Adhyaya 10
Dadhīci’s Supreme Charity and the Opening of Indra’s War with Vṛtrāsura
हरिणा इन्द्रं उपदिश्य तिरोभावे देवाः दिव्ययोजनामनुसृत्य दधीचिं ऋषिं वज्रनिर्माणार्थं स्वशरीरयाचनाय उपजग्मुः। स हसन् देहासक्तिं मरणदुःखं च दर्शयन् दया-दान-धर्मोपदेशसंवादं प्रवर्तयति, देहस्य अनित्यतां प्रतिपादयति। क्षणभङ्गुरं देहं परधर्मार्थं शाश्वतकीर्त्यर्थं त्याज्यमिति निश्चित्य स स्वयम् आत्मानं ददौ, समाधिं प्रविश्य पञ्चभौतिकं देहं त्यक्तवान्। तस्य अस्थिभिः विश्वकर्मा वज्रं निर्ममे; दधीचि-तपसा भगवत्संमत्या च बलितः इन्द्रः ऐरावतमारुह्य देवैर्मुनिभिश्च स्तूयमानः वृत्रासुरं प्रति युयुत्सुः प्रस्थितः। नर्मदातटे रणं दैत्यशरवृष्ट्या घोरं जातम्, किन्तु कृष्णरक्षणेन देवाः अक्षताः; ततोऽसुराः त्रस्ताः पलायन्ते। वृत्रासुरः तान् निवार्य मृत्योरनिवार्यतां बोधयति, योगसमाधिना विशेषतः भक्तियोगेन वा रणनेतृत्वे निर्भयतया वा ‘कीर्तिमृत्युः’ लभ्यते इति, परभक्तिविचारस्य भूमिं रचयन्।
Shlokas
Verse 1
श्रीबादरायणिरुवाच इन्द्रमेवं समादिश्य भगवान् विश्वभावन: । पश्यतामनिमेषाणां तत्रैवान्तर्दधे हरि: ॥ १ ॥
श्रीबादरायणिरुवाच—एवं इन्द्रं समादिश्य भगवान् विश्वभावनः हरिः, अनिमेषाणां देवानां पश्यतां तत्रैव अन्तर्दधे॥
Verse 2
तथाभियाचितो देवैर्ऋषिराथर्वणो महान् । मोदमान उवाचेदं प्रहसन्निव भारत ॥ २ ॥
तथाभियाचितो देवैः महान् ऋषिराथर्वणः दधीचिः मोदमानः प्रहसन्निव भारत, देहदानं याचितोऽपि धर्मकथाश्रवणार्थं स्मयमान इदं उवाच॥
Verse 3
अपि वृन्दारका यूयं न जानीथ शरीरिणाम् । संस्थायां यस्त्वभिद्रोहो दु:सहश्चेतनापह: ॥ ३ ॥
अपि वृन्दारका यूयं न जानीथ शरीरिणाम् । संस्थायां यस्त्वभिद्रोहो दु:सहश्चेतनापहः ॥
Verse 4
जिजीविषूणां जीवानामात्मा प्रेष्ठ इहेप्सित: । क उत्सहेत तं दातुं भिक्षमाणाय विष्णवे ॥ ४ ॥
जिजीविषूणां जीवानामात्मा प्रेष्ठ इहेप्सितः । क उत्सहेत तं दातुं भिक्षमाणाय विष्णवे ॥
Verse 5
श्रीदेवा ऊचु: किं नु तद् दुस्त्यजं ब्रह्मन् पुंसां भूतानुकम्पिनाम् । भवद्विधानां महतां पुण्यश्लोकेड्यकर्मणाम् ॥ ५ ॥
श्रीदेवा ऊचुः किं नु तद् दुस्त्यजं ब्रह्मन् पुंसां भूतानुकम्पिनाम् । भवद्विधानां महतां पुण्यश्लोकेड्यकर्मणाम् ॥
Verse 6
नूनं स्वार्थपरो लोको न वेद परसङ्कटम् । यदि वेद न याचेत नेति नाह यदीश्वर: ॥ ६ ॥
नूनं स्वार्थपरो लोको न वेद परसङ्कटम् । यदि वेद न याचेत नेति नाह यदीश्वरः ॥
Verse 7
श्रीऋषिरुवाच धर्मं व: श्रोतुकामेन यूयं मे प्रत्युदाहृता: । एष व: प्रियमात्मानं त्यजन्तं सन्त्यजाम्यहम् ॥ ७ ॥
श्रीऋषिरुवाच धर्मं वः श्रोतुकामेन यूयं मे प्रत्युदाहृताः । एष वः प्रियमात्मानं त्यजन्तं सन्त्यजाम्यहम् ॥
Verse 8
योऽध्रुवेणात्मना नाथा न धर्मं न यश: पुमान् । ईहेत भूतदयया स शोच्य: स्थावरैरपि ॥ ८ ॥
हे देवाः, योऽध्रुवेण देहेन न धर्मं न यशः परं साधयेत्, भूतदया-विहीनः स पुरुषः स्थावरैरपि शोच्य एव।
Verse 9
एतावानव्ययो धर्म: पुण्यश्लोकैरुपासित: । यो भूतशोकहर्षाभ्यामात्मा शोचति हृष्यति ॥ ९ ॥
एष एवाव्ययो धर्मः पुण्यश्लोकैः समर्चितः—यः परदुःखे शोचति परसुखे च हृष्यति।
Verse 10
अहो दैन्यमहो कष्टं पारक्यै: क्षणभङ्गुरै: । यन्नोपकुर्यादस्वार्थैर्मर्त्य: स्वज्ञातिविग्रहै: ॥ १० ॥
अहो दैन्यमहो कष्टं परक्यैः क्षणभङ्गुरैः; यन्मर्त्यः स्वज्ञातिवित्ताद्यैः परोपकारं न कुर्यात्, तदेव दुःखहेतवः।
Verse 11
श्रीबादरायणिरुवाच एवं कृतव्यवसितो दध्यङ्ङाथर्वणस्तनुम् । परे भगवति ब्रह्मण्यात्मानं सन्नयञ्जहौ ॥ ११ ॥
श्रीबादरायणिरुवाच—एवं कृतव्यवसितो दध्यङ्ङाथर्वणस्तनुं देवानां सेवायै ददौ; परे भगवति ब्रह्मण्यात्मानं सन्नयन् पञ्चभौतिकं देहं जहौ।
Verse 12
यताक्षासुमनोबुद्धिस्तत्त्वदृग् ध्वस्तबन्धन: । आस्थित: परमं योगं न देहं बुबुधे गतम् ॥ १२ ॥
यताक्षासुमनोबुद्धिस्तत्त्वदृग् ध्वस्तबन्धनः; आस्थितः परमं योगं न देहं बुबुधे गतम्।
Verse 13
अथेन्द्रो वज्रमुद्यम्य निर्मितं विश्वकर्मणा । मुने: शक्तिभिरुत्सिक्तो भगवत्तेजसान्वित: ॥ १३ ॥ वृतो देवगणै: सर्वैर्गजेन्द्रोपर्यशोभत । स्तूयमानो मुनिगणैस्त्रैलोक्यं हर्षयन्निव ॥ १४ ॥
अथ शक्रो वज्रमुद्यम्य विश्वकर्मनिर्मितम् । दधीचिमुनेः शक्तिभिरुत्सिक्तो भगवत्तेजसान्वितः ॥
Verse 14
अथेन्द्रो वज्रमुद्यम्य निर्मितं विश्वकर्मणा । मुने: शक्तिभिरुत्सिक्तो भगवत्तेजसान्वित: ॥ १३ ॥ वृतो देवगणै: सर्वैर्गजेन्द्रोपर्यशोभत । स्तूयमानो मुनिगणैस्त्रैलोक्यं हर्षयन्निव ॥ १४ ॥
सर्वैर्देवगणैर्वृतो गजेन्द्र ऐरावतस्योपर्यशोभत । मुनिगणैः स्तूयमानस्त्रैलोक्यं हर्षयन्निव ॥
Verse 15
वृत्रमभ्यद्रवच्छत्रुमसुरानीकयूथपै: । पर्यस्तमोजसा राजन् क्रुद्धो रुद्र इवान्तकम् ॥ १५ ॥
राजन् वृत्रमभ्यद्रवच्छत्रुमसुरानीकयूथपैः परिवृतम् । क्रुद्धो रुद्र इवान्तकं यथा, तथा शक्रो बलात् ॥
Verse 16
तत: सुराणामसुरै रण: परमदारुण: । त्रेतामुखे नर्मदायामभवत्प्रथमे युगे ॥ १६ ॥
ततः सुराणामसुरैः सह रणः परमदारुणः । सत्ययुगान्ते त्रेतामुखे नर्मदातटेऽभवत् ॥
Verse 17
रुद्रैर्वसुभिरादित्यैरश्विभ्यां पितृवह्निभि: । मरुद्भिर्ऋभुभि: साध्यैर्विश्वेदेवैर्मरुत्पतिम् ॥ १७ ॥ दृष्ट्वा वज्रधरं शक्रं रोचमानं स्वया श्रिया । नामृष्यन्नसुरा राजन्मृधे वृत्रपुर:सरा: ॥ १८ ॥
रुद्रैर्वसुभिरादित्यैरश्विभ्यां पितृवह्निभिः । मरुद्भिरृभुभिः साध्यैर्विश्वेदेवैर्मरुत्पतिम् ॥ दृष्ट्वा वज्रधरं शक्रं स्वश्रिया रोचमानम् । असुरा न सहिष्णवो राजन् वृत्रपुरःसराः ॥
Verse 18
रुद्रैर्वसुभिरादित्यैरश्विभ्यां पितृवह्निभि: । मरुद्भिर्ऋभुभि: साध्यैर्विश्वेदेवैर्मरुत्पतिम् ॥ १७ ॥ दृष्ट्वा वज्रधरं शक्रं रोचमानं स्वया श्रिया । नामृष्यन्नसुरा राजन्मृधे वृत्रपुर:सरा: ॥ १८ ॥
राजन्, वृत्रासुरपुरःसराः असुराः रणभूमौ समागताः। ते रुद्रैर्वसुभिरादित्यैरश्विभ्यां पितृवह्निभिर्मरुद्भिरृभुभिः साध्यैर्विश्वेदेवैश्च परिवृतं वज्रधरं शक्रं स्वश्रिया रोचमानं ददृशुः; तस्य तेजो दैत्यैर्न सह्यं बभूव।
Verse 19
नमुचि: शम्बरोऽनर्वा द्विमूर्धा ऋषभोऽसुर: । हयग्रीव: शङ्कुशिरा विप्रचित्तिरयोमुख: ॥ १९ ॥ पुलोमा वृषपर्वा च प्रहेतिर्हेतिरुत्कल: । दैतेया दानवा यक्षा रक्षांसि च सहस्रश: ॥ २० ॥ सुमालिमालिप्रमुखा: कार्तस्वरपरिच्छदा: । प्रतिषिध्येन्द्रसेनाग्रं मृत्योरपि दुरासदम् ॥ २१ ॥ अभ्यर्दयन्नसम्भ्रान्ता: सिंहनादेन दुर्मदा: । गदाभि: परिघैर्बाणै: प्रासमुद्गरतोमरै: ॥ २२ ॥
नमुचिः शम्बरोऽनर्वा द्विमूर्धा ऋषभोऽसुरः हयग्रीवः शङ्कुशिरा विप्रचित्तिरयोमुखः। पुलोमा वृषपर्वा च प्रहेतिर्हेतिरुत्कलः—एते चान्ये च दैतेया दानवा यक्षा रक्षांसि सहस्रशः। सुमालिमालिप्रमुखाः कार्तस्वरपरिच्छदाः, मृत्योरपि दुरासदं इन्द्रसेनाग्रं प्रतिषिध्य, सिंहनादेन अभ्यर्दयन्नसम्भ्रान्ताः; गदाभिः परिघैर्बाणैः प्रासमुद्गरतोमरैश्च देवतान् पीडयामासुः।
Verse 20
नमुचि: शम्बरोऽनर्वा द्विमूर्धा ऋषभोऽसुर: । हयग्रीव: शङ्कुशिरा विप्रचित्तिरयोमुख: ॥ १९ ॥ पुलोमा वृषपर्वा च प्रहेतिर्हेतिरुत्कल: । दैतेया दानवा यक्षा रक्षांसि च सहस्रश: ॥ २० ॥ सुमालिमालिप्रमुखा: कार्तस्वरपरिच्छदा: । प्रतिषिध्येन्द्रसेनाग्रं मृत्योरपि दुरासदम् ॥ २१ ॥ अभ्यर्दयन्नसम्भ्रान्ता: सिंहनादेन दुर्मदा: । गदाभि: परिघैर्बाणै: प्रासमुद्गरतोमरै: ॥ २२ ॥
नमुचिः शम्बरोऽनर्वा द्विमूर्धा ऋषभोऽसुरः हयग्रीवः शङ्कुशिरा विप्रचित्तिरयोमुखः। पुलोमा वृषपर्वा च प्रहेतिर्हेतिरुत्कलः—एते चान्ये च दैतेया दानवा यक्षा रक्षांसि सहस्रशः। सुमालिमालिप्रमुखाः कार्तस्वरपरिच्छदाः, मृत्योरपि दुरासदं इन्द्रसेनाग्रं प्रतिषिध्य, सिंहनादेन अभ्यर्दयन्नसम्भ्रान्ताः; गदाभिः परिघैर्बाणैः प्रासमुद्गरतोमरैश्च देवतान् पीडयामासुः।
Verse 21
नमुचि: शम्बरोऽनर्वा द्विमूर्धा ऋषभोऽसुर: । हयग्रीव: शङ्कुशिरा विप्रचित्तिरयोमुख: ॥ १९ ॥ पुलोमा वृषपर्वा च प्रहेतिर्हेतिरुत्कल: । दैतेया दानवा यक्षा रक्षांसि च सहस्रश: ॥ २० ॥ सुमालिमालिप्रमुखा: कार्तस्वरपरिच्छदा: । प्रतिषिध्येन्द्रसेनाग्रं मृत्योरपि दुरासदम् ॥ २१ ॥ अभ्यर्दयन्नसम्भ्रान्ता: सिंहनादेन दुर्मदा: । गदाभि: परिघैर्बाणै: प्रासमुद्गरतोमरै: ॥ २२ ॥
नमुचिः शम्बरोऽनर्वा द्विमूर्धा ऋषभोऽसुरः हयग्रीवः शङ्कुशिरा विप्रचित्तिरयोमुखः। पुलोमा वृषपर्वा च प्रहेतिर्हेतिरुत्कलः—एते चान्ये च दैतेया दानवा यक्षा रक्षांसि सहस्रशः। सुमालिमालिप्रमुखाः कार्तस्वरपरिच्छदाः, मृत्योरपि दुरासदं इन्द्रसेनाग्रं प्रतिषिध्य, सिंहनादेन अभ्यर्दयन्नसम्भ्रान्ताः; गदाभिः परिघैर्बाणैः प्रासमुद्गरतोमरैश्च देवतान् पीडयामासुः।
Verse 22
नमुचि: शम्बरोऽनर्वा द्विमूर्धा ऋषभोऽसुर: । हयग्रीव: शङ्कुशिरा विप्रचित्तिरयोमुख: ॥ १९ ॥ पुलोमा वृषपर्वा च प्रहेतिर्हेतिरुत्कल: । दैतेया दानवा यक्षा रक्षांसि च सहस्रश: ॥ २० ॥ सुमालिमालिप्रमुखा: कार्तस्वरपरिच्छदा: । प्रतिषिध्येन्द्रसेनाग्रं मृत्योरपि दुरासदम् ॥ २१ ॥ अभ्यर्दयन्नसम्भ्रान्ता: सिंहनादेन दुर्मदा: । गदाभि: परिघैर्बाणै: प्रासमुद्गरतोमरै: ॥ २२ ॥
नमुचिः शम्बरोऽनर्वा द्विमूर्धा ऋषभोऽसुरः हयग्रीवः शङ्कुशिरा विप्रचित्तिरयोमुखः। पुलोमा वृषपर्वा च प्रहेतिर्हेतिरुत्कलः—एते चान्ये च दैतेया दानवा यक्षा रक्षांसि सहस्रशः। सुमालिमालिप्रमुखाः कार्तस्वरपरिच्छदाः, मृत्योरपि दुरासदं इन्द्रसेनाग्रं प्रतिषिध्य, सिंहनादेन अभ्यर्दयन्नसम्भ्रान्ताः; गदाभिः परिघैर्बाणैः प्रासमुद्गरतोमरैश्च देवतान् पीडयामासुः।
Verse 23
शूलै: परश्वधै: खड्गै: शतघ्नीभिर्भुशुण्डिभि: । सर्वतोऽवाकिरन् शस्त्रैरस्त्रैश्च विबुधर्षभान् ॥ २३ ॥
शूलैः परश्वधैः खड्गैः शतघ्नीभिर्भुशुण्डिभिः च दैत्याः सर्वतो दिशोऽवाकिरन्, शस्त्रास्त्रैः विबुधर्षभान् व्याकुलयामासुः।
Verse 24
न तेऽदृश्यन्त सञ्छन्ना: शरजालै: समन्तत: । पुङ्खानुपुङ्खपतितैर्ज्योतींषीव नभोघनै: ॥ २४ ॥
शरजालैः समन्ततः सञ्छन्नाः ते नादृश्यन्त; पुङ्खानुपुङ्खपतितैः शरैः नभोघनैः आच्छन्ना ज्योतींषीव।
Verse 25
न ते शस्त्रास्त्रवर्षौघा ह्यासेदु: सुरसैनिकान् । छिन्ना: सिद्धपथे देवैर्लघुहस्तै: सहस्रधा ॥ २५ ॥
ते शस्त्रास्त्रवर्षौघाः सुरसैनिकान् न आसेदुः; सिद्धपथे देवैः लघुहस्तैः सहस्रधा छिन्नाः।
Verse 26
अथ क्षीणास्त्रशस्त्रौघा गिरिशृङ्गद्रुमोपलै: । अभ्यवर्षन् सुरबलं चिच्छिदुस्तांश्च पूर्ववत् ॥ २६ ॥
अथ क्षीणास्त्रशस्त्रौघाः दैत्याः गिरिशृङ्गद्रुमोपलैः सुरबलम् अभ्यवर्षन्; तान् च देवाः पूर्ववत् आकाशे चिच्छिदुः।
Verse 27
तानक्षतान् स्वस्तिमतो निशाम्य शस्त्रास्त्रपूगैरथ वृत्रनाथा: । द्रुमैर्दृषद्भिर्विविधाद्रिशृङ्गै रविक्षतांस्तत्रसुरिन्द्रसैनिकान् ॥ २७ ॥
तान् अक्षतान् स्वस्तिमतः निशाम्य वृत्रनाथाः शस्त्रास्त्रपूगैः द्रुमैर्दृषद्भिः विविधाद्रिशृङ्गैः अपि; तत्र सुरेन्द्रसैनिकान् अविक्षतान् दृष्ट्वा दैत्याः अतित्रस्ताः।
Verse 28
सर्वे प्रयासा अभवन् विमोघा: कृता: कृता देवगणेषु दैत्यै: । कृष्णानुकूलेषु यथा महत्सु क्षुद्रै: प्रयुक्ता ऊषती रूक्षवाच: ॥ २८ ॥
क्षुद्रैः प्रयुक्ता रूक्षवाचो यथा महत्सु कृष्णानुकूलेषु न विक्षोभं जनयन्ति, तथा देवगणेषु कृष्णरक्षणस्थितेषु दैत्यैः कृताः सर्वे प्रयासा विमोघा अभवन्।
Verse 29
ते स्वप्रयासं वितथं निरीक्ष्य हरावभक्ता हतयुद्धदर्पा: । पलायनायाजिमुखे विसृज्य पतिं मनस्ते दधुरात्तसारा: ॥ २९ ॥
ते हरावभक्ताः स्वप्रयासं वितथं निरीक्ष्य हतयुद्धदर्पाः, आजिमुखे एव पतिं विसृज्य, आत्तसाराः पलायनाय मनः दधुः।
Verse 30
वृत्रोऽसुरांस्ताननुगान् मनस्वी प्रधावत: प्रेक्ष्य बभाष एतत् । पलायितं प्रेक्ष्य बलं च भग्नं भयेन तीव्रेण विहस्य वीर: ॥ ३० ॥
वृत्रो मनस्वी वीरः तान् असुरान् अनुगान् प्रधावतः, बलं च भग्नं तीव्रेण भयेन पलायितं प्रेक्ष्य, विहस्य एतद् बभाष।
Verse 31
कालोपपन्नां रुचिरां मनस्विनां जगाद वाचं पुरुषप्रवीर: । हे विप्रचित्ते नमुचे पुलोमन् मयानर्वञ्छम्बर मे शृणुध्वम् ॥ ३१ ॥
कालोपपन्नां रुचिरां मनस्विनां वाचं पुरुषप्रवीरः जगाद—हे विप्रचित्ते नमुचे पुलोमन् मय अनर्वञ्छम्बर मे शृणुध्वं, मा पलायत।
Verse 32
जातस्य मृत्युर्ध्रुव एव सर्वत: प्रतिक्रिया यस्य न चेह क्लृप्ता । लोको यशश्चाथ ततो यदि ह्यमुं को नाम मृत्युं न वृणीत युक्तम् ॥ ३२ ॥
जातस्य सर्वतः मृत्युर्ध्रुव एव; यस्य प्रतिक्रिया न चेह क्लृप्ता। ततो यदि लोको यशश्च लभ्येत, युक्तं मृत्युं को नाम न वृणीत?
Verse 33
द्वौ सम्मताविह मृत्यू दुरापौ यद् ब्रह्मसन्धारणया जितासु: । कलेवरं योगरतो विजह्याद् यदग्रणीर्वीरशयेऽनिवृत्त: ॥ ३३ ॥
द्वौ सम्मताविह मृत्यू दुरापौ—एको योगरतो भक्तियोगेन मनःप्राणौ जित्वा भगवति परमात्मनि तन्मयः सन् कलेवरं विजह्यात्; अपरश्च अग्रणीर्वीरशयेऽनिवृत्तः सन् रणाङ्गणे पृष्ठं न दर्शयन् निधनं प्राप्नुयात्। एते शास्त्रेषु कीर्तितौ महिमान्वितौ मृत्यू।
Frequently Asked Questions
Dadhīci frames the body as impermanent and ultimately consumable by beasts, valuable only when engaged in dharma and service. Recognizing that death is near “today or tomorrow,” he chooses compassion and higher purpose—transforming bodily loss into akṣaya-kīrti (imperishable fame) and service to the Lord’s cosmic order.
Viśvakarmā manufactures the vajra from Dadhīci’s bones, which are empowered by his austerity and sanctioned by Bhagavān. It is presented as the divinely arranged instrument capable of countering Vṛtrāsura’s otherwise formidable power, showing that victory depends on grace and sacrifice, not merely military strength.
The demigod forces are described as being favorably situated under Kṛṣṇa’s protection, rendering demonic weapon-showers ineffective. The lesson is theological: when aligned with Bhagavān’s will (īśa-anugraha), even overwhelming opposition becomes futile, while pride and adharmic aggression collapse from within.
He names (1) death in absorption through mystic yoga—especially bhakti-yoga—where mind and prāṇa are fixed on the Supreme, and (2) death on the battlefield without turning one’s back while leading others. They are rare because both require mastery over fear: one through inner conquest of the mind, the other through unwavering duty and courage.