Adhyaya 16
Citraketu’s Detachment, Nārada’s Mantra, and the Darśana of Anantadeva
मृतपुत्रशोकानन्तरं चित्रकेतोरस्याध्याये देहसम्बन्धानां क्षणिकत्वं जीवस्य नित्यत्वं च दृढीकृतम्। नारदः योगमायया दिवङ्गतं बालकं क्षणं प्रादर्शयत्; स बालः वेदान्ततत्त्वं वदन् कर्मानुसारं संसरणं, सामाजिकबन्धानामनित्यता, ‘माता-पिता’ इत्यादिसम्बन्धानां नित्यत्वाभिमानस्य भ्रान्तिं च प्रकाशयामास, येन शोकमूलं छिन्नम्। विषदायिन्यः सहपत्नीः यमुनातटे पश्चात्तापं कृत्वा प्रायश्चित्तं चक्रुः। अङ्गिरा-नारदोपदेशेन चित्रकेतुः गृहासक्तिरूपात् ‘अन्धकूपात्’ उद्धृतः, चतुर्व्यूहं (वासुदेव-सङ्कर्षण-प्रद्युम्न-अनिरुद्ध) स्तुवन्तं वैष्णवमन्त्रं लब्धवान्। सप्ताहं जपसमाधिना स विद्यासाधराधिपत्यं फलरूपेण प्राप्य शीघ्रमेव अनन्तदेवस्य (शेषस्य) साक्षाद्दर्शनं शरणं च अवाप्तवान्। प्रेमविह्वलः स भक्ति-प्रधानेन भागवतधर्मेण ईर्ष्याधारितधर्मान् अतिक्रम्य गम्भीरस्तुतिं अकरोत्। अनन्तदेवः तस्य बोधं अनुमोद्य भगवतः परत्वं, देहाद्यभिमानात् जीवबन्धनं च उपदिश्य अन्तिमसिद्धिं प्रतिजज्ञे, येन परेषु अध्यायेषु तस्य आध्यात्मिकगतिर्भवति।
Shlokas
Verse 1
श्रीबादरायणिरुवाच अथ देवऋषी राजन् सम्परेतं नृपात्मजम् । दर्शयित्वेति होवाच ज्ञातीनामनुशोचताम् ॥ १ ॥
श्रीबादरायणिरुवाच अथ देवऋषी राजन् सम्परेतं नृपात्मजम् । दर्शयित्वेति होवाच ज्ञातीनामनुशोचताम् ॥ १ ॥
Verse 2
श्रीनारद उवाच जीवात्मन् पश्य भद्रं ते मातरं पितरं च ते । सुहृदो बान्धवास्तप्ता: शुचा त्वत्कृतया भृशम् ॥ २ ॥
श्रीनारद उवाच जीवात्मन् पश्य भद्रं ते मातरं पितरं च ते । सुहृदो बान्धवास्तप्ता: शुचा त्वत्कृतया भृशम् ॥ २ ॥
Verse 3
कलेवरं स्वमाविश्य शेषमायु: सुहृद्वृत: । भुङ्क्ष्व भोगान् पितृप्रत्तानधितिष्ठ नृपासनम् ॥ ३ ॥
कलेवरं स्वमाविश्य शेषमायु: सुहृद्वृत: । भुङ्क्ष्व भोगान् पितृप्रत्तानधितिष्ठ नृपासनम् ॥ ३ ॥
Verse 4
जीव उवाच कस्मिञ्जन्मन्यमी मह्यं पितरो मातरोऽभवन् । कर्मभिर्भ्राम्यमाणस्य देवतिर्यङ्नृयोनिषु ॥ ४ ॥
जीव उवाच कस्मिञ्जन्मन्यमी मह्यं पितरो मातरोऽभवन् । कर्मभिर्भ्राम्यमाणस्य देवतिर्यङ्नृयोनिषु ॥ ४ ॥
Verse 5
बन्धुज्ञात्यरिमध्यस्थमित्रोदासीनविद्विष: । सर्व एव हि सर्वेषां भवन्ति क्रमशो मिथ: ॥ ५ ॥
बन्धुज्ञात्यरिमध्यस्थमित्रोदासीनविद्विष: । सर्व एव हि सर्वेषां भवन्ति क्रमशो मिथ: ॥ ५ ॥
Verse 6
यथा वस्तूनि पण्यानि हेमादीनि ततस्तत: । पर्यटन्ति नरेष्वेवं जीवो योनिषु कर्तृषु ॥ ६ ॥
यथा हेमादि-पण्यानि क्रय-विक्रय-क्रमेण देशान्तरं नीयन्ते, तथा जीवः स्वकर्मफलवशात् पितृभेदेन भिन्नासु योनिषु देहान्तरेषु संसृतिं पर्यटति।
Verse 7
नित्यस्यार्थस्य सम्बन्धो ह्यनित्यो दृश्यते नृषु । यावद्यस्य हि सम्बन्धो ममत्वं तावदेव हि ॥ ७ ॥
नित्यस्य जीवस्य देहादि-सम्बन्धो नृषु अनित्यो दृश्यते; यावद् यस्य सम्बन्धः तावदेव ममत्वं, सम्बन्धे निवृत्ते ममत्वमपि निवर्तते।
Verse 8
एवं योनिगतो जीव: स नित्यो निरहङ्कृत: । यावद्यत्रोपलभ्येत तावत्स्वत्वं हि तस्य तत् ॥ ८ ॥
एवं योनिगतो जीवो नित्यः निरहङ्कृतः; यावद्यत्रोपलभ्येत तावत् तस्य तदेव स्वत्वं मन्यते, देहान्तर-नाशे तु सम्बन्धो निवर्तते—तस्मान्न हर्ष-शोकौ मिथ्या गृह्णीयात्।
Verse 9
एष नित्योऽव्यय: सूक्ष्म एष सर्वाश्रय: स्वदृक् । आत्ममायागुणैर्विश्वमात्मानं सृजते प्रभु: ॥ ९ ॥
एष जीवो नित्योऽव्ययः सूक्ष्मः सर्वाश्रयः स्वदृक्; प्रभुरात्ममायागुणैः विश्वं स्वात्मानं च सृजते, स्वेच्छानुसारं देहान् कल्पयति।
Verse 10
न ह्यस्यास्ति प्रिय: कश्चिन्नाप्रिय: स्व: परोऽपि वा । एक: सर्वधियां द्रष्टा कर्तृणां गुणदोषयो: ॥ १० ॥
न ह्यस्य जीवस्य कश्चित् प्रियः, नाप्रियः; स्वः परो वा न भेद्यते। एक एव सर्वधियां द्रष्टा, कर्तॄणां गुणदोषयोः साक्षी।
Verse 11
नादत्त आत्मा हि गुणं न दोषं न क्रियाफलम् । उदासीनवदासीन: परावरदृगीश्वर: ॥ ११ ॥
नादत्त आत्मा हि गुणं न दोषं न क्रियाफलम् । उदासीनवदासीन: परावरदृगीश्वर: ॥ ११ ॥
Verse 12
श्रीबादरायणिरुवाच इत्युदीर्य गतो जीवो ज्ञातयस्तस्य ते तदा । विस्मिता मुमुचु: शोकं छित्त्वात्मस्नेहशृङ्खलाम् ॥ १२ ॥
श्रीबादरायणिरुवाच इत्युदीर्य गतो जीवो ज्ञातयस्तस्य ते तदा । विस्मिता मुमुचु: शोकं छित्त्वात्मस्नेहशृङ्खलाम् ॥ १२ ॥
Verse 13
निर्हृत्य ज्ञातयो ज्ञातेर्देहं कृत्वोचिता: क्रिया: । तत्यजुर्दुस्त्यजं स्नेहं शोकमोहभयार्तिदम् ॥ १३ ॥
निर्हृत्य ज्ञातयो ज्ञातेर्देहं कृत्वोचिता: क्रिया: । तत्यजुर्दुस्त्यजं स्नेहं शोकमोहभयार्तिदम् ॥ १३ ॥
Verse 14
बालघ्न्यो व्रीडितास्तत्र बालहत्याहतप्रभा: । बालहत्याव्रतं चेरुर्ब्राह्मणैर्यन्निरूपितम् । यमुनायां महाराज स्मरन्त्यो द्विजभाषितम् ॥ १४ ॥
बालघ्न्यो व्रीडितास्तत्र बालहत्याहतप्रभा: । बालहत्याव्रतं चेरुर्ब्राह्मणैर्यन्निरूपितम् । यमुनायां महाराज स्मरन्त्यो द्विजभाषितम् ॥ १४ ॥
Verse 15
स इत्थं प्रतिबुद्धात्मा चित्रकेतुर्द्विजोक्तिभि: । गृहान्धकूपान्निष्क्रान्त: सर:पङ्कादिव द्विप: ॥ १५ ॥
स इत्थं प्रतिबुद्धात्मा चित्रकेतुर्द्विजोक्तिभि: । गृहान्धकूपान्निष्क्रान्त: सर:पङ्कादिव द्विप: ॥ १५ ॥
Verse 16
कालिन्द्यां विधिवत् स्नात्वा कृतपुण्यजलक्रिय: । मौनेन संयतप्राणो ब्रह्मपुत्राववन्दत ॥ १६ ॥
राजा कालिन्द्यां विधिवत् स्नात्वा पितृदेवतानां तर्पणं कृतवान्। मौनेन संयतप्राणेन्द्रियः सन् ब्रह्मपुत्रौ अङ्गिरसं नारदं च प्रणनाम॥
Verse 17
अथ तस्मै प्रपन्नाय भक्ताय प्रयतात्मने । भगवान्नारद: प्रीतो विद्यामेतामुवाच ह ॥ १७ ॥
ततः प्रपन्नाय भक्ताय प्रयतात्मने चित्रकेतवे प्रीतः भगवान् नारदः ताम् एतां विद्यां उपदिदेश॥
Verse 18
ॐ नमस्तुभ्यं भगवते वासुदेवाय धीमहि । प्रद्युम्नायानिरुद्धाय नम: सङ्कर्षणाय च ॥ १८ ॥ नमो विज्ञानमात्राय परमानन्दमूर्तये । आत्मारामाय शान्ताय निवृत्तद्वैतदृष्टये ॥ १९ ॥
ॐ नमस्तुभ्यं भगवते वासुदेवाय धीमहि। प्रद्युम्नायानिरुद्धाय नमः सङ्कर्षणाय च॥ नमो विज्ञानमात्राय परमानन्दमूर्तये। आत्मारामाय शान्ताय निवृत्तद्वैतदृष्टये॥
Verse 19
ॐ नमस्तुभ्यं भगवते वासुदेवाय धीमहि । प्रद्युम्नायानिरुद्धाय नम: सङ्कर्षणाय च ॥ १८ ॥ नमो विज्ञानमात्राय परमानन्दमूर्तये । आत्मारामाय शान्ताय निवृत्तद्वैतदृष्टये ॥ १९ ॥
ॐ नमस्तुभ्यं भगवते वासुदेवाय धीमहि। प्रद्युम्नायानिरुद्धाय नमः सङ्कर्षणाय च॥ नमो विज्ञानमात्राय परमानन्दमूर्तये। आत्मारामाय शान्ताय निवृत्तद्वैतदृष्टये॥
Verse 20
आत्मानन्दानुभूत्यैव न्यस्तशक्त्यूर्मये नम: । हृषीकेशाय महते नमस्तेऽनन्तमूर्तये ॥ २० ॥
आत्मानन्दानुभूत्यैव न्यस्तशक्त्यूर्मये नमः। हृषीकेशाय महते नमस्तेऽनन्तमूर्तये॥
Verse 21
वचस्युपरतेऽप्राप्य य एको मनसा सह । अनामरूपश्चिन्मात्र: सोऽव्यान्न: सदसत्पर: ॥ २१ ॥
यस्य वाचो मनश्चापि न प्राप्नुवन्ति कदाचन । नामरूपविहीनोऽसौ चिन्मात्रः सदसत्परः । स एव प्रसन्नोऽस्मान् अव्यात् ॥
Verse 22
यस्मिन्निदं यतश्चेदं तिष्ठत्यप्येति जायते । मृण्मयेष्विव मृज्जातिस्तस्मै ते ब्रह्मणे नम: ॥ २२ ॥
यस्मिन्निदं जगद् जातं यस्माच्चैव प्रवर्तते । तस्मिन्नेव स्थितं भूत्वा तस्मिन्नेव विलीयते । मृण्मयेष्विव मृज्जातिः तस्मै ब्रह्मणे नमः ॥
Verse 23
यन्न स्पृशन्ति न विदुर्मनोबुद्धीन्द्रियासव: । अन्तर्बहिश्च विततं व्योमवत्तन्नतोऽस्म्यहम् ॥ २३ ॥
यन्न स्पृशन्ति न विदुर्मनोबुद्धीन्द्रियासवः । अन्तर्बहिश्च विततं व्योमवत् तस्मै नमो नमः ॥
Verse 24
देहेन्द्रियप्राणमनोधियोऽमी यदंशविद्धा: प्रचरन्ति कर्मसु । नैवान्यदा लौहमिवाप्रतप्तं स्थानेषु तद् द्रष्ट्रपदेशमेति ॥ २४ ॥
देहेन्द्रियप्राणमनोधियोऽमी जडाः स्वतो न प्रवदन्ति कर्म । यदंशचैतन्यसमाविशन्ति तदा यथालौहमिवाग्निसङ्गात् ॥
Verse 25
ॐ नमो भगवते महापुरुषाय महानुभावाय महाविभूतिपतये सकलसात्वतपरिवृढनिकर करकमलकुड्मलोपलालितचरणारविन्दयुगल परमपरमेष्ठिन्नमस्ते ॥ २५ ॥
ॐ नमो भगवते महापुरुषाय महानुभावाय महाविभूतिपतये । सकलसात्वतपरिवृढनिकरकरकमलकुड्मलोपलालितचरणारविन्दयुगलाय परमपरमेष्ठिने नमस्ते ॥
Verse 26
श्रीशुक उवाच भक्तायैतां प्रपन्नाय विद्यामादिश्य नारद: । ययावङ्गिरसा साकं धाम स्वायम्भुवं प्रभो ॥ २६ ॥
श्रीशुक उवाच—भक्ताय प्रपन्नाय चित्रकेतवे नारदः ताम् एतां विद्यां सम्यग् आदिश्य, अङ्गिरसा सह प्रभो स्वायम्भुवं धाम (ब्रह्मलोकम्) ययौ ॥
Verse 27
चित्रकेतुस्तु तां विद्यां यथा नारदभाषिताम् । धारयामास सप्ताहमब्भक्ष: सुसमाहित: ॥ २७ ॥
चित्रकेतुः तु तां विद्यां यथा नारदभाषिताम् । सप्ताहं निराहारोऽपि केवलं जलपानः सन् सुसमाहितो धारयामास ॥
Verse 28
तत: स सप्तरात्रान्ते विद्यया धार्यमाणया । विद्याधराधिपत्यं च लेभेऽप्रतिहतं नृप ॥ २८ ॥
ततः स सप्तरात्रान्ते धार्यमाणया विद्यया । नृप, विद्याधराधिपत्यं च अप्रतिहतं लेभे ॥
Verse 29
तत: कतिपयाहोभिर्विद्ययेद्धमनोगति: । जगाम देवदेवस्य शेषस्य चरणान्तिकम् ॥ २९ ॥
ततः कतिपयाहोभिः विद्यया इद्धमनोगतिः । देवदेवस्य शेषस्य चरणान्तिकं जगाम ॥
Verse 30
मृणालगौरं शितिवाससं स्फुरत्- किरीटकेयूरकटित्रकङ्कणम् । प्रसन्नवक्त्रारुणलोचनं वृतं ददर्श सिद्धेश्वरमण्डलै: प्रभुम् ॥ ३० ॥
मृणालगौरं शितिवाससं स्फुरत्किरीटकेयूरकटित्रकङ्कणम् । प्रसन्नवक्त्रारुणलोचनं वृतं सिद्धेश्वरमण्डलैः प्रभुं ददर्श ॥
Verse 31
तद्दर्शनध्वस्तसमस्तकिल्बिष: स्वस्थामलान्त:करणोऽभ्ययान्मुनि: । प्रवृद्धभक्त्या प्रणयाश्रुलोचन: प्रहृष्टरोमानमदादिपुरुषम् ॥ ३१ ॥
तद्दर्शनमात्रेण चित्रकेतुमहाराजस्य समस्तकिल्बिषध्वंसोऽभूत्; स स्वस्वरूपे कृष्णचेतनायां प्रतिष्ठितः शुद्धान्तःकरणो मुनिरिव तूष्णीं गम्भीरश्चाभवत्। प्रवृद्धभक्त्या प्रणयाश्रुपूर्णलोचनः प्रहृष्टरोमा आदिपुरुषं भगवन्तं सादरं प्रणनाम।
Verse 32
स उत्तमश्लोकपदाब्जविष्टरं प्रेमाश्रुलेशैरुपमेहयन्मुहु: । प्रेमोपरुद्धाखिलवर्णनिर्गमो नैवाशकत्तं प्रसमीडितुं चिरम् ॥ ३२ ॥
स प्रेमाश्रुलेशैर्मुहुर्मुहु: उत्तमश्लोकस्य पदाब्जविष्टरं सिञ्चन्निवोपमेहयामास। प्रेमोपरुद्धकण्ठत्वादखिलवर्णनिर्गमो निरुद्धः; तं चिरं प्रसमीडितुं न शशाक।
Verse 33
तत: समाधाय मनो मनीषया बभाष एतत्प्रतिलब्धवागसौ । नियम्य सर्वेन्द्रियबाह्यवर्तनं जगद्गुरुं सात्वतशास्त्रविग्रहम् ॥ ३३ ॥
ततः स मनीषया मनः समाधाय, सर्वेन्द्रियाणां बाह्यवर्तनं नियम्य, प्रतिलब्धवाक् सन् एतद् बभाष। जगद्गुरुं सात्वतशास्त्रविग्रहं भगवन्तं प्रति स स्तुतिं प्रारब्धवान्।
Verse 34
चित्रकेतुरुवाच अजित जित: सममतिभि: साधुभिर्भवान् जितात्मभिर्भवता । विजितास्तेऽपि च भजता- मकामात्मनां य आत्मदोऽतिकरुण: ॥ ३४ ॥
चित्रकेतुरुवाच—अजित! यद्यपि त्वं केनापि न जेतुं शक्यसे, तथापि सममतिभिः साधुभिः जितात्मभिः त्वमेव जितो भवसि। अकामात्मनां भक्तानां प्रति त्वं हेतुकृपया अतिकरुणः; आत्मानमेव तेषां ददासि, तेन तेऽपि त्वयि वशीभवन्ति।
Verse 35
तव विभव: खलु भगवन् जगदुदयस्थितिलयादीनि । विश्वसृजस्तेꣷशांशा स्तत्र मृषा स्पर्धन्ति पृथगभिमत्या ॥ ३५ ॥
भगवन्, जगदुदयस्थितिलयादयो य एते, तव विभव एव। ब्रह्मादयो विश्वसृजस्तेऽपि तवांशांशा एव; तेषां सृष्ट्यादौ यत्किञ्चित् सामर्थ्यं, तेन ते न ईश्वराः। पृथगभिमत्या स्वात्मानं पृथगೀश्वरं मन्यन्ते—सा मृषा स्पर्धा, मिथ्यागर्व एव।
Verse 36
परमाणुपरममहतो- स्त्वमाद्यन्तान्तरवर्ती त्रयविधुर: । आदावन्तेऽपि च सत्त्वानां यद् ध्रुवं तदेवान्तरालेऽपि ॥ ३६ ॥
परमाणोः परममहतोऽपि त्वमेव आद्यन्तमध्यवर्ती; त्रिकालेऽपि सत्त्वानां ध्रुवोऽसि। सृष्ट्यभावेऽपि त्वमेव आद्यशक्तिरूपेण तिष्ठसि॥
Verse 37
क्षित्यादिभिरेष किलावृत: सप्तभिर्दशगुणोत्तरैरण्डकोश: । यत्र पतत्यणुकल्प: सहाण्डकोटिकोटिभिस्तदनन्त: ॥ ३७ ॥
सप्तभिः क्षित्यादिभिरावरणैः अण्डकोशोऽयं किलावृतः, प्रत्येकं दशगुणोत्तरम्। एवं सहाण्डकोटिकोटिभिरनन्तं जगद् अणुकल्पं त्वयि पतति; तस्माद् अनन्त इति ख्यातः॥
Verse 38
विषयतृषो नरपशवो य उपासते विभूतीर्न परं त्वाम् । तेषामाशिष ईश तदनु विनश्यन्ति यथा राजकुलम् ॥ ३८ ॥
विषयतृषः नरपशवो ये विभूतीरुपासते, न तु परं त्वाम्। ईश, तेषामाशिषस्तदनु विनश्यन्ति, यथा राजकुलं नृपक्षये॥
Verse 39
कामधियस्त्वयि रचिता न परम रोहन्ति यथा करम्भबीजानि । ज्ञानात्मन्यगुणमये गुणगणतोऽस्य द्वन्द्वजालानि ॥ ३९ ॥
कामधियः त्वयि रचिताः न परं रोहन्ति, यथा करम्भबीजानि। ज्ञानात्मनि अगुणमये त्वयि, गुणगणतः अस्य द्वन्द्वजालानि जायन्ते; त्वत्सङ्गे तु तानि नश्यन्ति॥
Verse 40
जितमजित तदा भवता यदाह भागवतं धर्ममनवद्यम् । निष्किञ्चना ये मुनय आत्मारामा यमुपासतेऽपवर्गाय ॥ ४० ॥
जितमजित! यदाह भवता भागवतं धर्ममनवद्यं, तदेव तव जयः। निष्किञ्चना ये मुनय आत्मारामाः, ते अपवर्गाय तं धर्मं गृह्णन्ति, त्वां च पद्मपादाश्रयायोपासते॥
Verse 41
विषममतिर्न यत्र नृणां त्वमहमिति मम तवेति च यदन्यत्र । विषमधिया रचितो य: स ह्यविशुद्ध: क्षयिष्णुरधर्मबहुल: ॥ ४१ ॥
विषममतिर्न यत्र नृणां त्वमहमिति मम तवेति च यदन्यत्र । विषमधिया रचितो यः स ह्यविशुद्धः क्षयिष्णुरधर्मबहुलः ॥
Verse 42
क: क्षेमो निजपरयो: कियान्वार्थ: स्वपरद्रुहा धर्मेण । स्वद्रोहात्तव कोप: परसम्पीडया च तथाधर्म: ॥ ४२ ॥
कः क्षेमो निजपरयोः कियान्वार्थः स्वपरद्रुहा धर्मेण । स्वद्रोहात्तव कोपः परसम्पीडया च तथाधर्मः ॥
Verse 43
न व्यभिचरति तवेक्षा यया ह्यभिहितो भागवतो धर्म: । स्थिरचरसत्त्वकदम्बे- ष्वपृथग्धियो यमुपासते त्वार्या: ॥ ४३ ॥
न व्यभिचरति तवेक्षा यया ह्यभिहितो भागवतो धर्मः । स्थिरचरसत्त्वकदम्बेष्वपृथग्धियो यमुपासते त्वार्याः ॥
Verse 44
न हि भगवन्नघटितमिदं त्वद्दर्शनान्नृणामखिलपापक्षय: । यन्नाम सकृच्छ्रवणात् पुक्कशोऽपि विमुच्यते संसारात् ॥ ४४ ॥
न हि भगवन्नघटितमिदं त्वद्दर्शनान्नृणामखिलपापक्षयः । यन्नाम सकृच्छ्रवणात् पुक्कशोऽपि विमुच्यते संसारात् ॥
Verse 45
अथ भगवन् वयमधुना त्वदवलोकपरिमृष्टाशयमला: । सुरऋषिणा यत्कथितं तावकेन कथमन्यथा भवति ॥ ४५ ॥
अथ भगवन् वयमधुना त्वदवलोकपरिमृष्टाशयमलाः । सुरऋषिणा यत्कथितं तावकेन कथमन्यथा भवति ॥
Verse 46
विदितमनन्त समस्तं तव जगदात्मनो जनैरिहाचरितम् । विज्ञाप्यं परमगुरो: कियदिव सवितुरिव खद्योतै: ॥ ४६ ॥
अनन्त भगवन्, जगदात्मन्, इह जनैः कृतं समस्तं ते विदितम्। परमगुरो, सवितुः पुरतः खद्योतप्रकाश इव मम विज्ञापनं किमिव॥
Verse 47
नमस्तुभ्यं भगवते सकलजगत्स्थितिलयोदयेशाय । दुरवसितात्मगतये कुयोगिनां भिदा परमहंसाय ॥ ४७ ॥
नमस्तुभ्यं भगवते जगत्स्थितिलयोदयेशाय। कुयोगिनां दुरवसितात्मगतये भिदादर्शिनां परमहंसाय॥
Verse 48
यं वै श्वसन्तमनु विश्वसृज: श्वसन्ति यं चेकितानमनु चित्तय उच्चकन्ति । भूमण्डलं सर्षपायति यस्य मूर्ध्नि तस्मै नमो भगवतेऽस्तु सहस्रमूर्ध्ने ॥ ४८ ॥
यं वै श्वसन्तमनु विश्वसृजः श्वसन्ति यं चेकितानमनु चित्तय उच्चकन्ति। भूमण्डलं सर्षपायति यस्य मूर्ध्नि तस्मै नमो भगवतेऽस्तु सहस्रमूर्ध्ने॥
Verse 49
श्रीशुक उवाच संस्तुतो भगवानेवमनन्तस्तमभाषत । विद्याधरपतिं प्रीतश्चित्रकेतुं कुरूद्वह ॥ ४९ ॥
श्रीशुक उवाच—संस्तुतो भगवानेवमनन्तस्तमभाषत। विद्याधरपतिं प्रीतश्चित्रकेतुं कुरूद्वह॥
Verse 50
श्रीभगवानुवाच यन्नारदाङ्गिरोभ्यां ते व्याहृतं मेऽनुशासनम् । संसिद्धोऽसि तया राजन् विद्यया दर्शनाच्च मे ॥ ५० ॥
श्रीभगवानुवाच—यन्नारदाङ्गिरोभ्यां ते व्याहृतं मेऽनुशासनम्। संसिद्धोऽसि तया राजन् विद्यया दर्शनाच्च मे॥
Verse 51
अहं वै सर्वभूतानि भूतात्मा भूतभावन: । शब्दब्रह्म परं ब्रह्म ममोभे शाश्वती तनू ॥ ५१ ॥
अहं वै सर्वभूतानि भूतात्मा भूतभावनः। शब्दब्रह्म परं ब्रह्म ममोभे शाश्वती तनू॥
Verse 52
लोके विततमात्मानं लोकं चात्मनि सन्ततम् । उभयं च मया व्याप्तं मयि चैवोभयं कृतम् ॥ ५२ ॥
लोके विततमात्मानं लोकं चात्मनि सन्ततम्। उभयं च मया व्याप्तं मयि चैवोभयं कृतम्॥
Verse 53
यथा सुषुप्त: पुरुषो विश्वं पश्यति चात्मनि । आत्मानमेकदेशस्थं मन्यते स्वप्न उत्थित: ॥ ५३ ॥ एवं जागरणादीनि जीवस्थानानि चात्मन: । मायामात्राणि विज्ञाय तद् द्रष्टारं परं स्मरेत् ॥ ५४ ॥
यथा सुषुप्तः पुरुषो विश्वं पश्यति चात्मनि। आत्मानमेकदेशस्थं मन्यते स्वप्न उत्थितः॥ एवं जागरणादीनि जीवस्थानानि चात्मनः। मायामात्राणि विज्ञाय तद् द्रष्टारं परं स्मरेत्॥
Verse 54
यथा सुषुप्त: पुरुषो विश्वं पश्यति चात्मनि । आत्मानमेकदेशस्थं मन्यते स्वप्न उत्थित: ॥ ५३ ॥ एवं जागरणादीनि जीवस्थानानि चात्मन: । मायामात्राणि विज्ञाय तद् द्रष्टारं परं स्मरेत् ॥ ५४ ॥
यथा सुषुप्तः पुरुषो विश्वं पश्यति चात्मनि। आत्मानमेकदेशस्थं मन्यते स्वप्न उत्थितः॥ एवं जागरणादीनि जीवस्थानानि चात्मनः। मायामात्राणि विज्ञाय तद् द्रष्टारं परं स्मरेत्॥
Verse 55
येन प्रसुप्त: पुरुष: स्वापं वेदात्मनस्तदा । सुखं च निर्गुणं ब्रह्म तमात्मानमवेहि माम् ॥ ५५ ॥
येन प्रसुप्तः पुरुषः स्वापं वेदात्मनस्तदा। सुखं च निर्गुणं ब्रह्म तमात्मानमवेहि माम्॥
Verse 56
उभयं स्मरत: पुंस: प्रस्वापप्रतिबोधयो: । अन्वेति व्यतिरिच्येत तज्ज्ञानं ब्रह्म तत्परम् ॥ ५६ ॥
उभयावस्थयोः—प्रस्वापे प्रतिबोधे च—यः पुमान् स्मरति, तस्य ज्ञानं तयोः अनुभवेषु अन्वेति, न तु तैः व्यतिरिच्यते। स एव साक्षी-चैतन्यरूपो ब्रह्म, तत्परं परं तत्त्वम्॥
Verse 57
यदेतद्विस्मृतं पुंसो मद्भावं भिन्नमात्मन: । तत: संसार एतस्य देहाद्देहो मृतेर्मृति: ॥ ५७ ॥
यदा पुमान् मद्भावं—मया सह नित्य-ज्ञान-आनन्दैक्यलक्षणं—विस्मरति, आत्मानं भिन्नं मन्यते; ततः अस्य संसारः प्रवर्तते, देहाद् देहः, मृतेर्मृतिः॥
Verse 58
लब्ध्वेह मानुषीं योनिं ज्ञानविज्ञानसम्भवाम् । आत्मानं यो न बुद्ध्येत न क्वचित्क्षेममाप्नुयात् ॥ ५८ ॥
लब्ध्वेह मानुषीं योनिं ज्ञान-विज्ञान-सम्भवाम्। आत्मानं यो न बुद्ध्येत, न क्वचित् क्षेममाप्नुयात्॥
Verse 59
स्मृत्वेहायां परिक्लेशं तत: फलविपर्ययम् । अभयं चाप्यनीहायां सङ्कल्पाद्विरमेत्कवि: ॥ ५९ ॥
इह कर्मभूमौ परिक्लेशं स्मृत्वा, तत्फलविपर्ययम् अपि च। अनीहायाम् अभयं विदित्वा, सङ्कल्पाद् विरमेत् कविः॥
Verse 60
सुखाय दु:खमोक्षाय कुर्वाते दम्पती क्रिया: । ततोऽनिवृत्तिरप्राप्तिर्दु:खस्य च सुखस्य च ॥ ६० ॥
सुखाय दुःखमोक्षाय दम्पती क्रियाः कुर्वाते। ततोऽनिवृत्तिरप्राप्तिर्दुःखस्य च सुखस्य च॥
Verse 61
एवं विपर्ययं बुद्ध्वा नृणां विज्ञाभिमानिनाम् । आत्मनश्च गतिं सूक्ष्मां स्थानत्रयविलक्षणाम् ॥ ६१ ॥ दृष्टश्रुताभिर्मात्राभिर्निर्मुक्त: स्वेन तेजसा । ज्ञानविज्ञानसन्तृप्तो मद्भक्त: पुरुषो भवेत् ॥ ६२ ॥
एवं विपर्ययं बुद्ध्वा नृणां विज्ञाभिमानिनाम्, जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तिषु यत्कल्पितं तद्विपरीतफलप्रदमिति। आत्मनः सूक्ष्मां गतिं स्थानत्रयविलक्षणां च ज्ञात्वा, विवेकतेजसा इहामुत्र फलाकाङ्क्षां त्यजेत्; ज्ञानविज्ञानसन्तृप्तो मद्भक्तो भवेत्।
Verse 62
एवं विपर्ययं बुद्ध्वा नृणां विज्ञाभिमानिनाम् । आत्मनश्च गतिं सूक्ष्मां स्थानत्रयविलक्षणाम् ॥ ६१ ॥ दृष्टश्रुताभिर्मात्राभिर्निर्मुक्त: स्वेन तेजसा । ज्ञानविज्ञानसन्तृप्तो मद्भक्त: पुरुषो भवेत् ॥ ६२ ॥
दृष्टश्रुताभिर्मात्राभिर्निर्मुक्तः स्वेन तेजसा, ज्ञानविज्ञानसन्तृप्तो मद्भक्तः पुरुषो भवेत्। इन्द्रियविषयप्रमाणैः पराङ्मुखः सन्, आत्मतेजसा विवेकं धारयित्वा, भगवद्भक्तिं समाश्रयेत्।
Verse 63
एतावानेव मनुजैर्योगनैपुण्यबुद्धिभि: । स्वार्थ: सर्वात्मना ज्ञेयो यत्परात्मैकदर्शनम् ॥ ६३ ॥
एतावानेव मनुजैर्योगनैपुण्यबुद्धिभिः स्वार्थः सर्वात्मना ज्ञेयः—यत् परात्मैकदर्शनम्। परात्मनि सर्वात्मभावं पश्यन्, जीवनस्य परमं तत्त्वं अवगच्छति।
Verse 64
त्वमेतच्छ्रद्धया राजन्नप्रमत्तो वचो मम । ज्ञानविज्ञानसम्पन्नो धारयन्नाशु सिध्यसि ॥ ६४ ॥
त्वमेतच्छ्रद्धया राजन्नप्रमत्तो वचो मम। ज्ञानविज्ञानसम्पन्नो धारयन् आशु सिध्यसि॥
Verse 65
श्रीशुक उवाच आश्वास्य भगवानित्थं चित्रकेतुं जगद्गुरु: । पश्यतस्तस्य विश्वात्मा ततश्चान्तर्दधे हरि: ॥ ६५ ॥
श्रीशुक उवाच—आश्वास्य भगवानित्थं चित्रकेतुं जगद्गुरुः। पश्यतस्तस्य विश्वात्मा ततश्चान्तर्दधे हरिः॥
Frequently Asked Questions
He speaks from the standpoint of the eternal jīva: by karma the soul repeatedly accepts different bodies and corresponding social designations. ‘Mother’ and ‘father’ apply to a particular body-arrangement within one lifetime, not to the self. The teaching dismantles śoka (lamentation) by separating ātmā from deha and showing that relationships based on perishable bodies cannot be ultimate.
Nārada employs yogic/mystic potency (siddhi) under divine sanction to bring the jīva into brief connection with the former body so the relatives can directly hear transcendental instruction. The purpose is not spectacle but śāstra-pramāṇa in lived form: to cut attachment, reveal the soul’s continuity, and redirect grief into spiritual inquiry and surrender.
Nārada gives a Vaiṣṇava mantra centered on praṇava (oṁkāra) and the catur-vyūha—Vāsudeva, Saṅkarṣaṇa, Pradyumna, and Aniruddha—praising the Lord as nondual Truth realized as Brahman, Paramātmā, and Bhagavān. Its focus is devotion with correct ontology: the Supreme Person as the source of all expansions and the reservoir of bliss and knowledge.
The text frames worldly or celestial opulence as a byproduct (upasarga/phala) that may arise from disciplined sādhana, but it is not the sādhya (final goal). Citraketu’s rapid rise illustrates that mantra can yield secondary results, yet genuine progress is measured by increasing absorption in Bhagavān, culminating in shelter at Anantadeva’s lotus feet.
Anantadeva teaches that the changing states of consciousness are energies under the Supreme Lord’s control, while the knower (jīva) remains continuous across them. The Supersoul witnesses and enables cognition, and the jīva, though distinct, shares qualitative consciousness. Misidentification with the shifting states and bodily expansions begins material life; remembrance of the Lord restores spiritual identity.