Adhyaya 9
Prahlāda’s Prayers Pacify Lord Nṛsiṁhadeva (Prahlāda-stuti and the Lord’s Benediction Offer)
हिरण्यकशिपोर्वधात् अनन्तरं जगत् सन्त्रस्तं तिष्ठति। ब्रह्मा-शिव-देवा अपि उग्रं नृसिंहं नोपसर्पन्ति; अपूर्वरूपं दृष्ट्वा लक्ष्मीः अपि संकोचं करोति। तदा ब्रह्मा प्रह्लादं अग्रे प्रेषयति। बालभक्तः प्रणिपत्य, भगवतः स्पर्शेन अभयं तत्क्षणशुद्धिं च लभते, समाधिम् आपद्यते। प्रह्लादस्तुतौ असुरजन्मनः दैन्यं, धन-विद्या-योगशक्तिभ्यः भक्तेः परत्वं, भगवतः स्वयंसिद्धत्वं (सेवा भक्तस्यैव हिताय), कालचक्रपीडिते जगति शरणागति, तथा सृष्टेः परापरकारणत्वेन भगवतः दर्शनं च निरूप्यते। स भोगान् न याचते, इन्द्रियपरायणजीवनं कर्मकौशलमात्रमोक्षप्रयासं च निन्दति, करुणया सर्वलोकदुःखितानां विमोचनं प्रार्थयति। एताभिः परमार्थस्तुतिभिः शान्तो नृसिंहः क्रोधं त्यक्त्वा वरं ददाति; ततः प्रह्लादस्य निष्कामभक्तेः आदर्शः प्रकाशते।
Shlokas
Verse 1
श्रीनारद उवाच एवं सुरादय: सर्वे ब्रह्मरुद्रपुर: सरा: । नोपैतुमशकन्मन्युसंरम्भं सुदुरासदम् ॥ १ ॥
श्रीनारद उवाच—एवं सुरादयः सर्वे ब्रह्मरुद्रपुरःसराः, तदा तस्य भगवतो मन्युसंरम्भं सुदुरासदं दृष्ट्वा, नोपैतुमशकन्॥
Verse 2
साक्षात् श्री: प्रेषिता देवैर्दृष्ट्वा तं महदद्भुतम् । अदृष्टाश्रुतपूर्वत्वात् सा नोपेयाय शङ्किता ॥ २ ॥
देवैः प्रेषिता साक्षात् श्रीरपि तं महदद्भुतं दृष्ट्वा, अदृष्टाश्रुतपूर्वत्वात् शङ्किता सती नोपेयाय॥
Verse 3
प्रह्रादं प्रेषयामास ब्रह्मावस्थितमन्तिके । तात प्रशमयोपेहि स्वपित्रे कुपितं प्रभुम् ॥ ३ ॥
ततः ब्रह्मा प्रह्लादं समीपस्थितमाह—तात, स्वपित्रे दैत्ये कुपितं नृसिंहप्रभुं प्रशमयितुं अग्रे गच्छ।
Verse 4
तथेति शनकै राजन्महाभागवतोऽर्भक: । उपेत्य भुवि कायेन ननाम विधृताञ्जलि: ॥ ४ ॥
तथेति शनकैः राजन् महाभागवतोऽर्भकः । उपेत्य भुवि कायेन ननाम विधृताञ्जलिः ॥
Verse 5
स्वपादमूले पतितं तमर्भकं विलोक्य देव: कृपया परिप्लुत: । उत्थाप्य तच्छीर्ष्ण्यदधात्कराम्बुजं कालाहिवित्रस्तधियां कृताभयम् ॥ ५ ॥
तं स्वपादमूले पतितं बालं दृष्ट्वा नृसिंहदेवः कृपया परिप्लुतः । उत्थाप्य तच्छिरसि कराम्बुजं न्यधात्, यत् भक्तानां भयापहं सदा ॥
Verse 6
स तत्करस्पर्शधुताखिलाशुभ: सपद्यभिव्यक्तपरात्मदर्शन: । तत्पादपद्मं हृदि निर्वृतो दधौ हृष्यत्तनु: क्लिन्नहृदश्रुलोचन: ॥ ६ ॥
तस्य शिरसि नृसिंहकरस्पर्शात् प्रह्लादः धुताखिलाशुभः । सद्यः परात्मदर्शनं प्राप्य, हृष्यत्तनुः प्रेमपूरितहृदयोऽश्रुपूर्णलोचनः, हृदि तत्पादपद्मं दधौ ॥
Verse 7
अस्तौषीद्धरिमेकाग्रमनसा सुसमाहित: । प्रेमगद्गदया वाचा तन्न्यस्तहृदयेक्षण: ॥ ७ ॥
एकाग्रमनसा सुसमाहितः प्रह्लादः हरिं नृसिंहम् अस्तौषीत् । प्रेमगद्गदया वाचा तन्न्यस्तहृदयेक्षणः ॥
Verse 8
श्रीप्रह्राद उवाच ब्रह्मादय: सुरगणा मुनयोऽथ सिद्धा: सत्त्वैकतानगतयो वचसां प्रवाहै: । नाराधितुं पुरुगुणैरधुनापि पिप्रु: किं तोष्टुमर्हति स मे हरिरुग्रजाते: ॥ ८ ॥
श्रीप्रह्राद उवाच—ब्रह्मादयः सुरगणा मुनयः सिद्धाश्च सत्त्वैकतानगतयोऽपि वचसां प्रवाहैः पुरुगुणं हरिमद्यापि नाराधितुं न शेकुः; उग्रजातेः स मे हरिः कथं मया तोष्टुमर्हति?
Verse 9
मन्ये धनाभिजनरूपतप:श्रुतौज- स्तेज:प्रभावबलपौरुषबुद्धियोगा: । नाराधनाय हि भवन्ति परस्य पुंसो भक्त्या तुतोष भगवान्गजयूथपाय ॥ ९ ॥
मन्ये धनाभिजनरूपतपःश्रुतौजस्तेजःप्रभावबलपौरुषबुद्धियोगाः परस्य पुंसो नाराधनाय भवन्ति; भक्त्या तु तुतोष भगवान् गजयूथपाय।
Verse 10
विप्राद् द्विषड्गुणयुतादरविन्दनाभ- पादारविन्दविमुखात् श्वपचं वरिष्ठम् । मन्ये तदर्पितमनोवचनेहितार्थ- प्राणं पुनाति स कुलं न तु भूरिमान: ॥ १० ॥
विप्राद् द्विषड्गुणयुतादपि अरविन्दनाभपादारविन्दविमुखात् श्वपचं वरिष्ठं मन्ये; तदर्पितमनोवचनेहितार्थप्राणः स कुलं पुनाति, न तु भूरिमानः।
Verse 11
नैवात्मन: प्रभुरयं निजलाभपूर्णो मानं जनादविदुष: करुणो वृणीते । यद् यज्जनो भगवते विदधीत मानं तच्चात्मने प्रतिमुखस्य यथा मुखश्री: ॥ ११ ॥
नैवात्मनः प्रभुरयं निजलाभपूर्णो मानं जनादविदुषः करुणो वृणीते; यद् यज्जनो भगवते विदधीत मानं तच्चात्मने प्रतिमुखस्य यथा मुखश्रीः।
Verse 12
तस्मादहं विगतविक्लव ईश्वरस्य सर्वात्मना महि गृणामि यथा मनीषम् । नीचोऽजया गुणविसर्गमनुप्रविष्ट: पूयेत येन हि पुमाननुवर्णितेन ॥ १२ ॥
तस्मादहं विगतविक्लव ईश्वरस्य सर्वात्मना महि गृणामि यथा मनीषम्; नीचोऽजया गुणविसर्गमनुप्रविष्टः पूयेत येन हि पुमाननुवर्णितेन।
Verse 13
सर्वे ह्यमी विधिकरास्तव सत्त्वधाम्नो ब्रह्मादयो वयमिवेश न चोद्विजन्त: । क्षेमाय भूतय उतात्मसुखाय चास्य विक्रीडितं भगवतो रुचिरावतारै: ॥ १३ ॥
हे प्रभो! ब्रह्मादयः सर्वे देवाः तव सत्त्वधाम्नः विधिकराः सेवकाः सन्ति; अतः ते नास्माकमिवोद्विजन्ति। एष ते भीषणरूपेणावतारः स्वविहारः, जगतः क्षेमाय भूतये च रुचिरावतारैः क्रीडितम्॥
Verse 14
तद्यच्छ मन्युमसुरश्च हतस्त्वयाद्य मोदेत साधुरपि वृश्चिकसर्पहत्या । लोकाश्च निर्वृतिमिता: प्रतियन्ति सर्वे रूपं नृसिंह विभयाय जना: स्मरन्ति ॥ १४ ॥
हे नृसिंह! असुरोऽयं मम पिता त्वयाद्य हतः; अतः मन्युं जहि। साधुरपि वृश्चिकसर्पहत्या मोदते; तथा सर्वे लोका अस्य वधेन निर्वृतिमिताः। जनाः भयापहाय तव शुभरूपं स्मरन्ति॥
Verse 15
नाहं बिभेम्यजित तेऽतिभयानकास्य- जिह्वार्कनेत्रभ्रुकुटीरभसोग्रदंष्ट्रात् । आन्त्रस्रज: क्षतजकेशरशङ्कुकर्णा- न्निर्ह्रादभीतदिगिभादरिभिन्नखाग्रात् ॥ १५ ॥
अजित! अहं तेऽतिभयानकास्यजिह्वार्कनेत्रभ्रुकुटीरभसोग्रदंष्ट्रात् न बिभेमि। न च आन्त्रस्रजः क्षतजकेशरशङ्कुकर्णात्; न च निर्ह्रादभीतदिगिभादरिभिन्नखाग्रात्॥
Verse 16
त्रस्तोऽस्म्यहं कृपणवत्सल दु:सहोग्र- संसारचक्रकदनाद् ग्रसतां प्रणीत: । बद्ध: स्वकर्मभिरुशत्तम तेऽङ्घ्रिमूलं प्रीतोऽपवर्गशरणं ह्वयसे कदा नु ॥ १६ ॥
कृपणवत्सल! दु:सहोग्रसंसारचक्रकदनात् त्रस्तोऽस्मि; स्वकर्मभिः असुरसङ्गे प्रणीतोऽहम्। उशत्तम! कदा नु मां प्रीतः अपवर्गशरणं तव अङ्घ्रिमूलं ह्वयसि?
Verse 17
यस्मात् प्रियाप्रियवियोगसंयोगजन्म- शोकाग्निना सकलयोनिषु दह्यमान: । दु:खौषधं तदपि दु:खमतद्धियाहं भूमन्भ्रमामि वद मे तव दास्ययोगम् ॥ १७ ॥
भूमन्! प्रियाप्रियवियोगसंयोगजन्मशोकाग्निना सकलयोनिषु दह्यमानः अहं भ्रमामि। दुःखौषधं यदिह तदपि दुःखमेव; अतद्धियाहं तव दास्ययोगं मन्ये। वद मे तव दास्ययोगम्॥
Verse 18
सोऽहं प्रियस्य सुहृद: परदेवताया लीलाकथास्तव नृसिंह विरिञ्चगीता: । अञ्जस्तितर्म्यनुगृणन्गुणविप्रमुक्तो दुर्गाणि ते पदयुगालयहंससङ्ग: ॥ १८ ॥
हे नृसिंहदेव! प्रियस्य सुहृदः परदेवताया तव लीलाकथाः विरिञ्चगीता अनुगृणन्, हंससङ्गेन ते पदयुगालयं प्राप्य गुणविप्रमुक्तोऽहं अञ्जसा दुर्गाणि तितर्मि।
Verse 19
बालस्य नेह शरणं पितरौ नृसिंह नार्तस्य चागदमुदन्वति मज्जतो नौ: । तप्तस्य तत्प्रतिविधिर्य इहाञ्जसेष्ट- स्तावद्विभो तनुभृतां त्वदुपेक्षितानाम् ॥ १९ ॥
हे नृसिंह! बालस्य न पितरौ शरणं, न आर्तस्य औषधवैद्यौ, न उदन्वति मज्जतो नौः; त्वदुपेक्षितानां तनुभृतां य इहाञ्जसा इष्टः प्रतिविधिः स तावदनित्य एव, विभो।
Verse 20
यस्मिन्यतो यर्हि येन च यस्य यस्माद् यस्मै यथा यदुत यस्त्वपर: परो वा । भाव: करोति विकरोति पृथक्स्वभाव: सञ्चोदितस्तदखिलं भवत: स्वरूपम् ॥ २० ॥
यः यतो यर्हि येन च यस्य यस्माद् यस्मै यथा यदुत यः अपरः परो वा—पृथक्स्वभावः सञ्चोदितो भावः करोति विकरोति; तदखिलं भवतः स्वरूपमेव, प्रभो।
Verse 21
माया मन: सृजति कर्ममयं बलीय: कालेन चोदितगुणानुमतेन पुंस: । छन्दोमयं यदजयार्पितषोडशारं संसारचक्रमज कोऽतितरेत् त्वदन्य: ॥ २१ ॥
प्रभो! माया मनः कर्ममयं बलीयः कालेन चोदितगुणानुमतेन पुंसः सृजति; अजयार्पितषोडशारं छन्दोमयं संसारचक्रम्—अज! त्वदन्यः कः अतितरेत्?
Verse 22
स त्वं हि नित्यविजितात्मगुण: स्वधाम्ना कालो वशीकृतविसृज्यविसर्गशक्ति: । चक्रे विसृष्टमजयेश्वर षोडशारे निष्पीड्यमानमुपकर्ष विभो प्रपन्नम् ॥ २२ ॥
प्रभो! त्वं नित्यविजितात्मगुणः स्वधाम्ना; कालो वशीकृतविसृज्यविसर्गशक्तिः। अजयेश्वर! षोडशारेऽस्मिन् चक्रे विसृष्टेऽहं निष्पीड्यमानः प्रपन्नः—विभो, मामुपकर्ष ते पदयुगं शरणम्।
Verse 23
दृष्टा मया दिवि विभोऽखिलधिष्ण्यपाना- मायु: श्रियो विभव इच्छति याञ्जनोऽयम् । येऽस्मत्पितु: कुपितहासविजृम्भितभ्रू- विस्फूर्जितेन लुलिता: स तु ते निरस्त: ॥ २३ ॥
विभो, मया दिवि सर्वलोकधिष्ण्यपानां आयुः-श्री-विभव-भोगान् दृष्टाः; यान् जनोऽयम् इच्छति। मम पितुः कुपितहासेन भ्रूविस्फूर्जितमात्रेण देवाः लुलिताः; स एव महाबलः क्षणेन त्वया निरस्तः॥
Verse 24
तस्मादमूस्तनुभृतामहमाशिषोऽज्ञ आयु: श्रियं विभवमैन्द्रियमाविरिञ्च्यात् । नेच्छामि ते विलुलितानुरुविक्रमेण कालात्मनोपनय मां निजभृत्यपार्श्वम् ॥ २४ ॥
तस्मात् तनुभृतामाशिषोऽज्ञः अहम् आयुः-श्रियं विभवम् ऐन्द्रियम् आविरिञ्च्यात् न इच्छामि। त्वं कालात्मा स्वविक्रमेन तान् विलुलितान् करोषि; अतः मां निजभृत्यपार्श्वं नय, तव शुद्धभक्तस्य संसर्गं देहि, तस्य सेवकत्वेन मां स्थापय॥
Verse 25
कुत्राशिष: श्रुतिसुखा मृगतृष्णिरूपा: क्वेदं कलेवरमशेषरुजां विरोह: । निर्विद्यते न तु जनो यदपीति विद्वान् कामानलं मधुलवै: शमयन्दुरापै: ॥ २५ ॥
कुत्र आशिषः श्रुतिसुखाः मृगतृष्णिरूपाः? क्व इदं कलेवरम् अशेषरुजां विरोहः? तथापि जनो न निर्विद्यते, यद्यपि विद्वान्; स दुरापैः मधुलवैः कामानलम् शमयन् इव, इन्द्रियाजयात् धावति निश्चयम् न लभते॥
Verse 26
क्वाहं रज:प्रभव ईश तमोऽधिकेऽस्मिन् जात: सुरेतरकुले क्व तवानुकम्पा । न ब्रह्मणो न तु भवस्य न वै रमाया यन्मेऽर्पित: शिरसि पद्मकर: प्रसाद: ॥ २६ ॥
ईश, अहं रजःप्रभवः तमोऽधिकेऽस्मिन् सुरेतरकुले जातः; क्व मम स्थितिः, क्व तव अनुकम्पा? न ब्रह्मणो न भवस्य न रमायाः अपि यः प्रसादः—पद्मकरः शिरसि न्यस्तः—स मे त्वया अर्पितः॥
Verse 27
नैषा परावरमतिर्भवतो ननु स्या- ज्जन्तोर्यथात्मसुहृदो जगतस्तथापि । संसेवया सुरतरोरिव ते प्रसाद: सेवानुरूपमुदयो न परावरत्वम् ॥ २७ ॥
नैषा ते परावरमति:; यथा आत्मसुहृदः जगतः तथा अपि। तथापि संसेवया सुरतरोरिव ते प्रसादः—सेवानुरूपमुदयः, न परावरत्वम्॥
Verse 28
एवं जनं निपतितं प्रभवाहिकूपे कामाभिकाममनु य: प्रपतन्प्रसङ्गात् । कृत्वात्मसात् सुरर्षिणा भगवन्गृहीत: सोऽहं कथं नु विसृजे तव भृत्यसेवाम् ॥ २८ ॥
एवं जनं निपतितं प्रभवाहिकूपे कामाभिकाममनु य: प्रपतन्प्रसङ्गात् । कृत्वात्मसात् सुरर्षिणा भगवन्गृहीत: सोऽहं कथं नु विसृजे तव भृत्यसेवाम् ॥ २८ ॥
Verse 29
मत्प्राणरक्षणमनन्त पितुर्वधश्च मन्ये स्वभृत्यऋषिवाक्यमृतं विधातुम् । खड्गं प्रगृह्य यदवोचदसद्विधित्सु- स्त्वामीश्वरो मदपरोऽवतु कं हरामि ॥ २९ ॥
मत्प्राणरक्षणमनन्त पितुर्वधश्च मन्ये स्वभृत्यऋषिवाक्यमृतं विधातुम् । खड्गं प्रगृह्य यदवोचदसद्विधित्सु- स्त्वामीश्वरो मदपरोऽवतु कं हरामि ॥ २९ ॥
Verse 30
एकस्त्वमेव जगदेतममुष्य यत्त्व- माद्यन्तयो: पृथगवस्यसि मध्यतश्च । सृष्ट्वा गुणव्यतिकरं निजमाययेदं नानेव तैरवसितस्तदनुप्रविष्ट: ॥ ३० ॥
एकस्त्वमेव जगदेतममुष्य यत्त्व- माद्यन्तयो: पृथगवस्यसि मध्यतश्च । सृष्ट्वा गुणव्यतिकरं निजमाययेदं नानेव तैरवसितस्तदनुप्रविष्ट: ॥ ३० ॥
Verse 31
त्वं वा इदं सदसदीश भवांस्ततोऽन्यो माया यदात्मपरबुद्धिरियं ह्यपार्था । यद्यस्य जन्म निधनं स्थितिरीक्षणं च तद्वैतदेव वसुकालवदष्टितर्वो: ॥ ३१ ॥
त्वं वा इदं सदसदीश भवांस्ततोऽन्यो माया यदात्मपरबुद्धिरियं ह्यपार्था । यद्यस्य जन्म निधनं स्थितिरीक्षणं च तद्वैतदेव वसुकालवदष्टितर्वो: ॥ ३१ ॥
Verse 32
न्यस्येदमात्मनि जगद्विलयाम्बुमध्ये शेषेत्मना निजसुखानुभवो निरीह: । योगेन मीलितदृगात्मनिपीतनिद्र- स्तुर्ये स्थितो न तु तमो न गुणांश्च युङ्क्षे ॥ ३२ ॥
न्यस्येदमात्मनि जगद्विलयाम्बुमध्ये शेषेत्मना निजसुखानुभवो निरीह: । योगेन मीलितदृगात्मनिपीतनिद्र- स्तुर्ये स्थितो न तु तमो न गुणांश्च युङ्क्षे ॥ ३२ ॥
Verse 33
तस्यैव ते वपुरिदं निजकालशक्त्या सञ्चोदितप्रकृतिधर्मण आत्मगूढम् । अम्भस्यनन्तशयनाद्विरमत्समाधे- र्नाभेरभूत् स्वकणिकावटवन्महाब्जम् ॥ ३३ ॥
तवैतदेव जगदाख्यं वपुरस्ति, निजकालशक्त्या सञ्चोदितं प्रकृतिधर्मैस्त्रिगुणव्यक्तिं याति। अनन्तशय्यायां शेषे शयानस्य तव नाभेः सूक्ष्मं बीजं जातं, तस्मादेव महाब्जं विश्वरूपं प्रादुरभूत्, यथा वटवृक्षः सूक्ष्मबीजात्।
Verse 34
तत्सम्भव: कविरतोऽन्यदपश्यमान- स्त्वां बीजमात्मनि ततं स बहिर्विचिन्त्य । नाविन्ददब्दशतमप्सु निमज्जमानो जातेऽङ्कुरे कथमुहोपलभेत बीजम् ॥ ३४ ॥
तस्मादब्जात् कविरतो ब्रह्मा समभवत्; स तु तदन्यदपश्यन् त्वां बहिर्भावयामास। ततोऽप्सु निमज्जमानोऽब्दशतं नाभ्यब्जस्य मूलं विचिन्तयन् न त्वां लेभे; अङ्कुरे जाते बीजस्य पूर्वरूपं न दृश्यते हि।
Verse 35
स त्वात्मयोनिरतिविस्मित आश्रितोऽब्जं कालेन तीव्रतपसा परिशुद्धभाव: । त्वामात्मनीश भुवि गन्धमिवातिसूक्ष्मं भूतेन्द्रियाशयमये विततं ददर्श ॥ ३५ ॥
स आत्मयोनिर्ब्रह्मा विस्मितोऽब्जमेवाश्रित्य कालेन तीव्रतपसा परिशुद्धभावः। ततः त्वाम् ईश, आत्मनि भूतेन्द्रियाशयमये विततं ददर्श, यथा भूमौ सूक्ष्मोऽपि गन्धः प्रतीयते।
Verse 36
एवं सहस्रवदनाङ्घ्रिशिर:करोरु- नासाद्यकर्णनयनाभरणायुधाढ्यम् । मायामयं सदुपलक्षितसन्निवेशं दृष्ट्वा महापुरुषमाप मुदं विरिञ्च: ॥ ३६ ॥
एवं सहस्रवदनाङ्घ्रिशिरःकरोरुनासाद्यकर्णनयनाभरणायुधाढ्यं मायामयं सदुपलक्षितसन्निवेशं महापुरुषं विष्णुरूपं दृष्ट्वा विरिञ्चो मुदं परमां प्राप।
Verse 37
तस्मै भवान्हयशिरस्तनुवं हि बिभ्रद् वेदद्रुहावतिबलौ मधुकैटभाख्यौ । हत्वानयच्छ्रुतिगणांश्च रजस्तमश्च सत्त्वं तव प्रियतमां तनुमामनन्ति ॥ ३७ ॥
तस्मै भवान् हयशिरस्तनुं बिभ्रद् वेदद्रुहौ मधुकैटभाख्यौ रजस्तमःप्रचुरौ हत्वा श्रुतिगणान् ब्रह्मणे प्रादात्। तस्मात् सन्तो भवन्तं निरुपाधिकं सत्त्वं प्रियतमां तनुमिति मन्यन्ते।
Verse 38
इत्थं नृतिर्यगृषिदेवझषावतारै- र्लोकान् विभावयसि हंसि जगत्प्रतीपान् । धर्मं महापुरुष पासि युगानुवृत्तं छन्न: कलौ यदभवस्त्रियुगोऽथ स त्वम् ॥ ३८ ॥
एवं प्रभो, त्वं नरतिर्यगृषिदेवमत्स्यकूर्माद्यवतारैर्लोकान् विभावयसि, जगत्प्रतीपान् दुष्टधर्मान् हंसि। युगानुसारं धर्मं पालयसि; कलौ तु स्वं परं न प्रकाशयन् त्रियुग इति ख्यातोऽसि।
Verse 39
नैतन्मनस्तव कथासु विकुण्ठनाथ सम्प्रीयते दुरितदुष्टमसाधु तीव्रम् । कामातुरं हर्षशोकभयैषणार्तं तस्मिन्कथं तव गतिं विमृशामि दीन: ॥ ३९ ॥
नैतन्मनः विकुण्ठनाथ तव कथासु सम्प्रीयते; दुरितदुष्टमसाधु तीव्रं कामातुरं हर्षशोकभयैषणार्तम्। तस्मिन् दीनः सन् कथं तव गतिं चरितं वा विमृशामि?
Verse 40
जिह्वैकतोऽच्युत विकर्षति मावितृप्ता शिश्नोऽन्यतस्त्वगुदरं श्रवणं कुतश्चित् । घ्राणोऽन्यतश्चपलदृक् क्व च कर्मशक्ति- र्बह्व्य: सपत्न्य इव गेहपतिं लुनन्ति ॥ ४० ॥
जिह्वा एकतोऽच्युत मामवितृप्ता विकर्षति, शिश्नोऽन्यतस्त्वक्-उदरं श्रवणं च कुतश्चित्। घ्राणोऽन्यतः, चपलदृक् क्वच, कर्मशक्तयश्च बह्व्यः; एता इव सपत्न्यः गेहपतिं लुनन्ति, तेनाहं व्याकुलोऽस्मि।
Verse 41
एवं स्वकर्मपतितं भववैतरण्या- मन्योन्यजन्ममरणाशनभीतभीतम् । पश्यञ्जनं स्वपरविग्रहवैरमैत्रं हन्तेति पारचर पीपृहि मूढमद्य ॥ ४१ ॥
एवं स्वकर्मपतितं भववैतरण्यामन्योन्यजन्ममरणाशनभीतभीतम्। पश्यन् जनं स्वपरविग्रहवैरमैत्रं, हन्तेति पारचर, पीपृहि मूढमद्य।
Verse 42
को न्वत्र तेऽखिलगुरो भगवन्प्रयास उत्तारणेऽस्य भवसम्भवलोपहेतो: । मूढेषु वै महदनुग्रह आर्तबन्धो किं तेन ते प्रियजनाननुसेवतां न: ॥ ४२ ॥
को न्वत्र तेऽखिलगुरो भगवन् प्रयास उत्तारणेऽस्य भवसम्भवलोपहेतोः। मूढेषु वै महदनुग्रह आर्तबन्धो, किं तेन ते प्रियजनाननुसेवतां नः?
Verse 43
नैवोद्विजे पर दुरत्ययवैतरण्या- स्त्वद्वीर्यगायनमहामृतमग्नचित्त: । शोचे ततो विमुखचेतस इन्द्रियार्थ मायासुखाय भरमुद्वहतो विमूढान् ॥ ४३ ॥
हे महापुरुषश्रेष्ठ! दुरत्ययवैतरण्यां संसारसागरं नाहं किञ्चिदुद्विजे, यतोऽहं त्वद्वीर्यगायनमहामृतमग्नचित्तः। शोचे तु तान् विमूढान् ये विमुखचेतस इन्द्रियार्थमायासुखाय योजनां कुर्वन्तो भारं वहन्ति।
Verse 44
प्रायेण देव मुनय: स्वविमुक्तिकामा मौनं चरन्ति विजने न परार्थनिष्ठा: । नैतान्विहाय कृपणान्विमुमुक्ष एको नान्यं त्वदस्य शरणं भ्रमतोऽनुपश्ये ॥ ४४ ॥
प्रायेण देव मुनयः स्वविमुक्तिकामा मौनं चरन्ति विजने न परार्थनिष्ठाः। नैतान् विहाय कृपणान् विमुमुक्ष एको नान्यं त्वदस्य शरणं भ्रमतोऽनुपश्ये॥
Verse 45
यन्मैथुनादिगृहमेधिसुखं हि तुच्छं कण्डूयनेन करयोरिव दु:खदु:खम् । तृप्यन्ति नेह कृपणा बहुदु:खभाज: कण्डूतिवन्मनसिजं विषहेत धीर: ॥ ४५ ॥
यन्मैथुनादिगृहमेधिसुखं हि तुच्छं कण्डूयनेन करयोरिव दुःखदुःखम्। तृप्यन्ति नेह कृपणा बहुदुःखभाजः कण्डूतिवन्मनसिजं विषहेत धीरः॥
Verse 46
मौनव्रतश्रुततपोऽध्ययनस्वधर्म- व्याख्यारहोजपसमाधय आपवर्ग्या: । प्राय: परं पुरुष ते त्वजितेन्द्रियाणां वार्ता भवन्त्युत न वात्र तु दाम्भिकानाम् ॥ ४६ ॥
मौनव्रतश्रुततपोऽध्ययनस्वधर्मव्याख्यारहोजपसमाधय आपवर्ग्याः। प्रायः परं पुरुष ते त्वजितेन्द्रियाणां वार्ता भवन्त्युत न वात्र तु दाम्भिकानाम्॥
Verse 47
रूपे इमे सदसती तव वेदसृष्टे बीजाङ्कुराविव न चान्यदरूपकस्य । युक्ता: समक्षमुभयत्र विचक्षन्ते त्वां योगेन वह्निमिव दारुषु नान्यत: स्यात् ॥ ४७ ॥
रूपे इमे सदसती तव वेदसृष्टे बीजाङ्कुराविव न चान्यद् अरूपकस्य। युक्ताः समक्षमुभयत्र विचक्षन्ते त्वां योगेन वह्निमिव दारुषु नान्यतः स्यात्॥
Verse 48
त्वं वायुरग्निरवनिर्वियदम्बु मात्रा: प्राणेन्द्रियाणि हृदयं चिदनुग्रहश्च । सर्वं त्वमेव सगुणो विगुणश्च भूमन् नान्यत् त्वदस्त्यपि मनोवचसा निरुक्तम् ॥ ४८ ॥
हे परमेśvara! त्वमेव वायुरग्निरवनिर्वियदम्बु च; त्वमेव मात्राः प्राणेन्द्रियाणि मनो हृदयं च चिदनुग्रहश्च। सर्वं त्वमेव—सगुणो विगुणश्च, भूमन्; मनोवचसा यन्निरुक्तं तदपि त्वदन्यन्नास्ति॥
Verse 49
नैते गुणा न गुणिनो महदादयो ये सर्वे मन: प्रभृतय: सहदेवमर्त्या: । आद्यन्तवन्त उरुगाय विदन्ति हि त्वा- मेवं विमृश्य सुधियो विरमन्ति शब्दात् ॥ ४९ ॥
नैते गुणा न च गुणिनो महदादयो ये, सर्वे मनःप्रभृतयः सह देवमर्त्याः। आद्यन्तवन्त उरुगाय न हि त्वां विजानन्ति; एवं विमृश्य सुधियो भजनं प्रपद्य विरमन्ति शब्दात्॥
Verse 50
तत्तेऽर्हत्तम नम: स्तुतिकर्मपूजा: कर्म स्मृतिश्चरणयो: श्रवणं कथायाम् । संसेवया त्वयि विनेति षडङ्गया किं भक्तिं जन: परमहंसगतौ लभेत ॥ ५० ॥
तस्मात् तुभ्यं नमोऽर्हत्तम! स्तुतिः कर्मार्पणं पूजा, तव कार्ये प्रवृत्तिः, चरणयोः स्मृतिः, कथाश्रवणं च—एतैः षडङ्गया संसेवया विना कः परमहंसगतिं भक्तिं वा लभेत॥
Verse 51
श्रीनारद उवाच एतावद्वर्णितगुणो भक्त्या भक्तेन निर्गुण: । प्रह्रादं प्रणतं प्रीतो यतमन्युरभाषत ॥ ५१ ॥
श्रीनारद उवाच—एतावद्वर्णितगुणो भक्त्या भक्तेन निर्गुणः। प्रह्रादं प्रणतं दृष्ट्वा प्रीतो भगवान् नृसिंहो यतमन्युरभाषत॥
Verse 52
श्रीभगवानुवाच प्रह्राद भद्र भद्रं ते प्रीतोऽहं तेऽसुरोत्तम । वरं वृणीष्वाभिमतं कामपूरोऽस्म्यहं नृणाम् ॥ ५२ ॥
श्रीभगवानुवाच—प्रह्राद भद्र! भद्रं ते, प्रीतोऽहं तेऽसुरोत्तम। वरं वृणीष्वाभिमतं; कामपूरोऽस्म्यहं नृणाम्॥
Verse 53
मामप्रीणत आयुष्मन्दर्शनं दुर्लभं हि मे । दृष्ट्वा मां न पुनर्जन्तुरात्मानं तप्तुमर्हति ॥ ५३ ॥
हे प्रह्लाद आयुष्मन् चिरं जीव। मां प्रीणयित्वैव मे तत्त्वं बोध्यते; यो मां ददर्श वा प्रीणयति स स्वात्मसन्तोषे पुनर्न शोचति॥
Verse 54
प्रीणन्ति ह्यथ मां धीरा: सर्वभावेन साधव: । श्रेयस्कामा महाभाग सर्वासामाशिषां पतिम् ॥ ५४ ॥
धीरा: साधवश्च सर्वभावेन मां प्रीणन्ति, हे महाभाग; अहं हि सर्वासामाशिषां पतिः, श्रेयस्कामा मम एव आराधनां कुर्वन्ति॥
Verse 55
श्रीनारद उवाच एवं प्रलोभ्यमानोऽपि वरैर्लोकप्रलोभनै: । एकान्तित्वाद् भगवति नैच्छत्तानसुरोत्तम: ॥ ५५ ॥
श्रीनारद उवाच—लोकप्रलोभनैर्वरैर्भगवता प्रलोभ्यमानोऽपि, एकान्तित्वाद् भगवति असुरोत्तमः प्रह्लादो तान् न ऐच्छत्॥
Frequently Asked Questions
Because the Lord’s wrathful līlā-form was manifest for the immediate purpose of destroying demoniac terror and re-establishing cosmic safety. The devas, though exalted, were overawed by the unprecedented intensity of divine anger, whereas Prahlāda’s pure devotion (free from self-interest) aligned with the Lord’s inner intention—so the devotee could approach and pacify Him.
Prahlāda states that external excellences—aristocracy, beauty, education, austerity, strength, influence, and even mystic power—cannot by themselves satisfy the self-satisfied Supreme. The decisive factor is bhakti, demonstrated by examples like Gajendra. He further asserts that a devotee of any birth can purify others, while a non-devotee brāhmaṇa cannot purify even himself if proud and averse to the Lord.
Prahlāda teaches that the universe is the Lord’s energy and, in that sense, nondifferent from Him as cause and effect, yet the Lord remains aloof and unconquered by material qualities. Time (kāla) and the guṇas operate under His control; thus liberation from the mind’s entanglement is possible only by taking shelter of His lotus feet and engaging in devotional service.