्पते ॥ २३ ॥
तथापि तच्छक्तिविसर्ग एषां सुखदुःखहिताहितबन्धमोक्षमृत्युजन्मादि शरीरिणां संसृतयेऽवकल्पते।
Verse 24
अथ प्रसादये न त्वां शापमोक्षाय भामिनि । यन्मन्यसे ह्यसाधूक्तं मम तत्क्षम्यतां सति ॥ २४ ॥
अथ प्रसादये न त्वां शापमोक्षाय भामिनि; यन्मन्यसे ह्यसाधूक्तं मम तत् क्षम्यतां सति।
Verse 25
श्रीशुक उवाच इति प्रसाद्य गिरिशौ चित्रकेतुररिन्दम । जगाम स्वविमानेन पश्यतो: स्मयतोस्तयो: ॥ २५ ॥
श्रीशुक उवाच—इति प्रसाद्य गिरिशौ चित्रकेतुररिन्दमः स्वविमानेन जगाम, तयोः पश्यतोः स्मयतोश्च।
Verse 26
ततस्तु भगवान् रुद्रो रुद्राणीमिदमब्रवीत् । देवर्षिदैत्यसिद्धानां पार्षदानां च शृण्वताम् ॥ २६ ॥
ततः शक्तिमान् भगवान् रुद्रः देवर्षि-नारद-दैत्य-सिद्धलोकवासि-पार्षदेषु शृण्वत्सु रुद्राणीं पार्वतीमिदं वचनमब्रवीत्।
Verse 27
श्रीरुद्र उवाच दृष्टवत्यसि सुश्रोणि हरेरद्भुतकर्मण: । माहात्म्यं भृत्यभृत्यानां नि:स्पृहाणां महात्मनाम् ॥ २७ ॥
श्रीरुद्र उवाच—हे सुश्रोणि पार्वति, हरेरद्भुतकर्मणो वैष्णवानां माहात्म्यं दृष्टवत्यसि किम्? ते भृत्यभृत्याः महात्मानो नि:स्पृहाः।
Verse 28
नारायणपरा: सर्वे न कुतश्चन बिभ्यति । स्वर्गापवर्गनरकेष्वपि तुल्यार्थदर्शिन: ॥ २८ ॥
नारायणपराः सर्वे न कुतश्चन बिभ्यति। स्वर्गापवर्गनरकेष्वपि तुल्यार्थदर्शिनः॥
Verse 29
देहिनां देहसंयोगाद् द्वन्द्वानीश्वरलीलया । सुखं दु:खं मृतिर्जन्म शापोऽनुग्रह एव च ॥ २९ ॥
देहिनां देहसंयोगाद् द्वन्द्वानि ईश्वरलीलया। सुखं दुःखं मृतिर्जन्म शापोऽनुग्रह एव च॥
Verse 30
अविवेककृत: पुंसो ह्यर्थभेद इवात्मनि । गुणदोषविकल्पश्च भिदेव स्रजिवत्कृत: ॥ ३० ॥
अविवेककृतः पुंसो ह्यर्थभेद इवात्मनि। गुणदोषविकल्पश्च भिदेव स्रजिवत्कृतः॥
Verse 31
वासुदेवे भगवति भक्तिमुद्वहतां नृणाम् । ज्ञानवैराग्यवीर्याणां न हि कश्चिद् व्यपाश्रय: ॥ ३१ ॥
वासुदेवे भगवति ये नृणां भक्तिमुद्वहन्ति, तेषां ज्ञानं वैराग्यं च स्वयमेव सिद्धं भवति; अतः तेऽस्य जगतः कथितसुखदुःखयोर्न स्पृहयन्ति।
Verse 32
नाहं विरिञ्चो न कुमारनारदौ न ब्रह्मपुत्रा मुनय: सुरेशा: । विदाम यस्येहितमंशकांशका न तत्स्वरूपं पृथगीशमानिन: ॥ ३२ ॥
नाहं शङ्करः, न विरिञ्चो ब्रह्मा, न कुमारनारदौ, न ब्रह्मपुत्रा मुनयः, नापि सुरेशाः—कोऽपि परमेśvarस्य लीलां व्यक्तिं च यथावत् न विजानीमः। अंशकांशका अपि सन्तः पृथगीशमानिनो वयं तस्य स्वरूपं न बोधयामः।
Verse 33
न ह्यस्यास्ति प्रिय: कश्चिन्नाप्रिय: स्व: परोऽपि वा । आत्मत्वात्सर्वभूतानां सर्वभूतप्रियो हरि: ॥ ३३ ॥
नास्य कश्चित् प्रियः, नाप्रियः; न स्वो न परोऽपि। सर्वभूतानामात्मत्वात् हरिः सर्वभूतप्रियः, सर्वेषां सुहृद् मङ्गलः।
Verse 34
तस्य चायं महाभागश्चित्रकेतु: प्रियोऽनुग: । सर्वत्र समदृक् शान्तो ह्यहं चैवाच्युतप्रिय: ॥ ३४ ॥ तस्मान्न विस्मय: कार्य: पुरुषेषु महात्मसु । महापुरुषभक्तेषु शान्तेषु समदर्शिषु ॥ ३५ ॥
अयं महाभागश्चित्रकेतुः तस्य प्रियः अनुगो, सर्वत्र समदृक् शान्तः; अहं च एवाच्युतप्रियः। तस्मान्न विस्मयः कार्यः महात्मसु महापुरुषभक्तेषु शान्तेषु समदर्शिषु—ते हि रागद्वेषवर्जिताः।
Verse 35
तस्य चायं महाभागश्चित्रकेतु: प्रियोऽनुग: । सर्वत्र समदृक् शान्तो ह्यहं चैवाच्युतप्रिय: ॥ ३४ ॥ तस्मान्न विस्मय: कार्य: पुरुषेषु महात्मसु । महापुरुषभक्तेषु शान्तेषु समदर्शिषु ॥ ३५ ॥
अयं महाभागश्चित्रकेतुः तस्य प्रियः अनुगो, सर्वत्र समदृक् शान्तः; अहं च एवाच्युतप्रियः। तस्मान्न विस्मयः कार्यः महात्मसु महापुरुषभक्तेषु शान्तेषु समदर्शिषु—ते हि रागद्वेषवर्जिताः।
Verse 36
श्रीशुक उवाच इति श्रुत्वा भगवत: शिवस्योमाभिभाषितम् । बभूव शान्तधी राजन् देवी विगतविस्मया ॥ ३६ ॥
श्रीशुक उवाच—राजन्, भगवतः शिवस्योमाभिभाषितमिदं वचनं श्रुत्वा देवी विगतविस्मया शान्तधीर्बभूव।
Verse 37
इति भागवतो देव्या: प्रतिशप्तुमलन्तम: । मूर्ध्ना स जगृहे शापमेतावत्साधुलक्षणम् ॥ ३७ ॥
देव्याः प्रतिशप्तुमलन्तमः स भागवतः, तथापि न शशाप; स मूर्ध्ना शापं जगृहे—एतद्वै वैष्णवस्य साधुलक्षणम्।
Verse 38
जज्ञे त्वष्टुर्दक्षिणाग्नौ दानवीं योनिमाश्रित: । वृत्र इत्यभिविख्यातो ज्ञानविज्ञानसंयुत: ॥ ३८ ॥
भवानीशापेन स एव चित्रकेतुर्दानवीं योनिमाश्रितः; त्वष्टुर्दक्षिणाग्नौ यज्ञे वृत्र इत्यभिविख्यातो, ज्ञानविज्ञानसमन्वितोऽपि दैत्यरूपेण प्रादुरभवत्।
Verse 39
एतत्ते सर्वमाख्यातं यन्मां त्वं परिपृच्छसि । वृत्रस्यासुरजातेश्च कारणं भगवन्मते: ॥ ३९ ॥
यन्मां त्वं परिपृच्छसि—वृत्रस्यासुरजातेश्च कारणं भगवन्मतेः—एतत्सर्वं ते मया सम्यगाख्यातम्, राजन्।
Verse 40
इतिहासमिमं पुण्यं चित्रकेतोर्महात्मन: । माहात्म्यं विष्णुभक्तानां श्रुत्वा बन्धाद्विमुच्यते ॥ ४० ॥
इतिहासमिमं पुण्यं चित्रकेतोर्महात्मनः। विष्णुभक्तानां माहात्म्यं श्रुत्वा शुद्धभक्तमुखात्, श्रोता बन्धाद्विमुच्यते॥
Verse 41
य एतत्प्रातरुत्थाय श्रद्धया वाग्यत: पठेत् । इतिहासं हरिं स्मृत्वा स याति परमां गतिम् ॥ ४१ ॥
य एतत् प्रातरुत्थाय श्रद्धया वाग्यतः पठेत् । हरिं स्मृत्वा चैतिहासं स याति परमां गतिम् ॥
Frequently Asked Questions
Citraketu judged Śiva’s external posture—embracing Pārvatī in a public assembly—through conventional social decorum, not recognizing Śiva’s transcendental position and the non-material nature of divine conduct. The mistake is not merely ‘speaking’ but presuming moral superiority and criticizing an exalted personality without understanding tattva (reality), which the Bhāgavata frames as a form of offense rooted in partial knowledge.
Śiva’s silence demonstrates the restraint and profundity of a mahātmā: he does not react from ego, nor does he need to defend himself. In Bhāgavata ethics, such silence also exposes the critic’s immaturity and allows the event to become instructive—culminating in a teaching moment where Śiva later glorifies the Vaiṣṇava quality of fearlessness and detachment.
He immediately offered obeisance, accepted the curse with folded hands, and refrained from counter-cursing despite having mystic power to do so. This is praised as the standard of Vaiṣṇava conduct: humility, non-retaliation, and philosophical clarity that happiness and distress unfold under karma and daiva, while devotion remains the devotee’s true shelter.
Citraketu teaches that embodied life moves like waves in a flowing river—dualities arise and pass—so ‘curse’ and ‘favor’ are not ultimate realities. He attributes happiness and distress to the unfolding of past deeds under higher administration, and he stresses that the Supreme Lord is impartial; dualities pertain to the conditioned state under māyā, not to the Lord’s own nature.
The chapter explicitly connects Citraketu’s curse to his later birth as Vṛtrāsura, showing that external birth-status does not define devotion. A devotee may accept an apparently unfavorable embodiment due to a curse or karmic arrangement, yet retain transcendental knowledge and bhakti. This sets up the later narrative where Vṛtrāsura’s devotion becomes exemplary despite his demonic form.
Śiva teaches that devotees of Nārāyaṇa are servants of the Lord’s servants, uninterested in material happiness, and fearless in any condition. For them, heaven, hell, and even liberation are secondary to service. Such devotees naturally possess knowledge and detachment, and they remain peaceful and equal to all—hence Citraketu’s unshaken acceptance is evidence of genuine Vaiṣṇava stature.