Adhyaya 15
Nārada and Aṅgirā Instruct Citraketu: Impermanence, Ātma-Tattva, and Mantra-Upadeśa
चित्रकेतोर् राज्यलाभानन्तरं पुत्रमरणशोकात् स बालशवस्य समीपे पतितः। नारदाङ्गिरसौ शोकस्य युक्तिम् उपालभ्य ‘पिता–पुत्र’ इति सम्बन्धस्य काले कालेऽसत्यत्वं निरन्तरत्वाभावं च पृच्छतः; देहसम्बन्धान् तरङ्गचालितानां वालुकाकणानां संयोगवत्, बीजानां च सापेक्षफलप्रदत्ववत् क्षणिकान् दर्शयतः। जगत् सत्यमपि अनित्यम् इति, भगवता सृष्टिस्थितिप्रलयाः द्वितीयकारकैः नियन्त्रिताः, कर्तृत्वाभिमानो मिथ्येति च प्रकाशयतः। प्रबुद्धः चित्रकेतुः तौ वैष्णवावधूतसदृशौ मुनिं ज्ञात्वा ज्ञानं याचते; अङ्गिरा स्वपरिचयं प्रकट्य पूर्वं पुत्रदानं तस्य भोगासक्तेः प्रसादमात्रमिति पुनर्व्याख्यायति। गृह-राज्यसमृद्धयः स्वप्नवत् गन्धर्वनगरसदृशाः भयशोकहेतव इति निरूप्य, देहमनःपरे आत्मतत्त्वविचारं त्रितापातीतं च उपदिश्यते। अन्ते नारदः सप्तराात्रेषु भगवद्दर्शनप्रदं महन्मन्त्रं दास्यामीति प्रतिजानाति, येन चित्रकेतोर् भक्त्या उन्नतिः पोषणस्य च विस्तारः प्रवर्तते।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच ऊचतुर्मृतकोपान्ते पतितं मृतकोपमम् । शोकाभिभूतं राजानं बोधयन्तौ सदुक्तिभि: ॥ १ ॥
श्रीशुक उवाच—मृतकस्योपान्ते मृतकोपमं पतितं शोकाभिभूतं चित्रकेतुं राजानं, नारदाङ्गिरसौ महर्षी सदुक्तिभिर्बोधयामासतुः॥
Verse 2
कोऽयं स्यात्तव राजेन्द्र भवान् यमनुशोचति । त्वं चास्य कतम: सृष्टौ पुरेदानीमत: परम् ॥ २ ॥
कोऽयं स्यात् तव राजेन्द्र यमनुशोचसि देहम्? त्वं चास्य कतमः? सृष्टौ पुरा किमासीदिदानीं किमस्ति, अतः परं किम्भविष्यति?
Verse 3
यथा प्रयान्ति संयान्ति स्रोतोवेगेन बालुका: । संयुज्यन्ते वियुज्यन्ते तथा कालेन देहिन: ॥ ३ ॥
यथा स्रोतोवेगेन बालुकाकणाः कदाचित् संयान्ति कदाचित् प्रयान्ति, तथा देहिनः कालेन कदाचित् संयुज्यन्ते कदाचित् वियुज्यन्ते॥
Verse 4
यथा धानासु वै धाना भवन्ति न भवन्ति च । एवं भूतानि भूतेषु चोदितानीशमायया ॥ ४ ॥
यथा धानासु वै धानाः केचित् प्ररोहन्ति केचिन्न प्ररोहन्ति च, एवं भूतानि भूतेषु ईशमायया प्रेरितानि कदाचित् सन्तानं जनयन्ति कदाचिन्न; अतः पितृत्वादि कृत्रिमबन्धे शोकं न कुर्यात्, सर्वं परमेश्वराधीनम्।
Verse 5
वयं च त्वं च ये चेमे तुल्यकालाश्चराचरा: । जन्ममृत्योर्यथा पश्चात् प्राङ्नैवमधुनापि भो: ॥ ५ ॥
वयं च त्वं च ये चेमे तुल्यकालाः चराचराः, जन्ममृत्योः पुरा पश्चान्नैवेमेऽवस्थिता इव; अद्यापि भो राजन् स्थितिरियं तात्कालिकी, न तु मिथ्या।
Verse 6
भूतैर्भूतानि भूतेश: सृजत्यवति हन्ति च । आत्मसृष्टैरस्वतन्त्रैरनपेक्षोऽपि बालवत् ॥ ६ ॥
भूतैर्भूतानि भूतेशः सृजति पालयति हन्ति च; आत्मसृष्टैरस्वतन्त्रैरनपेक्षोऽपि बालवत् क्रीडया इव प्रवर्तते। सृजने पितृमाध्यमं, पालनाय राजादिमाध्यमं, संहारे च हन्तृमाध्यमं नियुङ्क्ते; कर्तृत्वादि तेषां न स्वतन्त्रं, मायामोहात् तु स्वं कर्तारं मन्यते जनः।
Verse 7
देहेन देहिनो राजन् देहाद्देहोऽभिजायते । बीजादेव यथा बीजं देह्यर्थ इव शाश्वत: ॥ ७ ॥
देहेन देहिनो राजन् देहाद्देहोऽभिजायते; बीजादेव यथा बीजं, देह्यर्थ इव शाश्वतः। पितृदेहात् मातृदेहेन माध्यमेन पुत्रदेहः सम्भवति; देहधातवो नित्याः, तेषु प्रादुर्भवन् देहीऽपि नित्यः।
Verse 8
देहदेहिविभागोऽयमविवेककृत: पुरा । जातिव्यक्तिविभागोऽयं यथा वस्तुनि कल्पित: ॥ ८ ॥
देहदेहिविभागोऽयमविवेककृतः पुरा; जातिव्यक्तिविभागोऽयं यथा वस्तुनि कल्पितः। अज्ञानिनां कल्पनैवैतत्—‘अहं’ ‘मम’ इति भेदबुद्धिः।
Verse 9
श्रीशुक उवाच एवमाश्वासितो राजा चित्रकेतुर्द्विजोक्तिभि: । विमृज्य पाणिना वक्त्रमाधिम्लानमभाषत ॥ ९ ॥
श्रीशुक उवाच—एवं नारदाङ्गिरसोः द्विजोक्तिभिराश्वासितो राजा चित्रकेतुः ज्ञानप्रसादेन आशां लेभे। स पाणिना शुष्कम्लानं मुखं विमृज्य वचनमब्रवीत्॥
Verse 10
श्रीराजोवाच कौ युवां ज्ञानसम्पन्नौ महिष्ठौ च महीयसाम् । अवधूतेन वेषेण गूढाविह समागतौ ॥ १० ॥
श्रीराजोवाच—कौ युवां ज्ञानसम्पन्नौ महिष्ठौ च महीयसाम्। अवधूतवेषेण गूढौ इह समागतौ॥
Verse 11
चरन्ति ह्यवनौ कामं ब्राह्मणा भगवत्प्रिया: । मादृशां ग्राम्यबुद्धीनां बोधायोन्मत्तलिङ्गिन: ॥ ११ ॥
चरन्ति ह्यवनौ कामं ब्राह्मणा भगवत्प्रियाः। मादृशां ग्राम्यबुद्धीनां बोधायोन्मत्तलिङ्गिनः॥
Verse 12
कुमारो नारद ऋभुरङ्गिरा देवलोऽसित: । अपान्तरतमा व्यासो मार्कण्डेयोऽथ गौतम: ॥ १२ ॥ वसिष्ठो भगवान् राम: कपिलो बादरायणि: । दुर्वासा याज्ञवल्क्यश्च जातुकर्णस्तथारुणि: ॥ १३ ॥ रोमशश्च्यवनो दत्त आसुरि: सपतञ्जलि: । ऋषिर्वेदशिरा धौम्यो मुनि: पञ्चशिखस्तथा ॥ १४ ॥ हिरण्यनाभ: कौशल्य: श्रुतदेव ऋतध्वज: । एते परे च सिद्धेशाश्चरन्ति ज्ञानहेतव: ॥ १५ ॥
हे महात्मानः, श्रुतं मया यत् अज्ञानावृतानां जनानां ज्ञानबोधाय सिद्धेशाः पृथिव्यां चरन्ति—सनत्कुमारो नारद ऋभुरङ्गिरा देवलोऽसितोऽपान्तरतमा व्यासो मार्कण्डेयो गौतमो वसिष्ठो भगवान् परशुरामः कपिलः शुकदेवो दुर्वासा याज्ञवल्क्यः जातुकर्णोऽरुणिश्च; तथा रोमशश्च्यवनो दत्त आसुरिः पतञ्जलिः वेदशिरा धौम्यः पञ्चशिखो हिरण्यनाभः कौशल्यः श्रुतदेव ऋतध्वजश्च—एते परे च। युवां तेष्वेव नूनं भवतः॥
Verse 13
कुमारो नारद ऋभुरङ्गिरा देवलोऽसित: । अपान्तरतमा व्यासो मार्कण्डेयोऽथ गौतम: ॥ १२ ॥ वसिष्ठो भगवान् राम: कपिलो बादरायणि: । दुर्वासा याज्ञवल्क्यश्च जातुकर्णस्तथारुणि: ॥ १३ ॥ रोमशश्च्यवनो दत्त आसुरि: सपतञ्जलि: । ऋषिर्वेदशिरा धौम्यो मुनि: पञ्चशिखस्तथा ॥ १४ ॥ हिरण्यनाभ: कौशल्य: श्रुतदेव ऋतध्वज: । एते परे च सिद्धेशाश्चरन्ति ज्ञानहेतव: ॥ १५ ॥
हे महात्मानः, श्रुतं मया यत् अज्ञानावृतानां जनानां ज्ञानबोधाय सिद्धेशाः पृथिव्यां चरन्ति—सनत्कुमारो नारद ऋभुरङ्गिरा देवलोऽसितोऽपान्तरतमा व्यासो मार्कण्डेयो गौतमो वसिष्ठो भगवान् परशुरामः कपिलः शुकदेवो दुर्वासा याज्ञवल्क्यः जातुकर्णोऽरुणिश्च; तथा रोमशश्च्यवनो दत्त आसुरिः पतञ्जलिः वेदशिरा धौम्यः पञ्चशिखो हिरण्यनाभः कौशल्यः श्रुतदेव ऋतध्वजश्च—एते परे च। युवां तेष्वेव नूनं भवतः॥
Verse 14
कुमारो नारद ऋभुरङ्गिरा देवलोऽसित: । अपान्तरतमा व्यासो मार्कण्डेयोऽथ गौतम: ॥ १२ ॥ वसिष्ठो भगवान् राम: कपिलो बादरायणि: । दुर्वासा याज्ञवल्क्यश्च जातुकर्णस्तथारुणि: ॥ १३ ॥ रोमशश्च्यवनो दत्त आसुरि: सपतञ्जलि: । ऋषिर्वेदशिरा धौम्यो मुनि: पञ्चशिखस्तथा ॥ १४ ॥ हिरण्यनाभ: कौशल्य: श्रुतदेव ऋतध्वज: । एते परे च सिद्धेशाश्चरन्ति ज्ञानहेतव: ॥ १५ ॥
हे महात्मन्, ये सिद्धेशाः पृथिव्यां चरन्ति, अज्ञानच्छन्नानां जनानां ज्ञानोपदेशाय—सनत्कुमारो नारद ऋभुरङ्गिरा देवलोऽसितोऽपान्तरतमा व्यासो मार्कण्डेयो गौतमो वसिष्ठो भगवान् परशुरामः कपिलः शुकदेवो दुर्वासा याज्ञवल्क्यः जातुकर्णोऽरुणिश्च; तथा रोमशः च्यवनो दत्तात्रेय आसुरिः पतञ्जलिः वेदशिरा धौम्यः पञ्चशिखो हिरण्यनाभः कौशल्यः श्रुतदेव ऋतध्वजश्च—एते परे च ज्ञानहेतवः; त्वमपि तेषु नूनम्।
Verse 15
कुमारो नारद ऋभुरङ्गिरा देवलोऽसित: । अपान्तरतमा व्यासो मार्कण्डेयोऽथ गौतम: ॥ १२ ॥ वसिष्ठो भगवान् राम: कपिलो बादरायणि: । दुर्वासा याज्ञवल्क्यश्च जातुकर्णस्तथारुणि: ॥ १३ ॥ रोमशश्च्यवनो दत्त आसुरि: सपतञ्जलि: । ऋषिर्वेदशिरा धौम्यो मुनि: पञ्चशिखस्तथा ॥ १४ ॥ हिरण्यनाभ: कौशल्य: श्रुतदेव ऋतध्वज: । एते परे च सिद्धेशाश्चरन्ति ज्ञानहेतव: ॥ १५ ॥
हे महात्मन्, ये सिद्धेशाः पृथिव्यां चरन्ति, अज्ञानच्छन्नानां जनानां ज्ञानोपदेशाय—सनत्कुमारो नारद ऋभुरङ्गिरा देवलोऽसितोऽपान्तरतमा व्यासो मार्कण्डेयो गौतमो वसिष्ठो भगवान् परशुरामः कपिलः शुकदेवो दुर्वासा याज्ञवल्क्यः जातुकर्णोऽरुणिश्च; तथा रोमशः च्यवनो दत्तात्रेय आसुरिः पतञ्जलिः वेदशिरा धौम्यः पञ्चशिखो हिरण्यनाभः कौशल्यः श्रुतदेव ऋतध्वजश्च—एते परे च ज्ञानहेतवः; त्वमपि तेषु नूनम्।
Verse 16
तस्माद्युवां ग्राम्यपशोर्मम मूढधिय: प्रभू । अन्धे तमसि मग्नस्य ज्ञानदीप उदीर्यताम् ॥ १६ ॥
तस्माद् युवां प्रभू, अहं ग्राम्यपशुरिव मूढधीः, अज्ञानान्धतमसि मग्नः; अतः मम उद्धाराय ज्ञानदीपं प्रज्वालयतम्।
Verse 17
श्रीअङ्गिरा उवाच अहं ते पुत्रकामस्य पुत्रदोऽस्म्यङ्गिरा नृप । एष ब्रह्मसुत: साक्षान्नारदो भगवानृषि: ॥ १७ ॥
श्रीअङ्गिरा उवाच—नृप, पुत्रकामस्य तेऽहं पुत्रदः अङ्गिरा; एष तु ब्रह्मसुतः साक्षान्नारदो भगवानृषिः।
Verse 18
इत्थं त्वां पुत्रशोकेन मग्नं तमसि दुस्तरे । अतदर्हमनुस्मृत्य महापुरुषगोचरम् ॥ १८ ॥ अनुग्रहाय भवत: प्राप्तावावामिह प्रभो । ब्रह्मण्यो भगवद्भक्तो नावासादितुमर्हसि ॥ १९ ॥
नृप, इत्थं त्वं पुत्रशोकेन दुस्तरे तमसि मग्नः; महापुरुषगोचरं तत्त्वं स्मृत्वा भवतोऽनुग्रहाय आवामिह प्राप्तौ। त्वं ब्रह्मण्यो भगवद्भक्तः; अतः शोकादिषु न निमज्जितुमर्हसि, न च हानिलाभैः स्पृश्यते ज्ञानी।
Verse 19
इत्थं त्वां पुत्रशोकेन मग्नं तमसि दुस्तरे । अतदर्हमनुस्मृत्य महापुरुषगोचरम् ॥ १८ ॥ अनुग्रहाय भवत: प्राप्तावावामिह प्रभो । ब्रह्मण्यो भगवद्भक्तो नावासादितुमर्हसि ॥ १९ ॥
इत्येवं त्वं पुत्रशोकेन दुस्तरतमे तमसि निमग्नः। अतदर्हं त्वां महापुरुषगोचरं स्मारयितुं, भवदनुग्रहायावामिह प्राप्तौ; ब्रह्मण्यो भगवद्भक्तस्त्वं, न शोकेनावसादितुमर्हसि॥
Verse 20
तदैव ते परं ज्ञानं ददामि गृहमागत: । ज्ञात्वान्याभिनिवेशं ते पुत्रमेव ददाम्यहम् ॥ २० ॥
तदैव ते परं ज्ञानं ददामि गृहमागतः। ज्ञात्वा तव मनोऽन्याभिनिविष्टं, पुत्रमेव ददाम्यहम्—हर्षशोकहेतुम्॥
Verse 21
अधुना पुत्रिणां तापो भवतैवानुभूयते । एवं दारा गृहा रायो विविधैश्वर्यसम्पद: ॥ २१ ॥ शब्दादयश्च विषयाश्चला राज्यविभूतय: । मही राज्यं बलं कोषो भृत्यामात्यसुहृज्जना: ॥ २२ ॥ सर्वेऽपि शूरसेनेमे शोकमोहभयार्तिदा: । गन्धर्वनगरप्रख्या: स्वप्नमायामनोरथा: ॥ २३ ॥
अधुना पुत्रिणां तापो भवतैवानुभूयते। एवं दारा गृहा रायो विविधैश्वर्यसम्पदः, शब्दादयश्च विषयाश्चला राज्यविभूतयः; मही राज्यं बलं कोषो भृत्यामात्यसुहृज्जनाः—सर्वेऽपि शोकमोहभयार्तिदाः, गन्धर्वनगरप्रख्याः स्वप्नमायामनोरथाः॥
Verse 22
अधुना पुत्रिणां तापो भवतैवानुभूयते । एवं दारा गृहा रायो विविधैश्वर्यसम्पद: ॥ २१ ॥ शब्दादयश्च विषयाश्चला राज्यविभूतय: । मही राज्यं बलं कोषो भृत्यामात्यसुहृज्जना: ॥ २२ ॥ सर्वेऽपि शूरसेनेमे शोकमोहभयार्तिदा: । गन्धर्वनगरप्रख्या: स्वप्नमायामनोरथा: ॥ २३ ॥
अधुना पुत्रिणां तापो भवतैवानुभूयते। एवं दारा गृहा रायो विविधैश्वर्यसम्पदः, शब्दादयश्च विषयाश्चला राज्यविभूतयः; मही राज्यं बलं कोषो भृत्यामात्यसुहृज्जनाः—सर्वेऽपि शोकमोहभयार्तिदाः, गन्धर्वनगरप्रख्याः स्वप्नमायामनोरथाः॥
Verse 23
अधुना पुत्रिणां तापो भवतैवानुभूयते । एवं दारा गृहा रायो विविधैश्वर्यसम्पद: ॥ २१ ॥ शब्दादयश्च विषयाश्चला राज्यविभूतय: । मही राज्यं बलं कोषो भृत्यामात्यसुहृज्जना: ॥ २२ ॥ सर्वेऽपि शूरसेनेमे शोकमोहभयार्तिदा: । गन्धर्वनगरप्रख्या: स्वप्नमायामनोरथा: ॥ २३ ॥
अधुना पुत्रिणां तापो भवतैवानुभूयते। एवं दारा गृहा रायो विविधैश्वर्यसम्पदः, शब्दादयश्च विषयाश्चला राज्यविभूतयः; मही राज्यं बलं कोषो भृत्यामात्यसुहृज्जनाः—सर्वेऽपि शोकमोहभयार्तिदाः, गन्धर्वनगरप्रख्याः स्वप्नमायामनोरथाः॥
Verse 24
दृश्यमाना विनार्थेन न दृश्यन्ते मनोभवा: । कर्मभिर्ध्यायतो नानाकर्माणि मनसोऽभवन् ॥ २४ ॥
पत्नीपुत्रधनादीनि दृश्यवस्तूनि स्वप्नवत् मनोमयकल्पनारूपाणि; न हि तेषां नित्यसत्ता। कर्मवशात् मनसि नानाविकल्पा जायन्ते, तैश्च पुनः कर्माणि प्रवर्तन्ते॥
Verse 25
अयं हि देहिनो देहो द्रव्यज्ञानक्रियात्मक: । देहिनो विविधक्लेशसन्तापकृदुदाहृत: ॥ २५ ॥
अयं देहिनः देहः पञ्चभूतद्रव्यैः, ज्ञानकर्मेन्द्रियैः, मनसा च संयुक्तः; देहिनः नानाक्लेशसन्तापकारक इति कथ्यते। अतः देह एव दुःखहेतुः॥
Verse 26
तस्मात् स्वस्थेन मनसा विमृश्य गतिमात्मन: । द्वैते ध्रुवार्थविश्रम्भं त्यजोपशममाविश ॥ २६ ॥
तस्मात् स्वस्थेन मनसा आत्मनः गतिं विमृश्य; द्वैते ध्रुवार्थविश्रम्भं त्यक्त्वा उपशमं प्रविश। देहादिमिथ्याभिमानं परित्यज्य शान्तिं लभस्व॥
Verse 27
श्रीनारद उवाच एतां मन्त्रोपनिषदं प्रतीच्छ प्रयतो मम । यां धारयन् सप्तरात्राद् द्रष्टा सङ्कर्षणं विभुम् ॥ २७ ॥
श्रीनारद उवाच—मम मन्त्रोपनिषदं प्रयतः प्रतीच्छ; यां धारयन् सप्तरात्रात् विभुं सङ्कर्षणं साक्षाद् द्रष्टासि॥
Verse 28
यत्पादमूलमुपसृत्य नरेन्द्र पूर्वे शर्वादयो भ्रममिमं द्वितयं विसृज्य । सद्यस्तदीयमतुलानधिकं महित्वं प्रापुर्भवानपि परं न चिरादुपैति ॥ २८ ॥
हे नरेन्द्र, पूर्वे शर्वादयो देवाः सङ्कर्षणस्य पादमूलं शरणं गत्वा द्वैतभ्रमं त्यक्त्वा, तत्क्षणात् तदीयमतुलानधिकं महत्त्वं प्रापुः; त्वमपि न चिरात् तामेव परां गतिमुपैष्यसि॥
Frequently Asked Questions
They are not denying affection; they are dismantling the metaphysical error that the self is defined by temporary bodily roles. By asking whether the relationship existed before birth or will persist after death, they redirect Citraketu from social identity (upādhi) to the eternal ātmā, thereby curing grief rooted in misidentification.
The analogy frames embodied association as a time-driven convergence and divergence rather than an ultimate union. Just as waves gather and disperse grains without personal intention, kāla brings jīvas together in families and then separates them, showing that lamentation cannot alter the law-like movement of time.
Citraketu describes exalted Vaiṣṇavas who sometimes conceal their stature by unconventional dress or behavior. Their apparent eccentricity protects them from worldly honor and allows them to move freely to enlighten conditioned souls; the emphasis is that true knowledge is measured by realization, not social presentation.
Gandharva-nagara refers to an illusory ‘city in the sky’—something perceived yet lacking enduring substance. The sages use it to show that worldly securities (kingdom, treasury, relatives) appear solid but are unstable and therefore become sources of fear, lamentation, and delusion when treated as permanent.
The analysis of impermanence clears the ground by reducing attachment and false identity; mantra-upadeśa then provides the positive spiritual method to anchor consciousness in Bhagavān. The promised darśana within seven nights illustrates poṣaṇa: when devotion is properly directed, the Lord reciprocates tangibly, transforming grief into realization.