Adhyaya 12
Vṛtrāsura Instructs Indra on Providence and Devotion; The Slaying of Vṛtrāsura
पूर्वयुद्धक्रमानन्तरम् इन्द्र-वृत्रासुरयोः संग्रामः तीव्रतरो भवति, तथा च तत्त्वोपदेशोऽपि प्रकाशते। वृत्रासुरो देहविजयात् मृत्युमेव श्रेयस्करं मन्वानः ज्वलन्तं त्रिशूलं क्षिपति; इन्द्रः वज्रेण तस्य भुजं छित्त्वा प्रत्युत्तरं ददाति। वृत्रासुरः इन्द्रं प्रहृत्य वज्रं पातयति; इन्द्रः लज्जया संदेहं गच्छति। तदा शत्रुरपि सन् वृत्रासुरः स्पष्टं वदति—सर्वे देहाः शक्तयश्च परमेश्वराधीनाः; जयापजयौ दैवेन; गुणाः प्रकृतेर्धर्माः, आत्मा साक्षी; समभावेन स्थित्वा स्वधर्मे प्रवर्तितव्यम्। इन्द्रः तस्य भक्तिमहिमानं ज्ञात्वा पुनः युद्धं करोति। इन्द्रः अपरं हस्तं छिनत्ति; वृत्रासुरः महाकायो भूत्वा इन्द्रं ग्रसति, किन्तु नारायणकवचेन स रक्षितः। इन्द्रः बहिर्निष्क्रम्य वर्षपर्यन्तं वज्रेण शिरः छित्त्वा वृत्रासुरं हन्ति। तस्य जीवः सङ्कर्षणस्य पार्षदत्वेन परं धाम गच्छन् दृश्यते; देवाः हृष्टाः, तथापि सिद्धभक्तवधस्य गम्भीरधर्मसङ्कटं सूच्यते।
Shlokas
Verse 1
श्रीऋषिरुवाच एवं जिहासुर्नृप देहमाजौ मृत्युं वरं विजयान्मन्यमान: । शूलं प्रगृह्याभ्यपतत् सुरेन्द्रं यथा महापुरुषं कैटभोऽप्सु ॥ १ ॥
श्रीऋषिरुवाच—एवं जिहासुर्नृप देहमाजौ, मृत्युं वरं विजयान्मन्यमानः। शूलं प्रगृह्याभ्यपतत् सुरेन्द्रं, यथा कैटभोऽप्सु महापुरुषम् ॥
Verse 2
ततो युगान्ताग्निकठोरजिह्व- माविध्य शूलं तरसासुरेन्द्र: । क्षिप्त्वा महेन्द्राय विनद्य वीरो हतोऽसि पापेति रुषा जगाद ॥ २ ॥
ततो युगान्ताग्निकठोरजिह्वमाविध्य शूलं तरसासुरेन्द्रः। क्षिप्त्वा महेन्द्राय विनद्य वीरो हतोऽसि पापेति रुषा जगाद ॥
Verse 3
ख आपतत्तद्विचलद्ग्रहोल्कव- न्निरीक्ष्य दुष्प्रेक्ष्यमजातविक्लव: । वज्रेण वज्री शतपर्वणाच्छिनद् भुजं च तस्योरगराजभोगम् ॥ ३ ॥
ख आपतत्तद्विचलद्ग्रहोल्कवन्निरीक्ष्य दुष्प्रेक्ष्यमजातविक्लवः । वज्रेण वज्री शतपर्वणाच्छिनद्भुजं च तस्योरगराजभोगम् ॥ ३ ॥
Verse 4
छिन्नैकबाहु: परिघेण वृत्र: संरब्ध आसाद्य गृहीतवज्रम् । हनौ तताडेन्द्रमथामरेभं वज्रं च हस्तान्न्यपतन्मघोन: ॥ ४ ॥
छिन्नैकबाहुः परिघेण वृत्रः संरब्ध आसाद्य गृहीतवज्रम् । हनौ तताडेन्द्रमथामरेभं वज्रं च हस्तान्न्यपतन्मघोनः ॥ ४ ॥
Verse 5
वृत्रस्य कर्मातिमहाद्भुतं तत् सुरासुराश्चारणसिद्धसङ्घा: । अपूजयंस्तत् पुरुहूतसङ्कटं निरीक्ष्य हा हेति विचुक्रुशुर्भृशम् ॥ ५ ॥
वृत्रस्य कर्मातिमहाद्भुतं तत् सुरासुराश्चारणसिद्धसङ्घाः । अपूजयन्तत् पुरुहूतसङ्कटं निरीक्ष्य हा हेति विचुक्रुशुर्भृशम् ॥ ५ ॥
Verse 6
इन्द्रो न वज्रं जगृहे विलज्जित- श्च्युतं स्वहस्तादरिसन्निधौ पुन: । तमाह वृत्रो हर आत्तवज्रो जहि स्वशत्रुं न विषादकाल: ॥ ६ ॥
इन्द्रो न वज्रं जगृहे विलज्जितश्च्युतं स्वहस्तादरिसन्निधौ पुनः । तमाह वृत्रो हर आत्तवज्रो जहि स्वशत्रुं न विषादकालः ॥ ६ ॥
Verse 7
युयुत्सतां कुत्रचिदाततायिनां जय: सदैकत्र न वै परात्मनाम् । विनैकमुत्पत्तिलयस्थितीश्वरं सर्वज्ञमाद्यं पुरुषं सनातनम् ॥ ७ ॥
युयुत्सतां कुत्रचिदाततायिनां जयः सदैकत्र न वै परात्मनाम् । विनैकमुत्पत्तिलयस्थितीश्वरं सर्वज्ञमाद्यं पुरुषं सनातनम् ॥ ७ ॥
Verse 8
लोका: सपाला यस्येमे श्वसन्ति विवशा वशे । द्विजा इव शिचा बद्धा: स काल इह कारणम् ॥ ८ ॥
अस्य परमेश्वरस्य वशे विवशाः सपाला इमे लोकाः श्वसन्ति; द्विजा इव शिचा बद्धाः, न स्वातन्त्र्येण चेष्टितुं शक्नुवन्ति—स एव कालः कारणम्।
Verse 9
ओज: सहो बलं प्राणममृतं मृत्युमेव च । तमज्ञाय जनो हेतुमात्मानं मन्यते जडम् ॥ ९ ॥
ओजः सहो बलं प्राणोऽमृतं मृत्युरेव च—एतत्सर्वं परमपुरुषस्याधीनम्। तमजानन् जनो जडं देहमात्मानं हेतुमिव मन्यते।
Verse 10
यथा दारुमयी नारी यथा पत्रमयो मृग: । एवं भूतानि मघवन्नीशतन्त्राणि विद्धि भो: ॥ १० ॥
यथा दारुमयी नारी पत्रमयो मृगश्च स्वयमेव न नृत्यति, न चेष्टते, किन्तु धारकाधीनः; एवं मघवन्, सर्वभूतानि परमेशितुः इच्छानुसारं नृत्यन्ति—न कश्चिद् स्वातन्त्र्यवान्।
Verse 11
पुरुष: प्रकृतिर्व्यक्तमात्मा भूतेन्द्रियाशया: । शक्नुवन्त्यस्य सर्गादौ न विना यदनुग्रहात् ॥ ११ ॥
पुरुषाः त्रयः, प्रकृतिः, व्यक्तं, अहङ्कारः, भूतानि, इन्द्रियाणि, मनो बुद्धिश्च चेतना च—एते सर्गादौ परमपुरुषस्य निर्देशं विना, तदनुग्रहं विना च, सृष्टिं कर्तुं न शक्नुवन्ति।
Verse 12
अविद्वानेवमात्मानं मन्यतेऽनीशमीश्वरम् । भूतै: सृजति भूतानि ग्रसते तानि तै: स्वयम् ॥ १२ ॥
अविद्वान् एवं आत्मानं मन्यतेऽनीशमीश्वरम्। भूतैः भूतानि सृजति, तानि तैरेव ग्रसते स्वयम्—इति न सम्यग्ज्ञानम्; यतः परमेश्वर एव परेषां माध्यमेन सृजति ग्रसति च।
Verse 13
आयु: श्री: कीर्तिरैश्वर्यमाशिष: पुरुषस्य या: । भवन्त्येव हि तत्काले यथानिच्छोर्विपर्यया: ॥ १३ ॥
यथा मरणमनिच्छन्नपि पुरुषः कालेनायुः श्रीं कीर्तिमैश्वर्यं च सर्वमुत्सृजति, तथा विजयकाले नियते भगवत्कृपया तानि सर्वाणि लभ्यन्ते।
Verse 14
तस्मादकीर्तियशसोर्जयापजययोरपि । सम: स्यात्सुखदु:खाभ्यां मृत्युजीवितयोस्तथा ॥ १४ ॥
तस्मात् भगवदधीनत्वात् अकीर्तिकीर्त्योः जयापजययोः सुखदुःखयोः मृत्युजीवितयोश्च समो भवेत्, चिन्तारहितः।
Verse 15
सत्त्वं रजस्तम इति प्रकृतेर्नात्मनो गुणा: । तत्र साक्षिणमात्मानं यो वेद स न बध्यते ॥ १५ ॥
सत्त्वं रजस्तम इति गुणाः प्रकृतेरेव, नात्मनः; तेषां क्रियाफलयोः साक्षिणं शुद्धमात्मानं यो वेत्ति स न बध्यते।
Verse 16
पश्य मां निर्जितं शत्रु वृक्णायुधभुजं मृधे । घटमानं यथाशक्ति तव प्राणजिहीर्षया ॥ १६ ॥
पश्य मां शत्रो, मृधे वृक्णायुधभुजं निर्जितं च; तथापि तव प्राणजिहीर्षया यथाशक्ति घटमानोऽस्मि। न शोचामि; त्वमपि शोकं त्यक्त्वा युद्धं कुरु।
Verse 17
प्राणग्लहोऽयं समर इष्वक्षो वाहनासन: । अत्र न ज्ञायतेऽमुष्य जयोऽमुष्य पराजय: ॥ १७ ॥
प्राणग्लहोऽयं समरः; इष्वक्षो वाहनासनः। अत्र कस्य जयो कस्य पराजयो न ज्ञायते; दैवाधीनं हि सर्वम्।
Verse 18
श्रीशुक उवाच इन्द्रो वृत्रवच: श्रुत्वा गतालीकमपूजयत् । गृहीतवज्र: प्रहसंस्तमाह गतविस्मय: ॥ १८ ॥
श्रीशुक उवाच—वृत्रस्य सरलोपदेशवचः श्रुत्वेन्द्रः तं प्रशशंस; पुनर्वज्रं करे गृहीत्वा, अविस्मितोऽनलिकः सन् स्मितपूर्वकं वृत्रासुरं प्रत्युवाच।
Verse 19
इन्द्र उवाच अहो दानव सिद्धोऽसि यस्य ते मतिरीदृशी । भक्त: सर्वात्मनात्मानं सुहृदं जगदीश्वरम् ॥ १९ ॥
इन्द्र उवाच—अहो दानव, सिद्धोऽसि; यतो ते मतिरेवंविधा। त्वं सर्वात्मना जगदीश्वरं सर्वात्मानं सुहृदं भगवन्तं भक्त्या भजसे।
Verse 20
भवानतार्षीन्मायां वै वैष्णवीं जनमोहिनीम् । यद् विहायासुरं भावं महापुरुषतां गत: ॥ २० ॥
भवान् वैष्णवीं मायां जनमोहिनीम् अतार्षीत्; ततोऽसुरभावं विहाय महापुरुषभक्तत्वं प्राप्तवान्।
Verse 21
खल्विदं महदाश्चर्यं यद् रज:प्रकृतेस्तव । वासुदेवे भगवति सत्त्वात्मनि दृढा मति: ॥ २१ ॥
खलु महदाश्चर्यमिदं यत् रजःप्रकृतेस्तव, असुरस्यापि, वासुदेवे भगवति सत्त्वात्मनि दृढा मतिर्भवति।
Verse 22
यस्य भक्तिर्भगवति हरौ नि:श्रेयसेश्वरे । विक्रीडतोऽमृताम्भोधौ किं क्षुद्रै: खातकोदकै: ॥ २२ ॥
यस्य भगवति हरौ नि:श्रेयसेश्वरे भक्तिः, स अमृताम्भोधौ क्रीडति; तस्य क्षुद्रखातकोदकैः किं प्रयोजनम्?
Verse 23
श्रीशुक उवाच इति ब्रुवाणावन्योन्यं धर्मजिज्ञासया नृप । युयुधाते महावीर्याविन्द्रवृत्रौ युधाम्पती ॥ २३ ॥
श्रीशुक उवाच इति ब्रुवाणावन्योन्यं धर्मजिज्ञासया नृप । युयुधाते महावीर्याविन्द्रवृत्रौ युधाम्पती ॥ २३ ॥
Verse 24
आविध्य परिघं वृत्र: कार्ष्णायसमरिन्दम: । इन्द्राय प्राहिणोद् घोरं वामहस्तेन मारिष ॥ २४ ॥
आविध्य परिघं वृत्र: कार्ष्णायसमरिन्दम: । इन्द्राय प्राहिणोद् घोरं वामहस्तेन मारिष ॥ २४ ॥
Verse 25
स तु वृत्रस्य परिघं करं च करभोपमम् । चिच्छेद युगपद्देवो वज्रेण शतपर्वणा ॥ २५ ॥
स तु वृत्रस्य परिघं करं च करभोपमम् । चिच्छेद युगपद्देवो वज्रेण शतपर्वणा ॥ २५ ॥
Verse 26
दोर्भ्यामुत्कृत्तमूलाभ्यां बभौ रक्तस्रवोऽसुर: । छिन्नपक्षो यथा गोत्र: खाद्भ्रष्टो वज्रिणा हत: ॥ २६ ॥
दोर्भ्यामुत्कृत्तमूलाभ्यां बभौ रक्तस्रवोऽसुर: । छिन्नपक्षो यथा गोत्र: खाद्भ्रष्टो वज्रिणा हत: ॥ २६ ॥
Verse 27
महाप्राणो महावीर्यो महासर्प इव द्विपम् । कृत्वाधरां हनुं भूमौ दैत्यो दिव्युत्तरां हनुम् । नभोगम्भीरवक्त्रेण लेलिहोल्बणजिह्वया ॥ २७ ॥ दंष्ट्राभि: कालकल्पाभिर्ग्रसन्निव जगत्त्रयम् । अतिमात्रमहाकाय आक्षिपंस्तरसा गिरीन् ॥ २८ ॥ गिरिराट् पादचारीव पद्भ्यां निर्जरयन् महीम् । जग्रास स समासाद्य वज्रिणं सहवाहनम् ॥ २९ ॥
महाप्राणो महावीर्यो महासर्प इव द्विपम् । कृत्वाधरां हनुं भूमौ दैत्यो दिव्युत्तरां हनुम् । नभोगम्भीरवक्त्रेण लेलिहोल्बणजिह्वया ॥ २७ ॥ दंष्ट्राभि: कालकल्पाभिर्ग्रसन्निव जगत्त्रयम् । अतिमात्रमहाकाय आक्षिपंस्तरसा गिरीन् ॥ २८ ॥ गिरिराट् पादचारीव पद्भ्यां निर्जरयन् महीम् । जग्रास स समासाद्य वज्रिणं सहवाहनम् ॥ २९ ॥
Verse 28
महाप्राणो महावीर्यो महासर्प इव द्विपम् । कृत्वाधरां हनुं भूमौ दैत्यो दिव्युत्तरां हनुम् । नभोगम्भीरवक्त्रेण लेलिहोल्बणजिह्वया ॥ २७ ॥ दंष्ट्राभि: कालकल्पाभिर्ग्रसन्निव जगत्त्रयम् । अतिमात्रमहाकाय आक्षिपंस्तरसा गिरीन् ॥ २८ ॥ गिरिराट् पादचारीव पद्भ्यां निर्जरयन् महीम् । जग्रास स समासाद्य वज्रिणं सहवाहनम् ॥ २९ ॥
वृत्रासुरो महाप्राणो महावीर्यः स दानवः । अधरां हनुं भूमौ कृत्वा दिव्युत्तरां नभसि ॥ नभोगम्भीरवक्त्रोऽसौ लेलिहानोल्बणजिह्वया । कालकल्पदंष्ट्राभिर्ग्रसन्निव जगत्त्रयम् ॥ अतिमात्रमहाकायः शैलान् क्षिपन् तरसा भृशम् । पादैर्निर्जरयन् भूमिं गिरिराडिव पादचारी ॥ समासाद्य वज्रिणं सोऽैरावतसहं बली । महोरग इव द्विपं जग्रास भयवर्धनः ॥
Verse 29
महाप्राणो महावीर्यो महासर्प इव द्विपम् । कृत्वाधरां हनुं भूमौ दैत्यो दिव्युत्तरां हनुम् । नभोगम्भीरवक्त्रेण लेलिहोल्बणजिह्वया ॥ २७ ॥ दंष्ट्राभि: कालकल्पाभिर्ग्रसन्निव जगत्त्रयम् । अतिमात्रमहाकाय आक्षिपंस्तरसा गिरीन् ॥ २८ ॥ गिरिराट् पादचारीव पद्भ्यां निर्जरयन् महीम् । जग्रास स समासाद्य वज्रिणं सहवाहनम् ॥ २९ ॥
वृत्रासुरो महाप्राणो महावीर्यः स दानवः । अधरां हनुं भूमौ कृत्वा दिव्युत्तरां नभसि ॥ नभोगम्भीरवक्त्रोऽसौ लेलिहानोल्बणजिह्वया । कालकल्पदंष्ट्राभिर्ग्रसन्निव जगत्त्रयम् ॥ अतिमात्रमहाकायः शैलान् क्षिपन् तरसा भृशम् । पादैर्निर्जरयन् भूमिं गिरिराडिव पादचारी ॥ समासाद्य वज्रिणं सोऽैरावतसहं बली । महोरग इव द्विपं जग्रास भयवर्धनः ॥
Verse 30
वृत्रग्रस्तं तमालोक्य सप्रजापतय: सुरा: । हा कष्टमिति निर्विण्णाश्चुक्रुशु: समहर्षय: ॥ ३० ॥
वृत्रग्रस्तं तमालोक्य सप्रजापतयः सुराः । हा कष्टमिति निर्विण्णाश्चुक्रुशुः समहर्षयः ॥
Verse 31
निगीर्णोऽप्यसुरेन्द्रेण न ममारोदरं गत: । महापुरुषसन्नद्धो योगमायाबलेन च ॥ ३१ ॥
निगीर्णोऽप्यसुरेन्द्रेण न ममारोदरं गतः । महापुरुषसन्नद्धो योगमायाबलेन च ॥
Verse 32
भित्त्वा वज्रेण तत्कुक्षिं निष्क्रम्य बलभिद् विभु: । उच्चकर्त शिर: शत्रोर्गिरिशृङ्गमिवौजसा ॥ ३२ ॥
भित्त्वा वज्रेण तत्कुक्षिं निष्क्रम्य बलभिद् विभुः । उच्चकर्त शिरः शत्रोर्गिरिशृङ्गमिवौजसा ॥
Verse 33
वज्रस्तु तत्कन्धरमाशुवेग: कृन्तन् समन्तात् परिवर्तमान: । न्यपातयत् तावदहर्गणेन यो ज्योतिषामयने वार्त्रहत्ये ॥ ३३ ॥
वज्रस्तु तत्कन्धरमाशुवेग: कृन्तन् समन्तात् परिवर्तमान: । न्यपातयत् तावदहर्गणेन यो ज्योतिषामयने वार्त्रहत्ये ॥
Verse 34
तदा च खे दुन्दुभयो विनेदु- र्गन्धर्वसिद्धा: समहर्षिसङ्घा: । वार्त्रघ्नलिङ्गैस्तमभिष्टुवाना मन्त्रैर्मुदा कुसुमैरभ्यवर्षन् ॥ ३४ ॥
तदा च खे दुन्दुभयो विनेदु- र्गन्धर्वसिद्धा: समहर्षिसङ्घा: । वार्त्रघ्नलिङ्गैस्तमभिष्टुवाना मन्त्रैर्मुदा कुसुमैरभ्यवर्षन् ॥
Verse 35
वृत्रस्य देहान्निष्क्रान्तमात्मज्योतिररिन्दम । पश्यतां सर्वदेवानामलोकं समपद्यत ॥ ३५ ॥
वृत्रस्य देहान्निष्क्रान्तमात्मज्योतिररिन्दम । पश्यतां सर्वदेवानामलोकं समपद्यत ॥
Frequently Asked Questions
Vṛtrāsura frames the battle as duty under providence (daiva): embodied beings are not independent arbiters of victory, and lamentation is ignorance of the Lord’s supervision. His instruction is not sentimental pacifism but spiritual clarity—perform one’s role without illusion, knowing outcomes rest with Bhagavān. This also reveals Vṛtrāsura’s bhakti: he seeks the Lord’s will, even if it arrives through his own death.
The chapter explicitly distinguishes external designation from internal consciousness. Indra observes Vṛtrāsura’s discrimination, endurance, and fixation on Vāsudeva in pure goodness—symptoms of devotion that surpass bodily identity and social category. The Bhāgavata’s point is that bhakti is defined by surrender and God-centered intent; a devotee may appear in any birth, while demoniac mentality can exist even amid “heavenly” power.
The wooden doll analogy teaches īśvara-sarva-niyantṛtva: beings act as instruments moved by the supreme controller, so independence is illusory. The gambling match analogy addresses uncertainty in worldly struggle: even with strategy and strength, the decisive factor is providence under the Lord’s sanction. Together they cultivate samatā—steady performance of duty without pride in success or despair in failure.
Indra is protected by the Nārāyaṇa-kavaca, described as identical with Nārāyaṇa Himself—signifying that divine protection is not merely symbolic but the Lord’s personal shelter. Thus, even within the demon’s belly, Indra does not die; he then pierces Vṛtrāsura’s abdomen with the vajra and emerges to complete the destined slaying.
The text emphasizes cosmic timing: the weapon revolves with great speed, yet the separation completes only at the “suitable time” for Vṛtrāsura’s death, measured as 360 days (a full solar-lunar cycle of northern and southern courses). The narrative underscores that even divine weapons operate under the Lord’s overarching will and the ordained moment (kāla) governing embodied events.
Vṛtrāsura’s living spark is seen returning ‘back to Godhead’ to become an associate of Lord Saṅkarṣaṇa. This implies that liberation is awarded according to devotional consciousness rather than battlefield alignment. The Bhāgavata thereby teaches that bhakti can be perfected even amid conflict when one’s heart is fixed on the Supreme Lord.