Adhyaya 8
Nṛsiṁhadeva Appears from the Pillar and Slays Hiraṇyakaśipu
प्रह्लादस्य सत्सङ्गप्रभावेन दैत्यपुत्राः शण्डामर्कयोः भौतिकशिक्षां परित्यज्य भगवद्भक्तिं गृह्णन्ति। आचार्यौ हिरण्यकशिपुम् उपगम्य वृत्तान्तं निवेदयतः, तेन पितृपुत्रयोः संघर्षः राज्यधर्मतत्त्वयोः संकटं भवति। क्रुद्धो राजा प्रह्लादस्य वाक्यं—एक एव परमः सर्वेषां शक्तिदाता, बाह्यशत्रवो न, असंयतं मन एव शत्रुः—इति—प्रत्याख्याय सर्वव्यापकत्वं परिहासयति। स्तम्भे विष्णोः स्थितिं पृच्छन् स तं स्तम्भं ताडयति; ततः लोककम्पनः शब्दो जायते, भगवान् अद्भुतसीमास्थरूपे नरसिंहः—न नरः न मृगः—प्रादुर्भवति। स भक्तवचनं सत्यं कृत्वा दैत्यं समरे जित्वा द्वारदेशे स्वाङ्के नखैः हन्ति, वरदानियमान् पूरयन् जगद्धर्मं स्थापयति। तस्य रोषे लोकाः कम्पन्ते; देवाः नानालोकवासिनश्च समागत्य स्तुतिं कुर्वन्ति, रक्षणतत्त्वं ज्ञात्वा शमनं प्रह्लादस्य स्तवो वरदानं च अग्रे सूच्यते।
Shlokas
Verse 1
श्रीनारद उवाच अथ दैत्यसुता: सर्वे श्रुत्वा तदनुवर्णितम् । जगृहुर्निरवद्यत्वान्नैव गुर्वनुशिक्षितम् ॥ १ ॥
श्रीनारद उवाच अथ दैत्यसुता: सर्वे श्रुत्वा तदनुवर्णितम् । जगृहुर्निरवद्यत्वान्नैव गुर्वनुशिक्षितम् ॥ १ ॥
Verse 2
अथाचार्यसुतस्तेषां बुद्धिमेकान्तसंस्थिताम् । आलक्ष्य भीतस्त्वरितो राज्ञ आवेदयद्यथा ॥ २ ॥
अथाचार्यसुतस्तेषां बुद्धिमेकान्तसंस्थिताम् । आलक्ष्य भीतस्त्वरितो राज्ञ आवेदयद्यथा ॥ २ ॥
Verse 3
कोपावेशचलद्गात्र: पुत्रं हन्तुं मनो दधे । क्षिप्त्वा परुषया वाचा प्रह्रादमतदर्हणम् । आहेक्षमाण: पापेन तिरश्चीनेन चक्षुषा ॥ ३ ॥ प्रश्रयावनतं दान्तं बद्धाञ्जलिमवस्थितम् । सर्प: पदाहत इव श्वसन्प्रकृतिदारुण: ॥ ४ ॥
कोपावेशचलद्गात्र: पुत्रं हन्तुं मनो दधे । क्षिप्त्वा परुषया वाचा प्रह्रादमतदर्हणम् । आहेक्षमाण: पापेन तिरश्चीनेन चक्षुषा ॥ ३ ॥ प्रश्रयावनतं दान्तं बद्धाञ्जलिमवस्थितम् । सर्प: पदाहत इव श्वसन्प्रकृतिदारुण: ॥ ४ ॥
Verse 4
कोपावेशचलद्गात्र: पुत्रं हन्तुं मनो दधे । क्षिप्त्वा परुषया वाचा प्रह्रादमतदर्हणम् । आहेक्षमाण: पापेन तिरश्चीनेन चक्षुषा ॥ ३ ॥ प्रश्रयावनतं दान्तं बद्धाञ्जलिमवस्थितम् । सर्प: पदाहत इव श्वसन्प्रकृतिदारुण: ॥ ४ ॥
कोपावेशचलद्गात्र: पुत्रं हन्तुं मनो दधे । क्षिप्त्वा परुषया वाचा प्रह्रादमतदर्हणम् । आहेक्षमाण: पापेन तिरश्चीनेन चक्षुषा ॥ ३ ॥ प्रश्रयावनतं दान्तं बद्धाञ्जलिमवस्थितम् । सर्प: पदाहत इव श्वसन्प्रकृतिदारुण: ॥ ४ ॥
Verse 5
श्रीहिरण्यकशिपुरुवाच हे दुर्विनीत मन्दात्मन्कुलभेदकराधम । स्तब्धं मच्छासनोद्वृत्तं नेष्ये त्वाद्य यमक्षयम् ॥ ५ ॥
श्रीहिरण्यकशिपुरुवाच हे दुर्विनीत मन्दात्मन्कुलभेदकराधम । स्तब्धं मच्छासनोद्वृत्तं नेष्ये त्वाद्य यमक्षयम् ॥ ५ ॥
Verse 6
क्रुद्धस्य यस्य कम्पन्ते त्रयो लोका: सहेश्वरा: । तस्य मेऽभीतवन्मूढ शासनं किं बलोऽत्यगा: ॥ ६ ॥
क्रुद्धस्य यस्य कम्पन्ते त्रयो लोका: सहेश्वरा: । तस्य मेऽभीतवन्मूढ शासनं किं बलोऽत्यगा: ॥ ६ ॥
Verse 7
श्रीप्रह्राद उवाच न केवलं मे भवतश्च राजन् स वै बलं बलिनां चापरेषाम् । परेऽवरेऽमी स्थिरजङ्गमा ये ब्रह्मादयो येन वशं प्रणीता: ॥ ७ ॥
श्रीप्रह्राद उवाच न केवलं मे भवतश्च राजन् स वै बलं बलिनां चापरेषाम् । परेऽवरेऽमी स्थिरजङ्गमा ये ब्रह्मादयो येन वशं प्रणीता: ॥ ७ ॥
Verse 8
स ईश्वर: काल उरुक्रमोऽसा- वोज: सह: सत्त्वबलेन्द्रियात्मा । स एव विश्वं परम: स्वशक्तिभि: सृजत्यवत्यत्ति गुणत्रयेश: ॥ ८ ॥
स ईश्वर: काल उरुक्रमोऽसा- वोज: सह: सत्त्वबलेन्द्रियात्मा । स एव विश्वं परम: स्वशक्तिभि: सृजत्यवत्यत्ति गुणत्रयेश: ॥ ८ ॥
Verse 9
जह्यासुरं भावमिमं त्वमात्मन: समं मनो धत्स्व न सन्ति विद्विष: । ऋतेऽजितादात्मन उत्पथे स्थितात् तद्धि ह्यनन्तस्य महत्समर्हणम् ॥ ९ ॥
जह्यासुरं भावमिमं त्वमात्मन: समं मनो धत्स्व न सन्ति विद्विष: । ऋतेऽजितादात्मन उत्पथे स्थितात् तद्धि ह्यनन्तस्य महत्समर्हणम् ॥ ९ ॥
Verse 10
दस्यून्पुरा षण् न विजित्य लुम्पतो मन्यन्त एके स्वजिता दिशो दश । जितात्मनो ज्ञस्य समस्य देहिनां साधो: स्वमोहप्रभवा: कुत: परे ॥ १० ॥
दस्यून्पुरा षण् न विजित्य लुम्पतो मन्यन्त एके स्वजिता दिशो दश । जितात्मनो ज्ञस्य समस्य देहिनां साधो: स्वमोहप्रभवा: कुत: परे ॥ १० ॥
Verse 11
श्रीहिरण्यकशिपुरुवाच व्यक्तं त्वं मर्तुकामोऽसि योऽतिमात्रं विकत्थसे । मुमूर्षूणां हि मन्दात्मन् ननु स्युर्विक्लवा गिर: ॥ ११ ॥
श्रीहिरण्यकशिपुरुवाच व्यक्तं त्वं मर्तुकामोऽसि योऽतिमात्रं विकत्थसे । मुमूर्षूणां हि मन्दात्मन् ननु स्युर्विक्लवा गिर: ॥ ११ ॥
Verse 12
यस्त्वया मन्दभाग्योक्तो मदन्यो जगदीश्वर: । क्वासौ यदि स सर्वत्र कस्मात् स्तम्भे न दृश्यते ॥ १२ ॥
यस्त्वया मन्दभाग्योक्तो मदन्यो जगदीश्वर: । क्वासौ यदि स सर्वत्र कस्मात् स्तम्भे न दृश्यते ॥ १२ ॥
Verse 13
सोऽहं विकत्थमानस्य शिर: कायाद्धरामि ते । गोपायेत हरिस्त्वाद्य यस्ते शरणमीप्सितम् ॥ १३ ॥
सोऽहं विकत्थमानस्य शिर: कायाद्धरामि ते । गोपायेत हरिस्त्वाद्य यस्ते शरणमीप्सितम् ॥ १३ ॥
Verse 14
एवं दुरुक्तैर्मुहुरर्दयन् रुषा सुतं महाभागवतं महासुर: । खड्गं प्रगृह्योत्पतितो वरासनात् स्तम्भं तताडातिबल: स्वमुष्टिना ॥ १४ ॥
एवं दुरुक्तैर्मुहुरर्दयन् रुषा सुतं महाभागवतं महासुरः । खड्गं प्रगृह्योत्पतितो वरासनात् स्तम्भं तताडातिबलः स्वमुष्टिना ॥ १४ ॥
Verse 15
तदैव तस्मिन्निनदोऽतिभीषणो बभूव येनाण्डकटाहमस्फुटत् । यं वै स्वधिष्ण्योपगतं त्वजादय: श्रुत्वा स्वधामात्ययमङ्ग मेनिरे ॥ १५ ॥
तदैव तस्मिन्निनदोऽतिभीषणो बभूव येनाण्डकटाहमस्फुटत् । यं वै स्वधिष्ण्योपगतं त्वजादयः श्रुत्वा स्वधामात्ययमङ्ग मेनिरे ॥ १५ ॥
Verse 16
स विक्रमन् पुत्रवधेप्सुरोजसा निशम्य निर्ह्रादमपूर्वमद्भुतम् । अन्त:सभायां न ददर्श तत्पदं वितत्रसुर्येन सुरारियूथपा: ॥ १६ ॥
स विक्रमन् पुत्रवधेप्सुरोजसा निशम्य निर्ह्रादमपूर्वमद्भुतम् । अन्तःसभायां न ददर्श तत्पदं वितत्रसुर्येन सुरारियूथपाः ॥ १६ ॥
Verse 17
सत्यं विधातुं निजभृत्यभाषितं व्याप्तिं च भूतेष्वखिलेषु चात्मन: । अदृश्यतात्यद्भुतरूपमुद्वहन् स्तम्भे सभायां न मृगं न मानुषम् ॥ १७ ॥
सत्यं विधातुं निजभृत्यभाषितं व्याप्तिं च भूतेष्वखिलेषु चात्मनः । अदृश्यतात्यद्भुतरूपमुद्वहन् स्तम्भे सभायां न मृगं न मानुषम् ॥ १७ ॥
Verse 18
स सत्त्वमेनं परितो विपश्यन् स्तम्भस्य मध्यादनुनिर्जिहानम् । नायं मृगो नापि नरो विचित्र- महो किमेतन्नृमृगेन्द्ररूपम् ॥ १८ ॥
स सत्त्वमेनं परितो विपश्यन् स्तम्भस्य मध्यादनुनिर्जिहानम् । नायं मृगो नापि नरो विचित्र- महो किमेतन्नृमृगेन्द्ररूपम् ॥ १८ ॥
Verse 19
मीमांसमानस्य समुत्थितोऽग्रतो । नृसिंहरूपस्तदलं भयानकम् ॥ १९ ॥ प्रतप्तचामीकरचण्डलोचनं स्फुरत्सटाकेशरजृम्भिताननम् । करालदंष्ट्रं करवालचञ्चल क्षुरान्तजिह्वं भ्रुकुटीमुखोल्बणम् ॥ २० ॥ स्तब्धोर्ध्वकर्णं गिरिकन्दराद्भुत- व्यात्तास्यनासं हनुभेदभीषणम् । दिविस्पृशत्कायमदीर्घपीवर- ग्रीवोरुवक्ष:स्थलमल्पमध्यमम् ॥ २१ ॥ चन्द्रांशुगौरैश्छुरितं तनूरुहै- र्विष्वग्भुजानीकशतं नखायुधम् । दुरासदं सर्वनिजेतरायुध- प्रवेकविद्रावितदैत्यदानवम् ॥ २२ ॥
हिरण्यकशिपुः पुरतः स्थितं नृसिंहरूपं भगवन्तं मीमांसमानोऽचिन्तयत्—कोऽयमिति। तद्रूपं परमं भयानकं; प्रतप्तचामीकरसदृशचण्डलोचनं, स्फुरत्सटाकेशरैर्विस्तारितवदनं, करालदंष्ट्रं, करवालचञ्चलक्षुरान्तजिह्वं, भ्रुकुटीमुखोल्बणं च।
Verse 20
मीमांसमानस्य समुत्थितोऽग्रतो । नृसिंहरूपस्तदलं भयानकम् ॥ १९ ॥ प्रतप्तचामीकरचण्डलोचनं स्फुरत्सटाकेशरजृम्भिताननम् । करालदंष्ट्रं करवालचञ्चल क्षुरान्तजिह्वं भ्रुकुटीमुखोल्बणम् ॥ २० ॥ स्तब्धोर्ध्वकर्णं गिरिकन्दराद्भुत- व्यात्तास्यनासं हनुभेदभीषणम् । दिविस्पृशत्कायमदीर्घपीवर- ग्रीवोरुवक्ष:स्थलमल्पमध्यमम् ॥ २१ ॥ चन्द्रांशुगौरैश्छुरितं तनूरुहै- र्विष्वग्भुजानीकशतं नखायुधम् । दुरासदं सर्वनिजेतरायुध- प्रवेकविद्रावितदैत्यदानवम् ॥ २२ ॥
ऊर्ध्वकर्णः स्तब्धः, गिरिकन्दराद्भुतव्यात्तास्यनासः, हनुभेदभीषणः; दिविस्पृशत्कायः, अदीर्घपीवरग्रीवः, उरुवक्षःस्थलः, अल्पमध्यश्च। एवं नृसिंहदेवस्य महद्भयानकं रूपं दृष्ट्वा दैत्यराजो विस्मितोऽभवत्।
Verse 21
मीमांसमानस्य समुत्थितोऽग्रतो । नृसिंहरूपस्तदलं भयानकम् ॥ १९ ॥ प्रतप्तचामीकरचण्डलोचनं स्फुरत्सटाकेशरजृम्भिताननम् । करालदंष्ट्रं करवालचञ्चल क्षुरान्तजिह्वं भ्रुकुटीमुखोल्बणम् ॥ २० ॥ स्तब्धोर्ध्वकर्णं गिरिकन्दराद्भुत- व्यात्तास्यनासं हनुभेदभीषणम् । दिविस्पृशत्कायमदीर्घपीवर- ग्रीवोरुवक्ष:स्थलमल्पमध्यमम् ॥ २१ ॥ चन्द्रांशुगौरैश्छुरितं तनूरुहै- र्विष्वग्भुजानीकशतं नखायुधम् । दुरासदं सर्वनिजेतरायुध- प्रवेकविद्रावितदैत्यदानवम् ॥ २२ ॥
चन्द्रांशुगौरैस्तनूरुहैश्छुरितं तदङ्गं, विष्वग्भुजानीकशतं नखायुधं च। स दुरासदो भगवान् सर्वनिजेतरायुधप्रवेकैर्दैत्यदानवान् विद्रावयामास। तं दृष्ट्वा हिरण्यकशिपोः हृदि महद्भयं समजायत।
Verse 22
मीमांसमानस्य समुत्थितोऽग्रतो । नृसिंहरूपस्तदलं भयानकम् ॥ १९ ॥ प्रतप्तचामीकरचण्डलोचनं स्फुरत्सटाकेशरजृम्भिताननम् । करालदंष्ट्रं करवालचञ्चल क्षुरान्तजिह्वं भ्रुकुटीमुखोल्बणम् ॥ २० ॥ स्तब्धोर्ध्वकर्णं गिरिकन्दराद्भुत- व्यात्तास्यनासं हनुभेदभीषणम् । दिविस्पृशत्कायमदीर्घपीवर- ग्रीवोरुवक्ष:स्थलमल्पमध्यमम् ॥ २१ ॥ चन्द्रांशुगौरैश्छुरितं तनूरुहै- र्विष्वग्भुजानीकशतं नखायुधम् । दुरासदं सर्वनिजेतरायुध- प्रवेकविद्रावितदैत्यदानवम् ॥ २२ ॥
एवं नृसिंहदेवः सर्वतोभुजविस्तारः, नखायुधधारी, दुरासदः, दैत्यदानवविद्रावकः चाभवत्। तस्य तेजसा दुष्टाः पाषण्डाः च कम्पिताः; हिरण्यकशिपुस्तु तं रूपं दृष्ट्वा क्रोधभयसमाकुलोऽभवत्।
Verse 23
प्रायेण मेऽयं हरिणोरुमायिना वध: स्मृतोऽनेन समुद्यतेन किम् । एवं ब्रुवंस्त्वभ्यपतद् गदायुधो नदन् नृसिंहं प्रति दैत्यकुञ्जर: ॥ २३ ॥
हिरण्यकशिपुरात्मन्येव मन्दं जगाद—“प्रायेणायं हरिणोरुमायिना मम वधः स्मृतः; अनेन समुद्यतेन किं? को मां युध्येत?” इति। एवं ब्रुवन् स गदायुधो नदन् दैत्यकुञ्जर इव नृसिंहं प्रत्यभ्यपतत्।
Verse 24
अलक्षितोऽग्नौ पतित: पतङ्गमो यथा नृसिंहौजसि सोऽसुरस्तदा । न तद्विचित्रं खलु सत्त्वधामनि स्वतेजसा यो नु पुरापिबत् तम: ॥ २४ ॥
यथा पतङ्गमोऽग्नौ वेगेन पतित्वा अलक्षितो भवति, तथा नृसिंहस्य तेजसि समाक्रान्तो हिरण्यकशिपुरसुरोऽपि तदा अदृश्यतामगात्। एतन्न विचित्रं, यतः भगवान् सत्त्वधामनि स्थितः; स पूर्वं सृष्टिकाले तमोमयं जगद् स्वतेजसा प्रविवेश्य प्रकाशयामास।
Verse 25
ततोऽभिपद्याभ्यहनन्महासुरो रुषा नृसिंहं गदयोरुवेगया । तं विक्रमन्तं सगदं गदाधरो महोरगं तार्क्ष्यसुतो यथाग्रहीत् ॥ २५ ॥
ततः स महाऽसुरो हिरण्यकशिपुः क्रोधेन नृसिंहं गदया उरुवेगया अभिपत्याभ्यहनत्। तं तु सगदं विक्रमन्तं गदाधरो भगवान्, यथा तार्क्ष्यसुतो महोरगं, तथाग्रहीत्।
Verse 26
स तस्य हस्तोत्कलितस्तदासुरो विक्रीडतो यद्वदहिर्गरुत्मत: । असाध्वमन्यन्त हृतौकसोऽमरा घनच्छदा भारत सर्वधिष्ण्यपा: ॥ २६ ॥
भारत! यदा भगवान् नृसिंहः क्रीडन् गरुत्मानिवाहिं मुखात् स्रंसयति तथा तं दैत्यं हस्तात् स्रंसयामास, तदा हृतधिष्ण्याः अमराः घनच्छदाः सर्वधिष्ण्यपाः असाध्वित्यमन्यन्त, व्याकुला बभूवुः।
Verse 27
तं मन्यमानो निजवीर्यशङ्कितं यद्धस्तमुक्तो नृहरिं महासुर: । पुनस्तमासज्जत खड्गचर्मणी प्रगृह्य वेगेन गतश्रमो मृधे ॥ २७ ॥
हस्तमुक्तो हिरण्यकशिपुर्महासुरो नृहरिं निजवीर्यशङ्कितं मन्यमानः, मृधे गतश्रमः किञ्चिद्विश्रम्य खड्गचर्मणी प्रगृह्य पुनस्तं वेगेन आसज्जत।
Verse 28
तं श्येनवेगं शतचन्द्रवर्त्मभि श्चरन्तमच्छिद्रमुपर्यधो हरि: । कृत्वाट्टहासं खरमुत्स्वनोल्बणं निमीलिताक्षं जगृहे महाजव: ॥ २८ ॥
तं श्येनवेगं शतचन्द्रवर्त्मभिः खड्गचर्मभिः उपर्यधः चरन्तम्, अट्टहासं कृत्वा खरमुत्स्वनोल्बणं, निमीलिताक्षं भयात्, महाजवो हरिर्जगृहे।
Verse 29
विष्वक्स्फुरन्तं ग्रहणातुरं हरि- र्व्यालो यथाखुं कुलिशाक्षतत्वचम् । द्वार्यूरुमापत्य ददार लीलया नखैर्यथाहिं गरुडो महाविषम् ॥ २९ ॥
विष्वक्स्फुरन्तं ग्रहणातुरं हरि- र्व्यालो यथाखुं कुलिशाक्षतत्वचम् । द्वार्यूरुमापत्य ददार लीलया नखैर्यथाहिं गरुडो महाविषम् ॥ २९ ॥
Verse 30
संरम्भदुष्प्रेक्ष्यकराललोचनो व्यात्ताननान्तं विलिहन्स्वजिह्वया । असृग्लवाक्तारुणकेशराननो यथान्त्रमाली द्विपहत्यया हरि: ॥ ३० ॥
संरम्भदुष्प्रेक्ष्यकराललोचनो व्यात्ताननान्तं विलिहन्स्वजिह्वया । असृग्लवाक्तारुणकेशराननो यथान्त्रमाली द्विपहत्यया हरि: ॥ ३० ॥
Verse 31
नखाङ्कुरोत्पाटितहृत्सरोरुहं विसृज्य तस्यानुचरानुदायुधान् । अहन् समस्तान्नखशस्त्रपाणिभि- र्दोर्दण्डयूथोऽनुपथान् सहस्रश: ॥ ३१ ॥
नखाङ्कुरोत्पाटितहृत्सरोरुहं विसृज्य तस्यानुचरानुदायुधान् । अहन् समस्तान्नखशस्त्रपाणिभि- र्दोर्दण्डयूथोऽनुपथान् सहस्रश: ॥ ३१ ॥
Verse 32
सटावधूता जलदा: परापतन् ग्रहाश्च तद् दृष्टिविमुष्टरोचिष: । अम्भोधय: श्वासहता विचुक्षुभु- र्निर्ह्रादभीता दिगिभा विचुक्रुशु: ॥ ३२ ॥
सटावधूता जलदा: परापतन् ग्रहाश्च तद् दृष्टिविमुष्टरोचिष: । अम्भोधय: श्वासहता विचुक्षुभु- र्निर्ह्रादभीता दिगिभा विचुक्रुशु: ॥ ३२ ॥
Verse 33
द्यौस्तत्सटोत्क्षिप्तविमानसङ्कुला प्रोत्सर्पत क्ष्मा च पदाभिपीडिता । शैला: समुत्पेतुरमुष्य रंहसा तत्तेजसा खं ककुभो न रेजिरे ॥ ३३ ॥
द्यौस्तत्सटोत्क्षिप्तविमानसङ्कुला प्रोत्सर्पत क्ष्मा च पदाभिपीडिता । शैला: समुत्पेतुरमुष्य रंहसा तत्तेजसा खं ककुभो न रेजिरे ॥ ३३ ॥
Verse 34
तत: सभायामुपविष्टमुत्तमे नृपासने सम्भृततेजसं विभुम् । अलक्षितद्वैरथमत्यमर्षणं प्रचण्डवक्त्रं न बभाज कश्चन ॥ ३४ ॥
ततः सभायामुपविष्टमुत्तमे नृपासने सम्भृततेजसं विभुम् । अलक्षितद्वैरथमत्यमर्षणं प्रचण्डवक्त्रं न बभाज कश्चन ॥
Verse 35
निशाम्य लोकत्रयमस्तकज्वरं तमादिदैत्यं हरिणा हतं मृधे । प्रहर्षवेगोत्कलितानना मुहु: प्रसूनवर्षैर्ववृषु: सुरस्त्रिय: ॥ ३५ ॥
निशाम्य लोकत्रयमस्तकज्वरं तमादिदैत्यं हरिणा हतं मृधे । प्रहर्षवेगोत्कलितानना मुहु: प्रसूनवर्षैर्ववृषु: सुरस्त्रिय: ॥
Verse 36
तदा विमानावलिभिर्नभस्तलं दिदृक्षतां सङ्कुलमास नाकिनाम् । सुरानका दुन्दुभयोऽथ जघ्निरे गन्धर्वमुख्या ननृतुर्जगु: स्त्रिय: ॥ ३६ ॥
तदा विमानावलिभिर्नभस्तलं दिदृक्षतां सङ्कुलमास नाकिनाम् । सुरानका दुन्दुभयोऽथ जघ्निरे गन्धर्वमुख्या ननृतुर्जगु: स्त्रिय: ॥
Verse 37
तत्रोपव्रज्य विबुधा ब्रह्मेन्द्रगिरिशादय: । ऋषय: पितर: सिद्धा विद्याधरमहोरगा: ॥ ३७ ॥ मनव: प्रजानां पतयो गन्धर्वाप्सरचारणा: । यक्षा: किम्पुरुषास्तात वेताला: सहकिन्नरा: ॥ ३८ ॥ ते विष्णुपार्षदा: सर्वे सुनन्दकुमुदादय: । मूर्ध्नि बद्धाञ्जलिपुटा आसीनं तीव्रतेजसम् । ईडिरे नरशार्दुलं नातिदूरचरा: पृथक् ॥ ३९ ॥
तत्रोपव्रज्य विबुधा ब्रह्मेन्द्रगिरिशादय: । ऋषय: पितर: सिद्धा विद्याधरमहोरगा: ॥ मनव: प्रजानां पतयो गन्धर्वाप्सरचारणा: । यक्षा: किम्पुरुषा वेताला: सहकिन्नरा: । ते विष्णुपार्षदा: सर्वे सुनन्दकुमुदादय: । मूर्ध्नि बद्धाञ्जलिपुटा आसीनं तीव्रतेजसम् । ईडिरे नरशार्दुलं नातिदूरचरा: पृथक् ॥
Verse 38
तत्रोपव्रज्य विबुधा ब्रह्मेन्द्रगिरिशादय: । ऋषय: पितर: सिद्धा विद्याधरमहोरगा: ॥ ३७ ॥ मनव: प्रजानां पतयो गन्धर्वाप्सरचारणा: । यक्षा: किम्पुरुषास्तात वेताला: सहकिन्नरा: ॥ ३८ ॥ ते विष्णुपार्षदा: सर्वे सुनन्दकुमुदादय: । मूर्ध्नि बद्धाञ्जलिपुटा आसीनं तीव्रतेजसम् । ईडिरे नरशार्दुलं नातिदूरचरा: पृथक् ॥ ३९ ॥
तत्रोपव्रज्य विबुधा ब्रह्मेन्द्रगिरिशादय: । ऋषय: पितर: सिद्धा विद्याधरमहोरगा: ॥ मनव: प्रजानां पतयो गन्धर्वाप्सरचारणा: । यक्षा: किम्पुरुषा वेताला: सहकिन्नरा: । ते विष्णुपार्षदा: सर्वे सुनन्दकुमुदादय: । मूर्ध्नि बद्धाञ्जलिपुटा आसीनं तीव्रतेजसम् । ईडिरे नरशार्दुलं नातिदूरचरा: पृथक् ॥
Verse 39
तत्रोपव्रज्य विबुधा ब्रह्मेन्द्रगिरिशादय: । ऋषय: पितर: सिद्धा विद्याधरमहोरगा: ॥ ३७ ॥ मनव: प्रजानां पतयो गन्धर्वाप्सरचारणा: । यक्षा: किम्पुरुषास्तात वेताला: सहकिन्नरा: ॥ ३८ ॥ ते विष्णुपार्षदा: सर्वे सुनन्दकुमुदादय: । मूर्ध्नि बद्धाञ्जलिपुटा आसीनं तीव्रतेजसम् । ईडिरे नरशार्दुलं नातिदूरचरा: पृथक् ॥ ३९ ॥
हे राजन् युधिष्ठिर! तदा विबुधाः ब्रह्मेन्द्रगिरिशादयः, ऋषयः पितरः सिद्धा विद्याधराः महोरगाश्च, मनवः प्रजापतयः, गन्धर्वाप्सरश्चारणा यक्षाः किम्पुरुषा वेतालाः सह किन्नरैः, तथा विष्णुपार्षदाः सुनन्दकुमुदादयः—सर्वे तीव्रतेजसं प्रभुं समीपमुपव्रज्य, मूर्ध्नि बद्धाञ्जलयः पृथक्पृथक् नमस्कृत्य स्तुतिभिर् ईडिरे।
Verse 40
श्रीब्रह्मोवाच नतोऽस्म्यनन्ताय दुरन्तशक्तये विचित्रवीर्याय पवित्रकर्मणे । विश्वस्य सर्गस्थितिसंयमान् गुणै: स्वलीलया सन्दधतेऽव्ययात्मने ॥ ४० ॥
श्रीब्रह्मोवाच—अनन्ताय दुरन्तशक्तये विचित्रवीर्याय पवित्रकर्मणे नमोऽस्तु ते। यो गुणैः स्वलीलया विश्वस्य सर्गस्थितिसंयमान् सन्दधाति, तथापि त्वम् अव्ययात्मा सदैव सम एव; तस्मै तुभ्यं मम नमस्कृतिः।
Verse 41
श्रीरुद्र उवाच कोपकालो युगान्तस्ते हतोऽयमसुरोऽल्पक: । तत्सुतं पाह्युपसृतं भक्तं ते भक्तवत्सल ॥ ४१ ॥
श्रीरुद्र उवाच—कोपकालो युगान्तस्ते; हतोऽयमल्पकोऽसुरः। तत्सुतं प्रह्लादं ते भक्तं भक्तवत्सल, उपसृतं पाहि प्रभो।
Verse 42
श्रीइन्द्र उवाच प्रत्यानीता: परम भवता त्रायता न: स्वभागा दैत्याक्रान्तं हृदयकमलं तद्गृहं प्रत्यबोधि । कालग्रस्तं कियदिदमहो नाथ शुश्रूषतां ते मुक्तिस्तेषां न हि बहुमता नारसिंहापरै: किम् ॥ ४२ ॥
श्रीइन्द्र उवाच—परम नाथ! भवता त्रायता नः स्वभागाः प्रत्यानीताः; दैत्याक्रान्तं हृदयकमलं तद्गृहं प्रत्यबोधि। कालग्रस्तं कियदिदं—अहो! शुश्रूषतां ते मुक्तिरपि न बहुमता; नारसिंह! अपरैः किम्—कामार्थधर्मलाभैः वा विभवैः?
Verse 43
श्रीऋषय ऊचु: त्वं नस्तप: परममात्थ यदात्मतेजो येनेदमादिपुरुषात्मगतं ससर्क्थ । तद्विप्रलुप्तममुनाद्य शरण्यपाल रक्षागृहीतवपुषा पुनरन्वमंस्था: ॥ ४३ ॥
श्रीऋषय ऊचुः—हे शरण्यपाल! त्वं नः तपः परमम् आत्थ, यदात्मतेजः; येनेदमादिपुरुष आत्मगतं ससर्ज्थ। तदिदं तपोऽमुनाद्य विप्रलुप्तं प्रायः; किन्तु रक्षागृहीतवपुषा नृसिंहस्वरूपेण प्रादुर्भूय दैत्यं हत्वा, पुनरन्वमंस्थाः—तपसः पन्थानं अनुमोदितवानसि।
Verse 44
श्रीपितर ऊचु: श्राद्धानि नोऽधिबुभुजे प्रसभं तनूजै- र्दत्तानि तीर्थसमयेऽप्यपिबत्तिलाम्बु । तस्योदरान्नखविदीर्णवपाद्य आर्च्छत् तस्मै नमो नृहरयेऽखिलधर्मगोप्त्रे ॥ ४४ ॥
श्रीपितर ऊचुः—अखिलधर्मगोप्त्रे नृहरये नमो नमः। यः दैत्यः श्राद्धदानानि तनूजैः प्रसभं भुक्त्वा तीर्थकालेऽपि तिलाम्बु पपौ; तस्योदरात् नखैर्विदीर्णात् सर्वं हृतं धनं त्वया प्रत्याहृतम्, तस्मै ते नमः॥
Verse 45
श्रीसिद्धा ऊचु: यो नो गतिं योगसिद्धामसाधु- रहार्षीद् योगतपोबलेन । नाना दर्पं तं नखैर्विददार तस्मै तुभ्यं प्रणता: स्मो नृसिंह ॥ ४५ ॥
श्रीसिद्धा ऊचुः—योऽसाधुः योगसिद्धां नो गतिं योगतपोबलेनाहरत्, तस्य नानादर्पं त्वं नखैर्विददार। तस्मै तुभ्यं नृसिंहाय वयं प्रणताः स्मः॥
Verse 46
श्रीविद्याधरा ऊचु: विद्यां पृथग्धारणयानुराद्धां न्यषेधदज्ञो बलवीर्यदृप्त: । स येन सङ्ख्ये पशुवद्धतस्तं मायानृसिंहं प्रणता: स्म नित्यम् ॥ ४६ ॥
श्रीविद्याधरा ऊचुः—विद्यां पृथग्धारणयानुराद्धां बलवीर्यदृप्तोऽज्ञो न्यषेधत्। यं स त्वया सङ्ख्ये पशुवद्धतः, तं मायानृसिंहं वयं नित्यं प्रणताः स्मः॥
Verse 47
श्रीनागा ऊचु: येन पापेन रत्नानि स्त्रीरत्नानि हृतानि न: । तद्वक्ष:पाटनेनासां दत्तानन्द नमोऽस्तु ते ॥ ४७ ॥
श्रीनागा ऊचुः—येन पापेन नः फणारत्नानि स्त्रीरत्नानि च हृतानि। तस्य वक्षःपाटनेनास्माकं स्त्रीणां त्वं दत्तानन्दः; नमोऽस्तु ते॥
Verse 48
श्रीमनव ऊचु: मनवो वयं तव निदेशकारिणो दितिजेन देव परिभूतसेतव: । भवता खल: स उपसंहृत: प्रभो करवाम ते किमनुशाधि किङ्करान् ॥ ४८ ॥
श्रीमनव ऊचुः—देव, वयं मनवस्तव निदेशकारिणः; दितिजेन खलेन परिभूतसेतवोऽभवाम। स प्रभो भवता उपसंहृतः; इदानीं स्वस्थिताः स्मः। किङ्करान् अस्मान् अनुशाधि—किं करवाम॥
Verse 49
श्रीप्रजापतय ऊचु: प्रजेशा वयं ते परेशाभिसृष्टा न येन प्रजा वै सृजामो निषिद्धा: । स एष त्वया भिन्नवक्षा नु शेते जगन्मङ्गलं सत्त्वमूर्तेऽवतार: ॥ ४९ ॥
श्रीप्रजापतय ऊचु: प्रजेशा वयं ते परेशाभिसृष्टा न येन प्रजा वै सृजामो निषिद्धा: । स एष त्वया भिन्नवक्षा नु शेते जगन्मङ्गलं सत्त्वमूर्तेऽवतार: ॥ ४९ ॥
Verse 50
श्रीगन्धर्वा ऊचु: वयं विभो ते नटनाट्यगायका येनात्मसाद्वीर्यबलौजसा कृता: । स एष नीतो भवता दशामिमां किमुत्पथस्थ: कुशलाय कल्पते ॥ ५० ॥
श्रीगन्धर्वा ऊचु: वयं विभो ते नटनाट्यगायका येनात्मसाद्वीर्यबलौजसा कृता: । स एष नीतो भवता दशामिमां किमुत्पथस्थ: कुशलाय कल्पते ॥ ५० ॥
Verse 51
श्रीचारणा ऊचु: हरे तवाङ्घ्रिपङ्कजं भवापवर्गमाश्रिता: । यदेष साधुहृच्छयस्त्वयासुर: समापित: ॥ ५१ ॥
श्रीचारणा ऊचु: हरे तवाङ्घ्रिपङ्कजं भवापवर्गमाश्रिता: । यदेष साधुहृच्छयस्त्वयासुर: समापित: ॥ ५१ ॥
Verse 52
श्रीयक्षा ऊचु: वयमनुचरमुख्या: कर्मभिस्ते मनोज्ञै- स्त इह दितिसुतेन प्रापिता वाहकत्वम् । स तु जनपरितापं तत्कृतं जानता ते नरहर उपनीत: पञ्चतां पञ्चविंश ॥ ५२ ॥
श्रीयक्षा ऊचु: वयमनुचरमुख्या: कर्मभिस्ते मनोज्ञै- स्त इह दितिसुतेन प्रापिता वाहकत्वम् । स तु जनपरितापं तत्कृतं जानता ते नरहर उपनीत: पञ्चतां पञ्चविंश ॥ ५२ ॥
Verse 53
श्रीकिम्पुरुषा ऊचु: वयं किम्पुरुषास्त्वं तु महापुरुष ईश्वर: । अयं कुपुरुषो नष्टो धिक्कृत: साधुभिर्यदा ॥ ५३ ॥
श्रीकिम्पुरुषा ऊचु: वयं किम्पुरुषास्त्वं तु महापुरुष ईश्वर: । अयं कुपुरुषो नष्टो धिक्कृत: साधुभिर्यदा ॥ ५३ ॥
Verse 54
श्रीवैतालिका ऊचु: सभासु सत्रेषु तवामलं यशो गीत्वा सपर्यां महतीं लभामहे । यस्तामनैषीद् वशमेष दुर्जनो द्विष्टया हतस्ते भगवन्यथामय: ॥ ५४ ॥
श्रीवैतालिका ऊचुः—सभासु सत्रेषु च तव निर्मलं यशो गीत्वा वयं महतीं सपर्यां लभामहे स्म। स एष दुर्जनोऽस्माकं तां पदवीं बलाद् अपाहरत्; अद्य तु भगवन् त्वया हतः, यथा दीर्घरोगो भिषजा निवार्यते॥
Verse 55
श्रीकिन्नरा ऊचु: वयमीश किन्नरगणास्तवानुगा दितिजेन विष्टिममुनानुकारिता: । भवता हरे स वृजिनोऽवसादितो नरसिंह नाथ विभवाय नो भव ॥ ५५ ॥
श्रीकिन्नरा ऊचुः—ईश वयं किन्नरगणास्तव नित्यदासाः; किन्तु दितिजेनानेन वृष्टिममुनानुकारिताः, तस्यैव सेवायां निरन्तरं नियोजिताः। भवता हरे स पापात्मा निहतः; अतः नरसिंह नाथ नमोऽस्तु ते, अस्माकं विभवाय भव॥
Verse 56
श्रीविष्णुपार्षदा ऊचु: अद्यैतद्धरिनररूपमद्भुतं ते दृष्टं न: शरणद सर्वलोकशर्म । सोऽयं ते विधिकर ईश विप्रशप्त- स्तस्येदं निधनमनुग्रहाय विद्म: ॥ ५६ ॥
श्रीविष्णुपार्षदा ऊचुः—अद्य नः शरणद सर्वलोकशर्म ते हरिनररूपमिदमद्भुतं दृष्टम्। एष ते विधिकरः जय एव विप्रशापात् दैत्यदेहं प्राप्तः; तस्येदं निधनं तव विशेषानुग्रहाय विद्मः॥
Frequently Asked Questions
The pillar functions as the narrative proof of sarva-vyāpitva (the Lord’s all-pervasiveness) in response to Hiraṇyakaśipu’s challenge. By manifesting from an inanimate object within the assembly hall, the Lord validates Prahlāda’s testimony that the Supreme is present everywhere—within moving and nonmoving beings—and that devotion rests on reality, not imagination.
The Lord’s līlā demonstrates transcendental mastery over conditional logic: He appears as neither man nor animal, kills the demon neither indoors nor outdoors but at the threshold (doorway), neither by day nor night (twilight context implied in the traditional telling), neither on earth nor in the sky (on His lap), and not with conventional weapons but with nails. The episode teaches that divine protection is not constrained by material contracts or demoniac cleverness.
Prahlāda teaches that all strength—of senses, mind, body, rulers, and even cosmic administrators—derives from one original source: the Supreme Personality of Godhead. This dismantles the demoniac assumption that power is self-generated and reframes sovereignty as dependent, accountable, and ultimately subordinate to Īśvara.
Brahmā, Śiva, Indra, sages, Pitṛs, Siddhas, Vidyādharas, Nāgas, Manus, Prajāpatis, Gandharvas, and many other beings offer prayers. Their diversity shows that Hiraṇyakaśipu’s oppression disrupted multiple cosmic jurisdictions (yajña shares, mystic powers, social laws, progeny creation). Their collective praise frames Nṛsiṁhadeva’s act as universal restoration of dharma and reaffirmation of the Lord as the shelter of all worlds.