Adhyaya 14
Parīkṣit’s Inquiry into Vṛtrāsura’s Bhakti and the Beginning of Citraketu’s Trial
वृत्रासुरोपाख्यानानन्तरं परीक्षित् तत्त्वविरोधं पृच्छति—रजस्तमोगुणप्रधानाः असुराः कथं देवमुक्तमहर्षिभ्यः अपि दुर्लभां प्रेमभक्तिं वृत्रासुरे ददृशुः? शुकदेवः व्यास–नारद–देवलपरम्पराप्रसिद्धं इतिहासं प्रवर्तयन् शूरसेनाधिपं चित्रकेतुं कथयति। बह्वैश्वर्येऽपि कोटीराज्ञीसम्पन्नस्य तस्य पुत्राभावात् तीव्रं दुःखं जातं, यतः पुत्रकामनया बद्धं हृदयं भोगसम्पूर्णतया न तुष्यति। अङ्गिराः आगत्य राजधर्मव्यवस्थादिषु सत्कारसंवादं कृत्वा राज्ञः शोककारणं ज्ञात्वा यज्ञशेषं कृतद्युत्यै दत्त्वा पुत्रं प्रददौ, सह चेतावन्या—स पुत्रः हर्षं च शोकं च जनयिष्यति। पुत्रजन्मना पक्षपातो मत्सरश्च सहपत्नीषु जातः, अन्ते बालकः विषेण निहतः, सर्वं पुरं शोकसागरं प्रविष्टम्। शोकपराकाष्ठायां अङ्गिराः नारदेन सह पुनरागत्य पराध्यायस्य निर्णायकं उपदेशं स्थापयति—मृत्युं कर्म बन्धं च वैराग्यं च प्रकाशयन्, वृत्रासुरादिषु अपि भक्तेः सम्भवस्य सेतुमिव।
Shlokas
Verse 1
श्रीपरीक्षिदुवाच रजस्तम:स्वभावस्य ब्रह्मन् वृत्रस्य पाप्मन: । नारायणे भगवति कथमासीद् दृढा मति: ॥ १ ॥
श्रीपरीक्षिदुवाच—ब्रह्मन्, रजस्तमःस्वभावस्य पाप्मनो वृत्रस्य, भगवति नारायणे कथं दृढा मतिर्भवति?
Verse 2
देवानां शुद्धसत्त्वानामृषीणां चामलात्मनाम् । भक्तिर्मुकुन्दचरणे न प्रायेणोपजायते ॥ २ ॥
देवानां शुद्धसत्त्वानाम् ऋषीणां चामलात्मनाम् अपि मुकुन्दचरणे शुद्धा भक्तिः प्रायेण नोपजायते।
Verse 3
रजोभि: समसङ्ख्याता: पार्थिवैरिह जन्तव: । तेषां ये केचनेहन्ते श्रेयो वै मनुजादय: ॥ ३ ॥
रजोभिः समसङ्ख्याता इह पार्थिवैः परमाणुभिः तुल्यसंख्याः जन्तवः सन्ति; तेषां मध्ये मनुजादयः केचनैव श्रेयः साधयितुम् इच्छन्ति।
Verse 4
प्रायो मुमुक्षवस्तेषां केचनैव द्विजोत्तम । मुमुक्षूणां सहस्रेषु कश्चिन्मुच्येत सिध्यति ॥ ४ ॥
प्रायो धर्मानुवर्तिनां तेषां मध्ये मुमुक्षवः केचनैव, द्विजोत्तम। मुमुक्षूणां सहस्रेषु कश्चित् एव सिध्यति मुच्यते; मुक्तानां सहस्रेषु तत्त्वतो मुक्त्यर्थं वेत्ति कश्चिद् दुर्लभः।
Verse 5
मुक्तानामपि सिद्धानां नारायणपरायण: । सुदुर्लभ: प्रशान्तात्मा कोटिष्वपि महामुने ॥ ५ ॥
मुक्तानामपि सिद्धानां नारायणपरायणः। सुदुर्लभः प्रशान्तात्मा कोटिष्वपि महामुने॥
Verse 6
वृत्रस्तु स कथं पाप: सर्वलोकोपतापन: । इत्थं दृढमति: कृष्ण आसीत्सङ्ग्राम उल्बणे ॥ ६ ॥
वृत्रस्तु स कथं पापः सर्वलोकोपतापनः। इत्थं दृढमतिḥ कृष्ण आसीत् सङ्ग्राम उल्बणे॥
Verse 7
अत्र न: संशयो भूयाञ्छ्रोतुं कौतूहलं प्रभो । य: पौरुषेण समरे सहस्राक्षमतोषयत् ॥ ७ ॥
अत्र नः संशयो भूयाञ्छ्रोतुं कौतूहलं प्रभो। यः पौरुषेण समरे सहस्राक्षम् अतोषयत्॥
Verse 8
श्रीसूत उवाच परीक्षितोऽथ सम्प्रश्नं भगवान् बादरायणि: । निशम्य श्रद्दधानस्य प्रतिनन्द्य वचोऽब्रवीत् ॥ ८ ॥
श्रीसूत उवाच—परीक्षितोऽथ सम्प्रश्नं भगवान् बादरायणिः। निशम्य श्रद्दधानस्य प्रतिनन्द्य वचोऽब्रवीत्॥
Verse 9
श्रीशुक उवाच शृणुष्वावहितो राजन्नितिहासमिमं यथा । श्रुतं द्वैपायनमुखान्नारदाद्देवलादपि ॥ ९ ॥
श्रीशुक उवाच—शृणुष्वावहितो राजन् इतिहासमिमं यथा। श्रुतं द्वैपायनमुखान्नारदाद्देवलादपि॥
Verse 10
आसीद्राजा सार्वभौम: शूरसेनेषु वै नृप । चित्रकेतुरिति ख्यातो यस्यासीत्कामधुङ्मही ॥ १० ॥
हे राजन् परीक्षित्, शूरसेनेषु सार्वभौमो राजा चित्रकेतुरिति ख्यातोऽभूत्; तस्य राज्ये मही कामधुगिव सर्वोपभोगान् ददौ॥
Verse 11
तस्य भार्यासहस्राणां सहस्राणि दशाभवन् । सान्तानिकश्चापि नृपो न लेभे तासु सन्ततिम् ॥ ११ ॥
तस्य दशसहस्रसहस्राणि भार्याः आसन्; सन्तानिकः सन्नपि नृपो तासु कासुचित् सन्ततिं न लेभे, सर्वाः किल वन्ध्याः॥
Verse 12
रूपौदार्यवयोजन्मविद्यैश्वर्यश्रियादिभि: । सम्पन्नस्य गुणै: सर्वैश्चिन्ता बन्ध्यापतेरभूत् ॥ १२ ॥
रूपौदार्यवयोजन्मविद्यैश्वर्यश्रियादिभिः सर्वगुणैः सम्पन्नस्यापि तस्य बन्ध्यापतेः पुत्राभावात् महान् चिन्ताभूत्॥
Verse 13
न तस्य सम्पद: सर्वा महिष्यो वामलोचना: । सार्वभौमस्य भूश्चेयमभवन्प्रीतिहेतव: ॥ १३ ॥
तस्य महिष्यः वामलोचनाः सन्ति, सम्पदः सर्वाः, सहस्रशो भार्याश्च, सार्वभौमस्येयं भूश्च—नैव तस्य प्रीतिहेतवोऽभवन्॥
Verse 14
तस्यैकदा तु भवनमङ्गिरा भगवानृषि: । लोकाननुचरन्नेतानुपागच्छद्यदृच्छया ॥ १४ ॥
तस्यैकदा भवनम् अङ्गिरा भगवानृषिः लोकान् अनुचरन् यदृच्छया अनभिसन्धायोपागच्छत्॥
Verse 15
तं पूजयित्वा विधिवत्प्रत्युत्थानार्हणादिभि: । कृतातिथ्यमुपासीदत्सुखासीनं समाहित: ॥ १५ ॥
तं मुनिं विधिवत् प्रत्युत्थानार्घ्यपाद्यादिभिः पूजयित्वा कृतातिथ्यः स राजा सुखासीनं समाहितः पादमूले भूमौ उपाविशत्।
Verse 16
महर्षिस्तमुपासीनं प्रश्रयावनतं क्षितौ । प्रतिपूज्य महाराज समाभाष्येदमब्रवीत् ॥ १६ ॥
महर्षिः क्षितौ पादमूले विनीतं तमुपासीनं प्रतिपूज्य, “महाराज” इति समाभाष्येदं वचनमब्रवीत्।
Verse 17
अङ्गिरा उवाच अपि तेऽनामयं स्वस्ति प्रकृतीनां तथात्मन: । यथा प्रकृतिभिर्गुप्त: पुमान् राजा च सप्तभि: ॥ १७ ॥
अङ्गिरा उवाच—राजन्, ते देहमनःस्वस्ति प्रकृतीनां च सर्वथा? यथा सप्तभिः प्रकृतिभिः गुप्तः पुमान् सुखी, तथा राजा गुरुमन्त्रिराष्ट्रदुर्गकोशदण्डमित्रैः सप्तभिः रक्ष्यते।
Verse 18
आत्मानं प्रकृतिष्वद्धा निधाय श्रेय आप्नुयात् । राज्ञा तथा प्रकृतयो नरदेवाहिताधय: ॥ १८ ॥
राजन्, यथा राजा प्रकृतिषु साक्षाद् आश्रितः तदनुशासनं चरन् सुखी भवति, तथा प्रकृतयोऽपि नरदेवहिताधयः स्वकर्मोपहारान् राज्ञे समर्प्य तदाज्ञां पालयन्तः सुखिनो भवन्ति।
Verse 19
अपि दारा: प्रजामात्या भृत्या: श्रेण्योऽथ मन्त्रिण: । पौरा जानपदा भूपा आत्मजा वशवर्तिन: ॥ १९ ॥
अपि ते दाराः प्रजामात्यभृत्याः श्रेण्योऽथ मन्त्रिणः, पौरा जानपदा भूप आत्मजा वशवर्तिनः किम्?
Verse 20
यस्यात्मानुवशश्चेत्स्यात्सर्वे तद्वशगा इमे । लोका: सपाला यच्छन्ति सर्वे बलिमतन्द्रिता: ॥ २० ॥
यदि राज्ञः चेतः स्वात्मानुवशं स्यात्, तदा सर्वेऽपि तद्वशगा इमे जनाः; सपाला लोकाः सर्वेऽमतन्द्रिताः कालेन बलिं करं च यच्छन्ति, किं पुनः क्षुद्रसेवकाः।
Verse 21
आत्मन: प्रीयते नात्मा परत: स्वत एव वा । लक्षयेऽलब्धकामं त्वां चिन्तया शबलं मुखम् ॥ २१ ॥
नात्मा ते प्रीयते राजन्, न परतः, न स्वत एव वा; त्वां लक्षयेऽलब्धकामं चिन्तया शबलं मुखम्—तव विवर्णता मनोव्यथां सूचयति।
Verse 22
एवं विकल्पितो राजन् विदुषा मुनिनापि स: । प्रश्रयावनतोऽभ्याह प्रजाकामस्ततो मुनिम् ॥ २२ ॥
एवं विकल्पितो राजन् विदुषा मुनिनापि सः; ततो प्रजाकामो राजा चित्रकेतुः प्रश्रयावनतो मुनिमभ्याह।
Verse 23
चित्रकेतुरुवाच भगवन् किं न विदितं तपोज्ञानसमाधिभि: । योगिनां ध्वस्तपापानां बहिरन्त: शरीरिषु ॥ २३ ॥
चित्रकेतुरुवाच—भगवन्, किं न विदितं तपोज्ञानसमाधिभिः; योगिनां ध्वस्तपापानां बहिरन्तः शरीरिषु सर्वं त्वया ज्ञेयम्।
Verse 24
तथापि पृच्छतो ब्रूयां ब्रह्मन्नात्मनि चिन्तितम् । भवतो विदुषश्चापि चोदितस्त्वदनुज्ञया ॥ २४ ॥
तथापि पृच्छतो ब्रूयां ब्रह्मन् आत्मनि चिन्तितम्; भवतो विदुषश्चापि चोदितस्त्वदनुज्ञया, कारणं प्रकाशयामि।
Verse 25
लोकपालैरपि प्रार्थ्या: साम्राज्यैश्वर्यसम्पद: । न नन्दयन्त्यप्रजं मां क्षुत्तृट्काममिवापरे ॥ २५ ॥
क्षुत्तृट्पीडितो यथा माल्यचन्दनादिभिः न तुष्यति, तथा लोकपालैरपि प्रार्थ्यं साम्राज्यैश्वर्यसम्पदं ममापि न नन्दयति, अपुत्रत्वात्।
Verse 26
तत: पाहि महाभाग पूर्वै: सह गतं तम: । यथा तरेम दुष्पारं प्रजया तद्विधेहि न: ॥ २६ ॥
तस्मात् महाभाग, मां च पूर्वैः सह नरकतमसि पतन्तं पाहि; दुष्पारं तमः प्रजया यथा तरेम, तथा नः विधेहि।
Verse 27
श्रीशुक उवाच इत्यर्थित: स भगवान् कृपालुर्ब्रह्मण: सुत: । श्रपयित्वा चरुं त्वाष्ट्रं त्वष्टारमयजद्विभु: ॥ २७ ॥
श्रीशुक उवाच—एवं प्रार्थितः स भगवान् कृपालुः ब्रह्मणः सुतोऽङ्गिराः; त्वाष्ट्रं चरुं श्रपयित्वा विभुः त्वष्टारं ययाज।
Verse 28
ज्येष्ठा श्रेष्ठा च या राज्ञो महिषीणां च भारत । नाम्ना कृतद्युतिस्तस्यै यज्ञोच्छिष्टमदाद् द्विज: ॥ २८ ॥
हे भारतश्रेष्ठ परीक्षित, राज्ञो महिषीणां मध्ये ज्येष्ठा श्रेष्ठा च या कृतद्युतिनाम्नी, तस्यै द्विजोऽङ्गिराः यज्ञोच्छिष्टम् अदात्।
Verse 29
अथाह नृपतिं राजन् भवितैकस्तवात्मज: । हर्षशोकप्रदस्तुभ्यमिति ब्रह्मसुतो ययौ ॥ २९ ॥
अथ ब्रह्मसुतोऽङ्गिराः नृपतिं उवाच—राजन्, भविता एकस्तवात्मजः; स तुभ्यं हर्षशोकप्रदः इति, ततः स ययौ।
Verse 30
सापि तत्प्राशनादेव चित्रकेतोरधारयत् । गर्भं कृतद्युतिर्देवी कृत्तिकाग्नेरिवात्मजम् ॥ ३० ॥
सापि तत्प्राशनादेव चित्रकेतोरधारयत् गर्भम्। कृतद्युतिर्देवी कृत्तिकेवाग्निना शिववीर्यं प्राप्य स्कन्दं यथा, तथा अङ्गिरोयज्ञशेषभोजनात् चित्रकेतुवीर्यं प्राप्य गर्भिण्यभवत्॥
Verse 31
तस्या अनुदिनं गर्भ: शुक्लपक्ष इवोडुप: । ववृधे शूरसेनेशतेजसा शनकैर्नृप ॥ ३१ ॥
तस्या अनुदिनं गर्भः शुक्लपक्ष इवोडुपः। ववृधे शूरसेनेशतेजसा शनकैर्नृप॥
Verse 32
अथ काल उपावृत्ते कुमार: समजायत । जनयन् शूरसेनानां शृण्वतां परमां मुदम् ॥ ३२ ॥
अथ काल उपावृत्ते कुमारः समजायत। जनयन् शूरसेनानां शृण्वतां परमां मुदम्॥
Verse 33
हृष्टो राजा कुमारस्य स्नात: शुचिरलङ्कृत: । वाचयित्वाशिषो विप्रै: कारयामास जातकम् ॥ ३३ ॥
हृष्टो राजा कुमारस्य स्नातः शुचिरलङ्कृतः। वाचयित्वाशिषो विप्रैः कारयामास जातकम्॥
Verse 34
तेभ्यो हिरण्यं रजतं वासांस्याभरणानि च । ग्रामान् हयान् गजान् प्रादाद् धेनूनामर्बुदानि षट् ॥ ३४ ॥
तेभ्यो हिरण्यं रजतं वासांस्याभरणानि च। ग्रामान् हयान् गजान् प्रादाद् धेनूनामर्बुदानि षट्॥
Verse 35
ववर्ष कामानन्येषां पर्जन्य इव देहिनाम् । धन्यं यशस्यमायुष्यं कुमारस्य महामना: ॥ ३५ ॥
यथा पर्जन्यो देहिनां भूमौ समं जलं वर्षति, तथा महामना चित्रकेतुरपि कुमारस्य धन्यं यशस्यमायुष्यं च वर्धयितुं सर्वेभ्यः सर्वकामान् अववर्ष।
Verse 36
कृच्छ्रलब्धेऽथ राजर्षेस्तनयेऽनुदिनं पितु: । यथा नि:स्वस्य कृच्छ्राप्ते धने स्नेहोऽन्ववर्धत ॥ ३६ ॥
कृच्छ्रलब्धे राजर्षेस्तनये पितुः स्नेहोऽनुदिनम् अवर्धत; यथा नि:स्वस्य कृच्छ्राप्ते धने प्रतिदिनं स्नेहः प्रवर्धते।
Verse 37
मातुस्त्वतितरां पुत्रे स्नेहो मोहसमुद्भव: । कृतद्युते: सपत्नीनां प्रजाकामज्वरोऽभवत् ॥ ३७ ॥
मातुः पुत्रे स्नेहोऽतितरां मोहसमुद्भवः प्रववृधे; कृतद्युतेः पुत्रं दृष्ट्वा सपत्नीनां प्रजाकामज्वरोऽभवत्, ज्वरवदतिव्यथा च।
Verse 38
चित्रकेतोरतिप्रीतिर्यथा दारे प्रजावति । न तथान्येषु सञ्जज्ञे बालं लालयतोऽन्वहम् ॥ ३८ ॥
चित्रकेतोरतिप्रीतिः प्रजावत्यां दारि कृतद्युत्यां यथा, तथा अन्येषु न सञ्जज्ञे; स बालं लालयन् अन्वहं तासु निरपेक्षोऽभवत्।
Verse 39
ता: पर्यतप्यन्नात्मानं गर्हयन्त्योऽभ्यसूयया । आनपत्येन दु:खेन राज्ञश्चानादरेण च ॥ ३९ ॥
ताः सपत्न्यः आनपत्येन दुःखेन राज्ञश्च अनादरेण च अभ्यसूयया आत्मानं पर्यतप्यन्, गर्हयन्त्यश्च विललापुः।
Verse 40
धिगप्रजां स्त्रियं पापां पत्युश्चागृहसम्मताम् । सुप्रजाभि: सपत्नीभिर्दासीमिव तिरस्कृताम् ॥ ४० ॥
धिग् अपुत्रां स्त्रियं पापां पत्युश्चागृहसम्मताम्। सुप्रजाभिः सपत्नीभिर्दासीमिव तिरस्कृताम्॥४०॥
Verse 41
दासीनां को नु सन्ताप: स्वामिन: परिचर्यया । अभीक्ष्णं लब्धमानानां दास्या दासीव दुर्भगा: ॥ ४१ ॥
दासीनां को नु सन्तापः स्वामिनः परिचर्यया। अभीक्ष्णं लब्धमानानां दास्या दासीव दुर्भगाः॥४१॥
Verse 42
एवं सन्दह्यमानानां सपत्न्या: पुत्रसम्पदा । राज्ञोऽसम्मतवृत्तीनां विद्वेषो बलवानभूत् ॥ ४२ ॥
एवं सन्दह्यमानानां सपत्न्याः पुत्रसम्पदा। राज्ञोऽसम्मतवृत्तीनां विद्वेषो बलवानभूत्॥४२॥
Verse 43
विद्वेषनष्टमतय: स्त्रियो दारुणचेतस: । गरं ददु: कुमाराय दुर्मर्षा नृपतिं प्रति ॥ ४३ ॥
विद्वेषनष्टमतयः स्त्रियो दारुणचेतसः। गरं ददुः कुमाराय दुर्मर्षा नृपतिं प्रति॥४३॥
Verse 44
कृतद्युतिरजानन्ती सपत्नीनामघं महत् । सुप्त एवेति सञ्चिन्त्य निरीक्ष्य व्यचरद्गृहे ॥ ४४ ॥
कृतद्युतिरजानन्ती सपत्नीनामघं महत्। सुप्त एवेति सञ्चिन्त्य निरीक्ष्य व्यचरद्गृहे॥४४॥
Verse 45
शयानं सुचिरं बालमुपधार्य मनीषिणी । पुत्रमानय मे भद्रे इति धात्रीमचोदयत् ॥ ४५ ॥
सुचिरं शयानं बालमुपधार्य मनीषिणी कृतद्युतिः राज्ञी धात्रीमचोदयत्— “भद्रे, मे पुत्रमानय” इति॥
Verse 46
सा शयानमुपव्रज्य दृष्ट्वा चोत्तारलोचनम् । प्राणेन्द्रियात्मभिस्त्यक्तं हतास्मीत्यपतद्भुवि ॥ ४६ ॥
सा धात्री शयानमुपव्रज्य दृष्ट्वोत्तारलोचनम्, प्राणेन्द्रियात्मभिस्त्यक्तं ज्ञात्वा “हतास्मि” इत्यपतद्भुवि॥
Verse 47
तस्यास्तदाकर्ण्य भृशातुरं स्वरं घ्नन्त्या: कराभ्यामुर उच्चकैरपि । प्रविश्य राज्ञी त्वरयात्मजान्तिकं ददर्श बालं सहसा मृतं सुतम् ॥ ४७ ॥
तस्याः कराभ्यामुरो घ्नन्त्याः भृशातुरं स्वरमाकर्ण्य राज्ञी त्वरयात्मजान्तिकं प्रविश्य ददर्श सहसा मृतं सुतम्॥
Verse 48
पपात भूमौ परिवृद्धया शुचा मुमोह विभ्रष्टशिरोरुहाम्बरा ॥ ४८ ॥
सा परिवृद्धया शुचा भूमौ पपात; विभ्रष्टशिरोरुहाम्बरा मुमोह॥
Verse 49
ततो नृपान्त: पुरवर्तिनो जना नराश्च नार्यश्च निशम्य रोदनम् । आगत्य तुल्यव्यसना: सुदु:खिता- स्ताश्च व्यलीकं रुरुदु: कृतागस: ॥ ४९ ॥
ततो नृप, अन्तःपुरवर्तिनो जना नरानार्यश्च रोदनं निशम्य आगत्य तुल्यव्यसनाः सुदुःखिताः रुरुदुः; विषं दत्तवत्योऽपि राज्ञ्यः स्वापराधं विदित्वा व्यलीकं रुरुदुः॥
Verse 50
श्रुत्वा मृतं पुत्रमलक्षितान्तकं विनष्टदृष्टि: प्रपतन् स्खलन् पथि । स्नेहानुबन्धैधितया शुचा भृशं विमूर्च्छितोऽनुप्रकृतिर्द्विजैर्वृत: ॥ ५० ॥ पपात बालस्य स पादमूले मृतस्य विस्रस्तशिरोरुहाम्बर: । दीर्घं श्वसन् बाष्पकलोपरोधतो निरुद्धकण्ठो न शशाक भाषितुम् ॥ ५१ ॥
श्रुत्वा मृतं पुत्रमलक्षितान्तकं विनष्टदृष्टि: प्रपतन् स्खलन् पथि । स्नेहानुबन्धैधितया शुचा भृशं विमूर्च्छितोऽनुप्रकृतिर्द्विजैर्वृत: ॥
Verse 51
श्रुत्वा मृतं पुत्रमलक्षितान्तकं विनष्टदृष्टि: प्रपतन् स्खलन् पथि । स्नेहानुबन्धैधितया शुचा भृशं विमूर्च्छितोऽनुप्रकृतिर्द्विजैर्वृत: ॥ ५० ॥ पपात बालस्य स पादमूले मृतस्य विस्रस्तशिरोरुहाम्बर: । दीर्घं श्वसन् बाष्पकलोपरोधतो निरुद्धकण्ठो न शशाक भाषितुम् ॥ ५१ ॥
पपात बालस्य स पादमूले मृतस्य विस्रस्तशिरोरुहाम्बर: । दीर्घं श्वसन् बाष्पकलोपरोधतो निरुद्धकण्ठो न शशाक भाषितुम् ॥
Verse 52
पतिं निरीक्ष्योरुशुचार्पितं तदा मृतं च बालं सुतमेकसन्ततिम् । जनस्य राज्ञी प्रकृतेश्च हृद्रुजं सती दधाना विललाप चित्रधा ॥ ५२ ॥
पतिं निरीक्ष्योरुशुचार्पितं तदा मृतं च बालं सुतमेकसन्ततिम् । जनस्य राज्ञी प्रकृतेश्च हृद्रुजं सती दधाना विललाप चित्रधा ॥
Verse 53
स्तनद्वयं कुङ्कुमपङ्कमण्डितं निषिञ्चती साञ्जनबाष्पबिन्दुभि: । विकीर्य केशान् विगलत्स्रज: सुतं शुशोच चित्रं कुररीव सुस्वरम् ॥ ५३ ॥
स्तनद्वयं कुङ्कुमपङ्कमण्डितं निषिञ्चती साञ्जनबाष्पबिन्दुभि: । विकीर्य केशान् विगलत्स्रज: सुतं शुशोच चित्रं कुररीव सुस्वरम् ॥
Verse 54
अहो विधातस्त्वमतीव बालिशो यस्त्वात्मसृष्ट्यप्रतिरूपमीहसे । परे नु जीवत्यपरस्य या मृति- र्विपर्ययश्चेत्त्वमसि ध्रुव: पर: ॥ ५४ ॥
अहो विधातस्त्वमतीव बालिशो यस्त्वात्मसृष्ट्यप्रतिरूपमीहसे । परे नु जीवत्यपरस्य या मृति- र्विपर्ययश्चेत्त्वमसि ध्रुव: पर: ॥
Verse 55
न हि क्रमश्चेदिह मृत्युजन्मनो: शरीरिणामस्तु तदात्मकर्मभि: । य: स्नेहपाशो निजसर्गवृद्धये स्वयं कृतस्ते तमिमं विवृश्चसि ॥ ५५ ॥
न हि क्रमोऽत्र मृत्युजन्मनोः शरीरिणां; स्वकर्मफलैरेव जननमरणे भवतः। यः स्नेहपाशो निजसर्गवृद्धये त्वया स्वयंकृतः, तं त्वमेव विवृश्चसि॥
Verse 56
त्वं तात नार्हसि च मां कृपणामनाथां त्यक्तुं विचक्ष्व पितरं तव शोकतप्तम् । अञ्जस्तरेम भवताप्रजदुस्तरं यद् ध्वान्तं न याह्यकरुणेन यमेन दूरम् ॥ ५६ ॥
त्वं तात नार्हसि मां कृपणामनाथां त्यक्तुं; पश्य पितरं तव शोकतप्तम्। अञ्जस्तरेम भवताप्रजदुस्तरं यद्ध्वान्तं; मा याह्यकरुणेन यमेन दूरम्॥
Verse 57
उत्तिष्ठ तात त इमे शिशवो वयस्या- स्त्वामाह्वयन्ति नृपनन्दन संविहर्तुम् । सुप्तश्चिरं ह्यशनया च भवान् परीतो भुङ्क्ष्व स्तनं पिब शुचो हर न: स्वकानाम् ॥ ५७ ॥
उत्तिष्ठ तात; इमे शिशवो वयस्यास्त्वामाह्वयन्ति नृपनन्दन संविहर्तुम्। सुप्तश्चिरं ह्यशनया च भवान् परीतः; भुङ्क्ष्व स्तनं पिब, शुचो हर नः स्वकानाम्॥
Verse 58
नाहं तनूज ददृशे हतमङ्गला ते मुग्धस्मितं मुदितवीक्षणमाननाब्जम् । किं वा गतोऽस्यपुनरन्वयमन्यलोकं नीतोऽघृणेन न शृणोमि कला गिरस्ते ॥ ५८ ॥
नाहं तनूज ददृशे हतमङ्गला ते मुग्धस्मितं मुदितवीक्षणमाननाब्जम्। किं वा गतोऽस्य पुनरन्वयमन्यलोकं नीतोऽघृणेन; न शृणोमि कला गिरस्ते॥
Verse 59
श्रीशुक उवाच विलपन्त्या मृतं पुत्रमिति चित्रविलापनै: । चित्रकेतुर्भृशं तप्तो मुक्तकण्ठो रुरोद ह ॥ ५९ ॥
श्रीशुक उवाच—विलपन्त्या मृतं पुत्रमिति चित्रविलापनैः। चित्रकेतुर्भृशं तप्तो मुक्तकण्ठो रुरोद ह॥
Verse 60
तयोर्विलपतो: सर्वे दम्पत्योस्तदनुव्रता: । रुरुदु: स्म नरा नार्य: सर्वमासीदचेतनम् ॥ ६० ॥
तयोः राज्ञ्या च राज्ञा च विलपतोः सर्वेऽनुव्रताः प्रजाजनाः स्त्रीपुरुषाश्च सह रुरुदुः। आकस्मिकदुःखेन सर्वं नगरं प्रायोऽचेतनमिवाभवत्॥
Verse 61
एवं कश्मलमापन्नं नष्टसंज्ञमनायकम् । ज्ञात्वाङ्गिरा नाम ऋषिराजगाम सनारद: ॥ ६१ ॥
एवं शोककश्मलमापन्नं नष्टसंज्ञं नृपं ज्ञात्वा, अङ्गिरा नाम महर्षिः सनारदः तत्राजगाम॥
Frequently Asked Questions
Because sattva and tapas can purify behavior and grant clarity, yet one may still seek impersonal liberation or subtle enjoyment (mukti/siddhi). Parīkṣit’s point is that śuddha-bhakti is not merely ethical refinement; it is wholehearted surrender and loving service to the personal Lord. The Bhāgavatam uses this contrast to elevate bhakti as independent (svatantrā) and supremely auspicious, attained chiefly through the mercy of devotees and the Lord.
Citraketu is a king of Śūrasena whose intense desire for a son leads him through joy, tragedy, and eventual spiritual awakening. His narrative functions as the causal and theological background for later events connected to Vṛtrāsura, while also teaching that devotion can be cultivated through reversal of fortune, when sages redirect the heart from attachment to remembrance of Bhagavān.
It frames the episode as a deliberate karmic and pedagogical arrangement: the very object of attachment (the son) becomes the instrument of detachment (vairāgya). In Bhāgavata logic, such reversals are not meaningless cruelty but a means by which the Lord, through His sages, dismantles false shelter and prepares the devotee for higher realization.
The chapter shows that grief is proportionate to possessiveness: the King’s long frustration intensifies his later fixation, and favoritism fuels envy, culminating in tragedy. The lamentations also raise philosophical objections about providence and karma, which are poised to be answered by sage instruction. Thus the narrative demonstrates how material love (based on “mine”) binds the heart, whereas spiritual love ultimately depends on the Lord’s will and leads to liberation.