Adhyaya 11
Vṛtrāsura Rebukes Indra; Heroic Combat and the Asura’s Pure Devotional Prayers
पूर्ववृत्तेन्द्र–वृत्रासुरयोर्युद्धवृद्धौ (विष्णुना दधीच्यस्थिभिः शक्तीकृतवज्रस्य पृष्ठभूमौ) देवाः किञ्चित्कालं युक्त्या दैत्यान् पृष्ठतः प्रहरन्ति, ते च विकीर्णाः भवन्ति। स्वसेनायाः कातर्येण दुःखितो वृत्रासुरोऽधर्म्यं पृष्ठघातयुद्धं निन्दन् देवान् सम्मुखयुद्धायाह्वयति। तस्य नादेन रणभूमिः स्तब्धा; स त्रिशूलेनाभ्येति, देवान् मर्दयति, इन्द्रस्य क्षिप्तं गदां गृहीत्वा तया ऐरावतं ताडयन् इन्द्रं पातयति—यदुभयसेनाभिः प्रशंस्यते। तथापि इन्द्रे दुर्बले सति तं न हन्ति; क्रोधेऽपि क्षात्रधर्मपालनं दर्शयति। विश्वरूपब्राह्मणभ्रातृहत्यां स्मारयन् इन्द्रस्य पापानि गर्हयति, अनन्तरं निश्चयं वदति—विष्णोः संकल्पेनैव इन्द्रः मां हनिष्यति। अध्यायस्य शिरोभागे वृत्रस्य प्रसिद्धा भक्तिप्रार्थना—स्वर्गं राज्यं सिद्धींश्च, निराकारमुक्तिमपि परित्यज्य, केवलं भगवद्भक्तसेवायां नित्यदास्यं याचते। एषा भक्त्युत्कर्षा वज्रप्रहारस्य निर्णायककर्मणः तथा दैवव्यवस्थायाḥ–व्यक्तिदोषस्य च परिणामानां भूमिकां रचयति।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच त एवं शंसतो धर्मं वच: पत्युरचेतस: । नैवागृह्णन्त सम्भ्रान्ता: पलायनपरा नृप ॥ १ ॥
श्रीशुक उवाच—नृप, वृत्रासुरो दैत्यसेनापतिः धर्मतत्त्वं स्वान् उपदिशन् एवम् अशंसत्; किन्तु पलायनपराः भीतचित्ताः सम्भ्रान्ता दैत्यनायकाः तस्य वचो नैवागृह्णन्।
Verse 2
विशीर्यमाणां पृतनामासुरीमसुरर्षभ: । कालानुकूलैस्त्रिदशै: काल्यमानामनाथवत् ॥ २ ॥ दृष्ट्वातप्यत सङ्कुद्ध इन्द्रशत्रुरमर्षित: । तान् निवार्यौजसा राजन् निर्भर्त्स्येदमुवाच ह ॥ ३ ॥
राजन्, कालानुकूलैस्त्रिदशैः पृष्ठतोऽभ्याहता दैत्यपृतना विशीर्यमाणा नाथहीनेव विकीर्णा बभूव। तां दीनां दृष्ट्वा असुरर्षभो वृत्रासुर इन्द्रशत्रुरमर्षितः सन्तप्तः; स तान् ओजसा निवार्य क्रुद्धो निर्भर्त्स्येदं वचोऽब्रवीत्।
Verse 3
विशीर्यमाणां पृतनामासुरीमसुरर्षभ: । कालानुकूलैस्त्रिदशै: काल्यमानामनाथवत् ॥ २ ॥ दृष्ट्वातप्यत सङ्कुद्ध इन्द्रशत्रुरमर्षित: । तान् निवार्यौजसा राजन् निर्भर्त्स्येदमुवाच ह ॥ ३ ॥
राजन्, कालानुकूलैस्त्रिदशैः पृष्ठतोऽभ्याहता दैत्यपृतना विशीर्यमाणा नाथहीनेव विकीर्णा बभूव। तां दीनां दृष्ट्वा असुरर्षभो वृत्रासुर इन्द्रशत्रुरमर्षितः सन्तप्तः; स तान् ओजसा निवार्य क्रुद्धो निर्भर्त्स्येदं वचोऽब्रवीत्।
Verse 4
किं व उच्चरितैर्मातुर्धावद्भि: पृष्ठतो हतै: । न हि भीतवध: श्लाघ्यो न स्वर्ग्य: शूरमानिनाम् ॥ ४ ॥
हे त्रिदशाः, एते दैत्याः व्यर्थजन्मानः; मातृदेहाद् मलवत् निष्क्रान्ताः। भीताः पलायन्तो ये, तान् पृष्ठतो हत्वा किं फलम्? भीतवधः न श्लाघ्यः, न च शूरमानिनां स्वर्ग्यः; अकीर्तिकर एव सः।
Verse 5
यदि व: प्रधने श्रद्धा सारं वा क्षुल्लका हृदि । अग्रे तिष्ठत मात्रं मे न चेद ग्राम्यसुखे स्पृहा ॥ ५ ॥
यदि वः प्रधने श्रद्धा सारं वा क्षुल्लका हृदि । अग्रे तिष्ठत मात्रं मे न चेद् ग्राम्यसुखे स्पृहा ॥ ५ ॥
Verse 6
एवं सुरगणान् क्रुद्धो भीषयन् वपुषा रिपून् । व्यनदत् सुमहाप्राणो येन लोका विचेतस: ॥ ६ ॥
एवं सुरगणान् क्रुद्धो भीषयन् वपुषा रिपून् । व्यनदत् सुमहाप्राणो येन लोका विचेतसः ॥ ६ ॥
Verse 7
तेन देवगणा: सर्वे वृत्रविस्फोटनेन वै । निपेतुर्मूर्च्छिता भूमौ यथैवाशनिना हता: ॥ ७ ॥
तेन देवगणाः सर्वे वृत्रविस्फोटनेन वै । निपेतुर्मूर्च्छिता भूमौ यथैवाशनिना हताः ॥ ७ ॥
Verse 8
ममर्द पद्भ्यां सुरसैन्यमातुरं निमीलिताक्षं रणरङ्गदुर्मद: । गां कम्पयन्नुद्यतशूल ओजसा नालं वनं यूथपतिर्यथोन्मद: ॥ ८ ॥
ममर्द पद्भ्यां सुरसैन्यमातुरं निमीलिताक्षं रणरङ्गदुर्मदः । गां कम्पयन्नुद्यतशूल ओजसा नालं वनं यूथपतिर्यथोन्मदः ॥ ८ ॥
Verse 9
विलोक्य तं वज्रधरोऽत्यमर्षित: स्वशत्रवेऽभिद्रवते महागदाम् । चिक्षेप तामापततीं सुदु:सहां जग्राह वामेन करेण लीलया ॥ ९ ॥
विलोक्य तं वज्रधरोऽत्यमर्षितः स्वशत्रवेऽभिद्रवते महागदाम् । चिक्षेप तामापततीं सुदुःसहां जग्राह वामेन करेण लीलया ॥ ९ ॥
Verse 10
स इन्द्रशत्रु: कुपितो भृशं तया महेन्द्रवाहं गदयोरुविक्रम: । जघान कुम्भस्थल उन्नदन्मृधे तत्कर्म सर्वे समपूजयन्नृप ॥ १० ॥
स इन्द्रशत्रु: कुपितो भृशं तया महेन्द्रवाहं गदयोरुविक्रम: । जघान कुम्भस्थल उन्नदन्मृधे तत्कर्म सर्वे समपूजयन्नृप ॥ १० ॥
Verse 11
ऐरावतो वृत्रगदाभिमृष्टो विघूर्णितोऽद्रि: कुलिशाहतो यथा । अपासरद् भिन्नमुख: सहेन्द्रो मुञ्चन्नसृक् सप्तधनुर्भृशार्त: ॥ ११ ॥
ऐरावतो वृत्रगदाभिमृष्टो विघूर्णितोऽद्रि: कुलिशाहतो यथा । अपासरद् भिन्नमुख: सहेन्द्रो मुञ्चन्नसृक् सप्तधनुर्भृशार्त: ॥ ११ ॥
Verse 12
न सन्नवाहाय विषण्णचेतसे प्रायुङ्क्त भूय: स गदां महात्मा । इन्द्रोऽमृतस्यन्दिकराभिमर्श वीतव्यथक्षतवाहोऽवतस्थे ॥ १२ ॥
न सन्नवाहाय विषण्णचेतसे प्रायुङ्क्त भूय: स गदां महात्मा । इन्द्रोऽमृतस्यन्दिकराभिमर्श वीतव्यथक्षतवाहोऽवतस्थे ॥ १२ ॥
Verse 13
स तं नृपेन्द्राहवकाम्यया रिपुं वज्रायुधं भ्रातृहणं विलोक्य । स्मरंश्च तत्कर्म नृशंसमंह: शोकेन मोहेन हसञ्जगाद ॥ १३ ॥
स तं नृपेन्द्राहवकाम्यया रिपुं वज्रायुधं भ्रातृहणं विलोक्य । स्मरंश्च तत्कर्म नृशंसमंह: शोकेन मोहेन हसञ्जगाद ॥ १३ ॥
Verse 14
श्रीवृत्र उवाच दिष्ट्या भवान् मे समवस्थितो रिपु- र्यो ब्रह्महा गुरुहा भ्रातृहा च । दिष्ट्यानृणोऽद्याहमसत्तम त्वया मच्छूलनिर्भिन्नदृषद्धृदाचिरात् ॥ १४ ॥
श्रीवृत्र उवाच दिष्ट्या भवान् मे समवस्थितो रिपु- र्यो ब्रह्महा गुरुहा भ्रातृहा च । दिष्ट्यानृणोऽद्याहमसत्तम त्वया मच्छूलनिर्भिन्नदृषद्धृदाचिरात् ॥ १४ ॥
Verse 15
यो नोऽग्रजस्यात्मविदो द्विजाते- र्गुरोरपापस्य च दीक्षितस्य । विश्रभ्य खड्गेन शिरांस्यवृश्चत् पशोरिवाकरुण: स्वर्गकाम: ॥ १५ ॥
यो नोऽग्रजस्यात्मविदो द्विजाते- र्गुरोरपापस्य च दीक्षितस्य । विश्रभ्य खड्गेन शिरांस्यवृश्चत् पशोरिवाकरुण: स्वर्गकाम: ॥ १५ ॥
Verse 16
श्रीह्रीदयाकीर्तिभिरुज्झितं त्वां स्वकर्मणा पुरुषादैश्च गर्ह्यम् । कृच्छ्रेण मच्छूलविभिन्नदेह- मस्पृष्टवह्निं समदन्ति गृध्रा: ॥ १६ ॥
श्रीह्रीदयाकीर्तिभिरुज्झितं त्वां स्वकर्मणा पुरुषादैश्च गर्ह्यम् । कृच्छ्रेण मच्छूलविभिन्नदेह- मस्पृष्टवह्निं समदन्ति गृध्रा: ॥ १६ ॥
Verse 17
अन्येऽनु ये त्वेह नृशंसमज्ञा यदुद्यतास्त्रा: प्रहरन्ति मह्यम् । तैर्भूतनाथान् सगणान् निशात त्रिशूलनिर्भिन्नगलैर्यजामि ॥ १७ ॥
अन्येऽनु ये त्वेह नृशंसमज्ञा यदुद्यतास्त्रा: प्रहरन्ति मह्यम् । तैर्भूतनाथान् सगणान् निशात त्रिशूलनिर्भिन्नगलैर्यजामि ॥ १७ ॥
Verse 18
अथो हरे मे कुलिशेन वीर हर्ता प्रमथ्यैव शिरो यदीह । तत्रानृणो भूतबलिं विधाय मनस्विनां पादरज: प्रपत्स्ये ॥ १८ ॥
अथो हरे मे कुलिशेन वीर हर्ता प्रमथ्यैव शिरो यदीह । तत्रानृणो भूतबलिं विधाय मनस्विनां पादरज: प्रपत्स्ये ॥ १८ ॥
Verse 19
सुरेश कस्मान्न हिनोषि वज्रं पुर: स्थिते वैरिणि मय्यमोघम् । मा संशयिष्ठा न गदेव वज्र: स्यान्निष्फल: कृपणार्थेव याच्ञा ॥ १९ ॥
सुरेश कस्मान्न हिनोषि वज्रं पुर: स्थिते वैरिणि मय्यमोघम् । मा संशयिष्ठा न गदेव वज्र: स्यान्निष्फल: कृपणार्थेव याच्ञा ॥ १९ ॥
Verse 20
नन्वेष वज्रस्तव शक्र तेजसा हरेर्दधीचेस्तपसा च तेजित: । तेनैव शत्रुं जहि विष्णुयन्त्रितो यतो हरिर्विजय: श्रीर्गुणास्तत: ॥ २० ॥
ननु शक्र, मम वधार्थं यद्वज्रं त्वया धार्यते, तद् हरेर्विष्णोः तेजसा दधीचेस्तपसा च तेजितम्। अतः विष्णुयन्त्रितस्त्वं तेनैव शत्रुं जहि; यतो हरिर्विजयः श्रीर्गुणाश्च तव निश्चिता इति॥
Verse 21
अहं समाधाय मनो यथाह न: सङ्कर्षणस्तच्चरणारविन्दे । त्वद्वज्ररंहोलुलितग्राम्यपाशो गतिं मुनेर्याम्यपविद्धलोक: ॥ २१ ॥
अहं त्वद्वज्ररंहसा ग्राम्यपाशोल्लुलितः, इमं देहं लोकं च परित्यज्य, सङ्कर्षणस्य चरणारविन्दे मनः समाधाय, नारदमुनेरिव महर्षीणां गतिं यास्यामि, यथाह नः स एव॥
Verse 22
पुंसां किलैकान्तधियां स्वकानां या: सम्पदो दिवि भूमौ रसायाम् । न राति यद्द्वेष उद्वेग आधि- र्मद: कलिर्व्यसनं सम्प्रयास: ॥ २२ ॥
एकान्तधियः पुंसः स्वकानां भगवत्पादारविन्दचिन्तकानां, दिवि भूमौ रसायां च या: सम्पदः, ता न ददाति भगवान्। यतः तासु द्वेष उद्वेग आधिर्मदः कलिर्व्यसनं च, तथा तद्वृद्ध्यर्थं रक्षणार्थं च महत् सम्प्रयासो जायते, नाशे च दुःखं महत्॥
Verse 23
त्रैवर्गिकायासविघातमस्मत्- पतिर्विधत्ते पुरुषस्य शक्र । ततोऽनुमेयो भगवत्प्रसादो यो दुर्लभोऽकिञ्चनगोचरोऽन्यै: ॥ २३ ॥
शक्र, अस्मत्पतिर्भगवान् पुरुषस्य त्रैवर्गिकायासविघातं विधत्ते—धर्मार्थकामेषु व्यर्थपरिश्रमं निवारयति। अत एव भगवत्प्रसादोऽनुमेयः; स च प्रसादोऽकिञ्चनगोचरो दुर्लभोऽन्यैः, केवलं निष्कामभक्तैर्लभ्यते॥
Verse 24
अहं हरे तव पादैकमूल- दासानुदासो भवितास्मि भूय: । मन: स्मरेतासुपतेर्गुणांस्ते गृणीत वाक् कर्म करोतु काय: ॥ २४ ॥
हरे, तव पादैकमूलदासानुदासोऽहं भूयो भवितास्मि किम्? असुपते, मनो मे तव गुणान् स्मरेत, वाक् तान् गृणीत, कायस्ते प्रेम्णा सेवां करोतु—एष मे वरः॥
Verse 25
न नाकपृष्ठं न च पारमेष्ठ्यं न सार्वभौमं न रसाधिपत्यम् । न योगसिद्धीरपुनर्भवं वा समञ्जस त्वा विरहय्य काङ्क्षे ॥ २५ ॥
हे प्रभो, नाहं नाकपृष्ठं न पारमेष्ठ्यं न सार्वभौमं न रसाधिपत्यम् । न योगसिद्धीरपुनर्भवं वा, त्वत्पादपद्मविरहे समञ्जसं काङ्क्षे ॥
Verse 26
अजातपक्षा इव मातरं खगा: स्तन्यं यथा वत्सतरा: क्षुधार्ता: । प्रियं प्रियेव व्युषितं विषण्णा मनोऽरविन्दाक्ष दिदृक्षते त्वाम् ॥ २६ ॥
हे अरविन्दाक्ष! अजातपक्षा इव खगाः मातरं, क्षुधार्ता वत्सतरा इव स्तन्यं, व्युषितं प्रियं प्रियेव विषण्णा—एवं मे मनस्त्वां दिदृक्षते सदा ॥
Verse 27
ममोत्तमश्लोकजनेषु सख्यं संसारचक्रे भ्रमत: स्वकर्मभि: । त्वन्माययात्मात्मजदारगेहे- ष्वासक्तचित्तस्य न नाथ भूयात् ॥ २७ ॥
हे नाथ! ममोत्तमश्लोकजनेषु सख्यं भवतु, संसारचक्रे स्वकर्मभिर्भ्रमतः। त्वन्मायया देहदारात्मजगेहेष्वासक्तचित्तस्य, तेषु न भूयाद्—मम चेतस्त्वय्येव निबध्यताम् ॥
Frequently Asked Questions
Vṛtrāsura frames warfare under dharma-yuddha: a true hero confronts a prepared opponent, not a fleeing or terrified one. His rebuke exposes that victory gained through fear and opportunism lacks kīrti (glory) and does not elevate one spiritually. The Bhāgavata uses this to contrast external “success” with inner dharma and to spotlight Vṛtrāsura’s unexpected nobility despite being labeled an asura.
The chapter distinguishes temperament and role from ultimate consciousness. Vṛtrāsura’s outward ferocity belongs to the battlefield narrative, but his inner orientation is exclusive dependence on Bhagavān: he accepts death as Viṣṇu’s arrangement, rejects svarga and power, and prays for dāsyam—service to the Lord’s servants. In Bhāgavata theology, bhakti is measured by śaraṇāgati and remembrance, not by social designation (deva/asura) or external intensity.
It demonstrates adherence to righteous conduct even toward an enemy. Seeing Indra disadvantaged, Vṛtrāsura refrains from a second strike, aligning with the principle that a warrior should not exploit helplessness. This restraint heightens the chapter’s moral tension: Indra’s eventual victory will not be due to Indra’s superior virtue but to the thunderbolt empowered by Viṣṇu and Dadhīci—emphasizing divine providence over mere martial dominance.
He asks not for heaven, dominion, mystic powers, or even liberation devoid of devotion. His prayer is for perpetual association with and service to the Lord’s devotees (the “servant of Your servants”), so that mind, speech, and body remain engaged in glorification and loving service. The imagery of dependent calves, fledgling birds, and a longing spouse conveys single-pointed yearning for direct service (sevā) rather than reward.
Saṅkarṣaṇa is a plenary expansion of the Supreme Lord associated with sustaining and spiritual strength, also linked with Balarāma in Vaiṣṇava theology. Vṛtrāsura’s fixation on Saṅkarṣaṇa’s lotus feet signals that his ‘death’ is contemplated as yogic transition—mind anchored in Bhagavān at the final moment—thereby aligning the battle narrative with the canto’s liberation-through-bhakti emphasis.