Adhyaya 7
Nārada’s Protection of Kayādhu and Prahlāda’s Womb-Instructions: Ātma-tattva and the Path of Bhakti
प्रह्लादः स्वसखीन् प्रति उपदेशं कुर्वन् स्वभक्तेः मूलं स्मारयति। हिरण्यकशिपुः मन्दराचले तपः कुर्वन्, इन्द्रादयः देवाः असुरपुरं लुण्ठयन्ति, दैत्यान् विक्षिप्य प्रह्लादमातरं कायाधूं गृह्णन्ति। नारदः तत्र आगत्य तां निष्पापां वदति, गर्भस्थं बालं महाभागवतं देवैरवध्यं च प्रकाशयति; इन्द्रः तां मुञ्चति, देवाश्च गर्भस्थभक्तकारणात् तां सम्मानयन्ति। नारदः स्वाश्रमे कायाधूं रक्षति, हिरण्यकशिपोः प्रत्यागमनपर्यन्तं मातरं गर्भस्थं प्रह्लादं च धर्मं परतत्त्वज्ञानं च उपदिशति। प्रह्लादः तत् शिक्षां संक्षेपेण कथयति—देहस्य षड्विकाराः सन्ति, आत्मा तु न विक्रियते; ‘नेति नेति’ इति विवेकेन जडात् चेतनं पृथक् कर्तव्यम्; ईश्वरस्य मायाशक्तिषु साक्षिभूतं जीवम् अवगन्तव्यम्, कृष्णचेतनया कर्मबीजानि दग्धव्यानि। गुरौ शरणागति, श्रवण-पूजन, परमात्मस्मरण, अन्तःशत्रुजयः, शुद्धभक्तेः हर्षादिलक्षणानि च वर्णयति। अन्ते क्षणिकसमृद्धिं स्वर्गारोहणं च निरस्य, तत्क्षणमेव अन्तर्यामिणः आराधनं विधाय, भक्तिरेव परमपुरुषार्थ इति निश्चिनोति; एतत् परं हिरण्यकशिपोर्बाह्यबलस्य प्रह्लादस्य अन्तरनुभवेन सह संघर्षाय भूमिं रचयति।
Shlokas
Verse 1
श्रीनारद उवाच एवं दैत्यसुतै: पृष्टो महाभागवतोऽसुर: । उवाच तान्स्मयमान: स्मरन् मदनुभाषितम् ॥ १ ॥
श्रीनारद उवाच—दैत्यसुतैः पृष्टः स महाभागवतोऽसुरः प्रह्लादः, मदनुभाषितं स्मरन्, स्मयमानस्तान् प्रत्युवाच।
Verse 2
श्रीप्रह्राद उवाच पितरि प्रस्थितेऽस्माकं तपसे मन्दराचलम् । युद्धोद्यमं परं चक्रुर्विबुधा दानवान्प्रति ॥ २ ॥ H
श्रीप्रह्लाद उवाच—अस्माकं पितरि हिरण्यकशिपौ तपसे मन्दराचलं प्रस्थिते, तस्याभावे इन्द्रादयः सुराः दानवान् प्रति युद्धाय समुद्यताः।
Verse 3
पिपीलिकैरहिरिव दिष्टया लोकोपतापन: । पापेन पापोऽभक्षीति वदन्तो वासवादय: ॥ ३ ॥
‘अहो, पिपीलिकैः अहिरिव, लोकतापनः स हिरण्यकशिपुः स्वपापकर्मफलैरेव निहतः’ इति वदन्तो वासवादयः दानवैः सह युध्यं समारभन्त।
Verse 4
तेषामतिबलोद्योगं निशम्यासुरयूथपा: । वध्यमाना: सुरैर्भीता दुद्रुवु: सर्वतो दिशम् ॥ ४ ॥ कलत्रपुत्रवित्ताप्तान्गृहान्पशुपरिच्छदान् । नावेक्ष्यमाणास्त्वरिता: सर्वे प्राणपरीप्सव: ॥ ५ ॥
असुरयूथपाः सुरैः क्रमशो वध्यमानाः तेषामतिबलोद्योगं निशम्य सर्वतो दिशं दुद्रुवुः। प्राणपरिरक्षणार्थं ते त्वरिताः कलत्रपुत्रवित्ताप्तान् गृहान् पशुपरिच्छदान् च नावेक्ष्य पलायिताः॥
Verse 5
तेषामतिबलोद्योगं निशम्यासुरयूथपा: । वध्यमाना: सुरैर्भीता दुद्रुवु: सर्वतो दिशम् ॥ ४ ॥ कलत्रपुत्रवित्ताप्तान्गृहान्पशुपरिच्छदान् । नावेक्ष्यमाणास्त्वरिता: सर्वे प्राणपरीप्सव: ॥ ५ ॥
असुरयूथपाः सुरैः क्रमशो वध्यमानाः तेषामतिबलोद्योगं निशम्य सर्वतो दिशं दुद्रुवुः। प्राणपरिरक्षणार्थं ते त्वरिताः कलत्रपुत्रवित्ताप्तान् गृहान् पशुपरिच्छदान् च नावेक्ष्य पलायिताः॥
Verse 6
व्यलुम्पन् राजशिबिरममरा जयकाङ्क्षिण: । इन्द्रस्तु राजमहिषीं मातरं मम चाग्रहीत् ॥ ६ ॥
अमराः जयकाङ्क्षिणो व्यलुम्पन् राजशिबिरम्, हिरण्यकशिपोः पुरं सर्वं विनाशयामासुः। ततः स्वर्गराज इन्द्रः राजमहिषीं मम मातरं चाग्रहीत्॥
Verse 7
नीयमानां भयोद्विग्नां रुदतीं कुररीमिव । यदृच्छयागतस्तत्र देवर्षिर्ददृशे पथि ॥ ७ ॥
नीयमानां भयोद्विग्नां रुदतीं कुररीमिव, तां पथि यदृच्छयागतः देवर्षिर्नारदः तत्र ददर्श॥
Verse 8
प्राह नैनां सुरपते नेतुमर्हस्यनागसम् । मुञ्च मुञ्च महाभाग सतीं परपरिग्रहम् ॥ ८ ॥
देवर्षिर्नारदः प्राह—हे सुरपते इन्द्र, एनामनागसं नेतुं नार्हसि; मुञ्च मुञ्च। महाभाग, एषा सती परपरिग्रहा; शीघ्रमेव विमोचय॥
Verse 9
श्रीइन्द्र उवाच आस्तेऽस्या जठरे वीर्यमविषह्यं सुरद्विष: । आस्यतां यावत्प्रसवं मोक्ष्येऽर्थपदवीं गत: ॥ ९ ॥
श्रीइन्द्र उवाच—अस्याः सुरद्विषः पत्नीया जठरेऽविषह्यं वीर्यं निहितम्। तस्माद् यावत् प्रसवः स्यात् तावत् एषा अस्माकं निग्रहे तिष्ठतु; प्रसूता सती मोक्ष्यते।
Verse 10
श्रीनारद उवाच अयं निष्किल्बिष: साक्षान्महाभागवतो महान् । त्वया न प्राप्स्यते संस्थामनन्तानुचरो बली ॥ १० ॥
श्रीनारद उवाच—अयं गर्भस्थो निष्किल्बिषः साक्षान् महाभागवतो महान्। अनन्तस्य अनुचरः बली; तस्मात् त्वया अस्य वधः न शक्यते।
Verse 11
इत्युक्तस्तां विहायेन्द्रो देवर्षेर्मानयन्वच: । अनन्तप्रियभक्त्यैनां परिक्रम्य दिवं ययौ ॥ ११ ॥
इत्युक्त्वा देवर्षिणा, तां विहाय इन्द्रः तस्य वचो मानयन्। अनन्तप्रियभक्त्या देवाः एनां परिक्रम्य, ततः स्वर्गं ययुः।
Verse 12
ततो मे मातरमृषि: समानीय निजाश्रमे । आश्वास्येहोष्यतां वत्से यावत्ते भर्तुरागम: ॥ १२ ॥
ततः मे मातरं देवर्षिः समानीय निजाश्रमे आश्वास्य—“इह वत्से, यावत् ते भर्तुः आगमः, तावत् उष्यताम्” इति।
Verse 13
तथेत्यवात्सीद्देवर्षेरन्तिके साकुतोभया । यावद्दैत्यपतिर्घोरात्तपसो न न्यवर्तत ॥ १३ ॥
तथेति सा देवर्षेः अन्तिके साकुतोभया अवात्सीत्, यावत् घोरात् तपसः दैत्यपतिः न न्यवर्तत।
Verse 14
ऋषिं पर्यचरत्तत्र भक्त्या परमया सती । अन्तर्वत्नी स्वगर्भस्य क्षेमायेच्छाप्रसूतये ॥ १४ ॥
मम माता गर्भिणी सती स्वगर्भस्य क्षेमं पत्या आगमनानन्तरं प्रसूतिं च कामयमाना नारदस्य मुन्याश्रमे स्थित्वा परमया भक्त्या तं ऋषिं पर्यचरत्।
Verse 15
ऋषि: कारुणिकस्तस्या: प्रादादुभयमीश्वर: । धर्मस्य तत्त्वं ज्ञानं च मामप्युद्दिश्य निर्मलम् ॥ १५ ॥
स करुणिको ऋषिः ईश्वरस्वभावः तस्यै मम च—गर्भस्थं मामुद्दिश्य—धर्मतत्त्वं निर्मलं ज्ञानं च उभयं प्रादात्।
Verse 16
तत्तु कालस्य दीर्घत्वात् स्त्रीत्वान्मातुस्तिरोदधे । ऋषिणानुगृहीतं मां नाधुनाप्यजहात्स्मृति: ॥ १६ ॥
तत् तु कालस्य दीर्घत्वात् मातुः स्त्रीत्वाच्च तिरोदधे; किन्तु ऋषिणानुगृहीतं मां स्मृतिरद्यापि न जहाति।
Verse 17
भवतामपि भूयान्मे यदि श्रद्दधते वच: । वैशारदी धी: श्रद्धात: स्त्रीबालानां च मे यथा ॥ १७ ॥
यदि यूयं मम वचः श्रद्धधते, तदा श्रद्धया एव वैशारदी धीः भवतामपि भूयात्; यथा मे स्त्रीबालानां च श्रद्धातः ज्ञानबोधः।
Verse 18
जन्माद्या: षडिमे भावा दृष्टा देहस्य नात्मन: । फलानामिव वृक्षस्य कालेनेश्वरमूर्तिना ॥ १८ ॥
जन्मादयः षडिमे भावाः देहस्य दृश्यन्ते न आत्मनः; यथा वृक्षस्य फलपुष्पाणि कालेन ईश्वरमूर्तिना विकारान् यान्ति, तथा देहोऽपि, आत्मा तु निर्विकारः।
Verse 19
आत्मा नित्योऽव्यय: शुद्ध एक: क्षेत्रज्ञ आश्रय: । अविक्रिय: स्वदृग् हेतुर्व्यापकोऽसङ्ग्यनावृत: ॥ १९ ॥ एतैर्द्वादशभिर्विद्वानात्मनो लक्षणै: परै: । अहं ममेत्यसद्भावं देहादौ मोहजं त्यजेत् ॥ २० ॥
आत्मा नित्योऽव्ययः शुद्ध एकः क्षेत्रज्ञ आश्रयः। अविक्रियः स्वदृग् हेतुर्व्यापकोऽसङ्ग्यनावृतः॥—एतैर्द्वादशभिर्लक्षणैः परैर्विद्वान् देहादौ मोहजं ‘अहं मम’ इत्यसद्भावं त्यजेत्।
Verse 20
आत्मा नित्योऽव्यय: शुद्ध एक: क्षेत्रज्ञ आश्रय: । अविक्रिय: स्वदृग् हेतुर्व्यापकोऽसङ्ग्यनावृत: ॥ १९ ॥ एतैर्द्वादशभिर्विद्वानात्मनो लक्षणै: परै: । अहं ममेत्यसद्भावं देहादौ मोहजं त्यजेत् ॥ २० ॥
एतैर्द्वादशभिरात्मनो लक्षणैः परैः सम्यगवगत्य विद्वान् देहादौ मोहजं ‘अहं मम’ इत्यसद्भावं सर्वथा त्यजेत्।
Verse 21
स्वर्णं यथा ग्रावसु हेमकार: क्षेत्रेषु योगैस्तदभिज्ञ आप्नुयात् । क्षेत्रेषु देहेषु तथात्मयोगै- रध्यात्मविद् ब्रह्मगतिं लभेत ॥ २१ ॥
स्वर्णं यथा ग्रावसु हेमकारः क्षेत्रेषु योगैस्तदभिज्ञ आप्नुयात्। क्षेत्रेषु देहेषु तथात्मयोगैरध्यात्मविद् ब्रह्मगतिं लभेत॥
Verse 22
अष्टौ प्रकृतय: प्रोक्तास्त्रय एव हि तद्गुणा: । विकारा: षोडशाचार्यै: पुमानेक: समन्वयात् ॥ २२ ॥
अष्टौ प्रकृतयः प्रोक्तास्त्रय एव हि तद्गुणाः। विकाराः षोडशाचार्यैः पुमानेकः समन्वयात्॥
Verse 23
देहस्तु सर्वसङ्घातो जगत्तस्थुरिति द्विधा । अत्रैव मृग्य: पुरुषो नेति नेतीत्यतत्त्यजन् ॥ २३ ॥
देहस्तु सर्वसङ्घातो जगत्तस्थुरिति द्विधा। अत्रैव मृग्यः पुरुषो नेति नेतीत्यतत्त्यजन्॥
Verse 24
अन्वयव्यतिरेकेण विवेकेनोशतात्मना । स्वर्गस्थानसमाम्नायैर्विमृशद्भिरसत्वरै: ॥ २४ ॥
अन्वयव्यतिरेकविवेकयुक्तैः शुद्धचित्तैः धीरैः पण्डितैश्च सृष्टिस्थितिप्रलयधर्मेषु वस्तुषु आत्मनः सम्बन्धं भेदं च विचार्य आत्मतत्त्वं शनैः अन्वेष्टव्यम्।
Verse 25
बुद्धेर्जागरणं स्वप्न: सुषुप्तिरिति वृत्तय: । ता येनैवानुभूयन्ते सोऽध्यक्ष: पुरुष: पर: ॥ २५ ॥
बुद्धेर्जागरण‑स्वप्न‑सुषुप्तिरूपा वृत्तयः; ताः येनैव अनुभूयन्ते स एवाध्यक्षः पुरुषः परः परमेश्वरः।
Verse 26
एभिस्त्रिवर्णै: पर्यस्तैर्बुद्धिभेदै: क्रियोद्भवै: । स्वरूपमात्मनो बुध्येद् गन्धैर्वायुमिवान्वयात् ॥ २६ ॥
एभिः त्रिवर्णैः पर्यस्तैः क्रियोद्भवैः बुद्धिभेदैः आत्मनः स्वरूपं बुध्येत; गन्धैः वायुमिव अन्वयात्। एते तु नात्मा, गुणमयाः कर्मजाः।
Verse 27
एतद्द्वारो हि संसारो गुणकर्मनिबन्धन: । अज्ञानमूलोऽपार्थोऽपि पुंस: स्वप्न इवार्प्यते ॥ २७ ॥
एतद्द्वारः हि संसारः गुणकर्मनिबन्धनः; अज्ञानमूलः अपार्थः अपि पुंसः स्वप्न इव आरोप्यते।
Verse 28
तस्माद्भवद्भि: कर्तव्यं कर्मणां त्रिगुणात्मनाम् । बीजनिर्हरणं योग: प्रवाहोपरमो धिय: ॥ २८ ॥
तस्माद् भवद्भिः त्रिगुणात्मनां कर्मणां बीजनिर्हरणं कर्तव्यम्; योगः स एव कृष्णचेतना, या धियः जागरण‑स्वप्न‑सुषुप्तिप्रवाहं उपरमयति, अज्ञानं च क्षिप्रं नाशयति।
Verse 29
तत्रोपायसहस्राणामयं भगवतोदित: । यदीश्वरे भगवति यथा यैरञ्जसा रति: ॥ २९ ॥
तत्रोपायसहस्रेषु भगवतोदितोऽयमुपायः सर्वसिद्धः। येन भगवति ईश्वरे शीघ्रं रतिर्भक्तिश्च जायते, स एव कर्तव्यः॥
Verse 30
गुरुशुश्रूषया भक्त्या सर्वलब्धार्पणेन च । सङ्गेन साधुभक्तानामीश्वराराधनेन च ॥ ३० ॥ श्रद्धया तत्कथायां च कीर्तनैर्गुणकर्मणाम् । तत्पादाम्बुरुहध्यानात तल्लिङ्गेक्षार्हणादिभि: ॥ ३१ ॥
गुरुं सम्यगुपासीत भक्त्या श्रद्धया च शुश्रूषया। यत्किञ्चिद् लब्धं तस्मै समर्प्य, साधुभक्तसङ्गेन ईश्वरं समाराधयेत्॥
Verse 31
गुरुशुश्रूषया भक्त्या सर्वलब्धार्पणेन च । सङ्गेन साधुभक्तानामीश्वराराधनेन च ॥ ३० ॥ श्रद्धया तत्कथायां च कीर्तनैर्गुणकर्मणाम् । तत्पादाम्बुरुहध्यानात तल्लिङ्गेक्षार्हणादिभि: ॥ ३१ ॥
श्रद्धया तत्कथाश्रवणं गुणकर्मकीर्तनं च कुर्यात्। तत्पादाम्बुरुहध्यानं तल्लिङ्गस्य शास्त्रगुरुविधिना ईक्षार्हणादि च॥
Verse 32
हरि: सर्वेषु भूतेषु भगवानास्त ईश्वर: । इति भूतानि मनसा कामैस्तै: साधु मानयेत् ॥ ३२ ॥
हरिः सर्वभूतेषु हृदि स्थितः परमात्मा भगवान् ईश्वरः। इति मनसा स्मरन्, यथायोग्यं सर्वभूतानि कामैस्त्यक्त्वा साधु मानयेत्॥
Verse 33
एवं निर्जितषड्वर्गै: क्रियते भक्तिरीश्वरे । वासुदेवे भगवति यया संलभ्यते रति: ॥ ३३ ॥
एवं निर्जितषड्वर्गैः कामक्रोधलोभमोहमदमात्सर्यैः, ईश्वरे वासुदेवे भगवति भक्ति: क्रियते। तया निश्चयेन रतिपदं संलभ्यते॥
Verse 34
निशम्य कर्माणि गुणानतुल्यान् वीर्याणि लीलातनुभि: कृतानि । यदातिहर्षोत्पुलकाश्रुगद्गदं प्रोत्कण्ठ उद्गायति रौति नृत्यति ॥ ३४ ॥
निशम्य भगवतोऽवताराणां लीलातनुभिः कृतानि कर्माणि गुणानतुल्यानि वीर्याणि च, शुद्धभक्तो मुक्तात्मा अतिहर्षेण रोमाञ्चितोऽश्रुपूर्णनेत्रो गद्गदस्वरः प्रोत्कण्ठः कदाचिद् उद्गायति, कदाचिद् रौति, कदाचिन्नृत्यति।
Verse 35
यदा ग्रहग्रस्त इव क्वचिद्धस- त्याक्रन्दते ध्यायति वन्दते जनम् । मुहु: श्वसन्वक्ति हरे जगत्पते नारायणेत्यात्ममतिर्गतत्रप: ॥ ३५ ॥
यदा स भक्तो ग्रहग्रस्त इव क्वचिद् हसत्याक्रन्दते, क्वचिद् ध्यायति, क्वचिद् जनं वन्दते; मुहुः श्वसन् जगत्पते हरे नारायणेत्यात्ममतिर्गतत्रपोन्मत्तवत् उच्चैर्जपति।
Verse 36
तदा पुमान्मुक्तसमस्तबन्धन- स्तद्भावभावानुकृताशयाकृति: । निर्दग्धबीजानुशयो महीयसा भक्तिप्रयोगेण समेत्यधोक्षजम् ॥ ३६ ॥
तदा स पुमान् मुक्तसमस्तबन्धनः तद्भावभावानुकृताशयाकृतिः; भक्तिप्रयोगेण महीयसा अधोक्षजं समेत्य, निर्दग्धबीजानुशयो भवति—अज्ञानं भोगवासनाश्च भस्मीकृताः।
Verse 37
अधोक्षजालम्भमिहाशुभात्मन: शरीरिण: संसृतिचक्रशातनम् । तद् ब्रह्मनिर्वाणसुखं विदुर्बुधा- स्ततो भजध्वं हृदये हृदीश्वरम् ॥ ३७ ॥
अधोक्षजालम्बमिहाशुभात्मनः शरीरिणः संसृतिचक्रशातनम्; तद् ब्रह्मनिर्वाणसुखं विदुर्बुधाः, ततो भजध्वं हृदये हृदीश्वरम्।
Verse 38
कोऽतिप्रयासोऽसुरबालका हरे- रुपासने स्वे हृदि छिद्रवत् सत: । स्वस्यात्मन: सख्युरशेषदेहिनां सामान्यत: किं विषयोपपादनै: ॥ ३८ ॥
कोऽतिप्रयासोऽसुरबालका हरेरुपासने स्वे हृदि छिद्रवत् सतः? स्वस्यात्मनः सख्युरशेषदेहिनां सामान्यतः किं विषयोपपादनैः?
Verse 39
राय: कलत्रं पशव: सुतादयो गृहा मही कुञ्जरकोशभूतय: । सर्वेऽर्थकामा: क्षणभङ्गुरायुष: कुर्वन्ति मर्त्यस्य कियत् प्रियं चला: ॥ ३९ ॥
रायः कलत्रं पशवः सुतादयो गृहा मही कुञ्जरकोशभूतयः। सर्वेऽर्थकामा क्षणभङ्गुरायुषः; मर्त्यस्य चलाः कियत् प्रियं कुर्वन्ति॥
Verse 40
एवं हि लोका: क्रतुभि: कृता अमी क्षयिष्णव: सातिशया न निर्मला: । तस्माददृष्टश्रुतदूषणं परं भक्त्योक्तयेशं भजतात्मलब्धये ॥ ४० ॥
एवं हि लोकाः क्रतुभिः कृता अमी क्षयिष्णवः सातिशया न निर्मलाः। तस्माददृष्टश्रुतदूषणं परं भक्त्योक्तयेशं भजतात्मलब्धये॥
Verse 41
यदर्थ इह कर्माणि विद्वन्मान्यसकृन्नर: । करोत्यतो विपर्यासममोघं विन्दते फलम् ॥ ४१ ॥
यदर्थ इह कर्माणि विद्वन्मान्यसकृन्नरः। करोत्यतो विपर्यासममोघं विन्दते फलम्॥
Verse 42
सुखाय दु:खमोक्षाय सङ्कल्प इह कर्मिण: । सदाप्नोतीहया दु:खमनीहाया: सुखावृत: ॥ ४२ ॥
सुखाय दुःखमोक्षाय सङ्कल्प इह कर्मिणः। सदाप्नोतीहया दुःखमनीहायाः सुखावृतः॥
Verse 43
कामान्कामयते काम्यैर्यदर्थमिह पूरुष: । स वै देहस्तु पारक्यो भङ्गुरो यात्युपैति च ॥ ४३ ॥
कामान्कामयते काम्यैर्यदर्थमिह पूरुषः। स वै देहस्तु पारक्यो भङ्गुरो यात्युपैति च॥
Verse 44
किमु व्यवहितापत्यदारागारधनादय: । राज्यकोशगजामात्यभृत्याप्ता ममतास्पदा: ॥ ४४ ॥
यदा देहोऽन्ते पुरीषभस्ममृत्तिकामयः स्यात्, तदा देहसम्बद्धाः पत्नीगृहधनपुत्रादयः, राज्यकोशगजामात्यभृत्याप्ताश्च, ममतास्थानानि किमर्थं? सर्वेऽपि क्षणभङ्गुराः; किं पुनर्वक्तव्यम्?
Verse 45
किमेतैरात्मनस्तुच्छै: सह देहेन नश्वरै: । अनर्थैरर्थसङ्काशैर्नित्यानन्दरसोदधे: ॥ ४५ ॥
किमेतैर्देहेन सह नश्वरैः आत्मनस्तुच्छैः, अनर्थैः अर्थसङ्काशैः? नित्यानन्दरसोदधेः पुरतः एते परमाणव इव; तेषां किं प्रयोजनम्?
Verse 46
निरूप्यतामिह स्वार्थ: कियान्देहभृतोऽसुरा: । निषेकादिष्ववस्थासु क्लिश्यमानस्य कर्मभि: ॥ ४६ ॥
निरूप्यतामिह स्वार्थः कियान् देहभृतः, हे असुरपुत्राः। निषेकादिषु अवस्थासु कर्मभिः क्लिश्यमानस्य देहिनः—कर्मसु तस्य कः परमार्थः?
Verse 47
कर्माण्यारभते देही देहेनात्मानुवर्तिना । कर्मभिस्तनुते देहमुभयं त्वविवेकत: ॥ ४७ ॥
देही देहेन आत्मानुवर्तिना कर्माण्यारभते; कर्मभिस्तनुते देहम्—उभयं तु अविवेकतः। एकं देहं प्राप्य तेन कर्म कृत्वा अन्यं देहं सृजति; एवं जन्ममृत्युपरम्परया देहान्तरं याति।
Verse 48
तस्मादर्थाश्च कामाश्च धर्माश्च यदपाश्रया: । भजतानीहयात्मानमनीहं हरिमीश्वरम् ॥ ४८ ॥
तस्मादर्थाश्च कामाश्च धर्माश्च यदपाश्रयाः; भजत, अनीहया, आत्मानम् अनीहं हरिम् ईश्वरम्—भक्तानां पदानुगाः सन्तः, तदनुग्रहमेवाश्रित्य।
Verse 49
सर्वेषामपि भूतानां हरिरात्मेश्वर: प्रिय: । भूतैर्महद्भि: स्वकृतै: कृतानां जीवसंज्ञित: ॥ ४९ ॥
सर्वभूतानां हरीरेव आत्मा परमेश्वरश्च, सर्वेषां प्रियतमः। जीवदेहादिरूपेण तस्यैव शक्तिव्यक्तिरियं, तस्मात् स एव परम-नियन्ता।
Verse 50
देवोऽसुरो मनुष्यो वा यक्षो गन्धर्व एव वा । भजन्मुकुन्दचरणं स्वस्तिमान् स्याद्यथा वयम् ॥ ५० ॥
देवोऽसुरो मनुष्यो वा यक्षो गन्धर्व एव वा—यः मुकुन्दस्य चरणारविन्दं भजते, स एव परम-स्वस्तिमान् भवति, यथा वयम्।
Verse 51
नालं द्विजत्वं देवत्वमृषित्वं वासुरात्मजा: । प्रीणनाय मुकुन्दस्य न वृत्तं न बहुज्ञता ॥ ५१ ॥ न दानं न तपो नेज्या न शौचं न व्रतानि च । प्रीयतेऽमलया भक्त्या हरिरन्यद् विडम्बनम् ॥ ५२ ॥
नालं द्विजत्वं देवत्वमृषित्वं वासुरात्मजाः, प्रीणनाय मुकुन्दस्य न वृत्तं न बहुज्ञता। न दानं न तपो नेज्या न शौचं न व्रतानि च; प्रीयतेऽमलया भक्त्या हरिरन्यद् विडम्बनम्।
Verse 52
नालं द्विजत्वं देवत्वमृषित्वं वासुरात्मजा: । प्रीणनाय मुकुन्दस्य न वृत्तं न बहुज्ञता ॥ ५१ ॥ न दानं न तपो नेज्या न शौचं न व्रतानि च । प्रीयतेऽमलया भक्त्या हरिरन्यद् विडम्बनम् ॥ ५२ ॥
नालं द्विजत्वं देवत्वमृषित्वं वासुरात्मजाः, प्रीणनाय मुकुन्दस्य न वृत्तं न बहुज्ञता। न दानं न तपो नेज्या न शौचं न व्रतानि च; प्रीयतेऽमलया भक्त्या हरिरन्यद् विडम्बनम्।
Verse 53
ततो हरौ भगवति भक्तिं कुरुत दानवा: । आत्मौपम्येन सर्वत्र सर्वभूतात्मनीश्वरे ॥ ५३ ॥
ततो हरौ भगवति भक्तिं कुरुत दानवाः, आत्मौपम्येन सर्वत्र सर्वभूतात्मनीश्वरे।
Verse 54
दैतेया यक्षरक्षांसि स्त्रिय: शूद्रा व्रजौकस: । खगा मृगा: पापजीवा: सन्ति ह्यच्युततां गता: ॥ ५४ ॥
दैतेया यक्षरक्षांसि स्त्रिय: शूद्रा व्रजौकस: । खगा मृगा: पापजीवा: सन्ति ह्यच्युततां गता: ॥ ५४ ॥
Verse 55
एतावानेव लोकेऽस्मिन्पुंस: स्वार्थ: पर: स्मृत: । एकान्तभक्तिर्गोविन्दे यत्सर्वत्र तदीक्षणम् ॥ ५५ ॥
एतावानेव लोकेऽस्मिन्पुंस: स्वार्थ: पर: स्मृत: । एकान्तभक्तिर्गोविन्दे यत्सर्वत्र तदीक्षणम् ॥ ५५ ॥
Frequently Asked Questions
Indra feared that Hiraṇyakaśipu’s “seed” in Kayādhu’s womb would produce another powerful demon, so he sought to keep her in custody until delivery. Nārada stopped him because Kayādhu was sinless and, more importantly, the unborn child was a great devotee protected by the Lord; harming such a devotee would be both adharmic and futile, since the devas cannot overcome the Lord’s protection (poṣaṇa).
The chapter presents śravaṇa as spiritually potent beyond bodily limitation: Nārada instructed Kayādhu, and Prahlāda, present within the womb, heard those teachings. Because bhakti and ātma-jñāna pertain to the soul (not the developing body), and because Nārada blessed him, Prahlāda retained the instruction even when his mother later forgot.
Ātmā can denote the Supreme Self (Paramātmā/Bhagavān) and the individual self (jīvātmā). Both are spiritual and distinct from matter, yet they are not identical in all respects: the Lord is the ultimate cause and all-pervading shelter (āśraya), while the jīva is a dependent knower within a particular body. Recognizing this dissolves bodily ‘I’ and ‘mine’ and redirects life toward devotion.
Because they remain within the realm of guṇas and temporality: svarga is comfortable but not nirmala (free from material taint) and eventually ends. Prahlāda’s argument is soteriological: the real problem is the birth-death cycle; only bhakti—constant remembrance and service to the Lord—stops the wheel of saṁsāra.
It defines perfection as the process accepted by the Lord: duties and practices that awaken love for Bhagavān (bhakti). Practically, Prahlāda lists guru-śaraṇāgati, service with faith, hearing and glorifying the Lord, deity worship per śāstra and guru, and Paramātmā remembrance—leading to purification, conquest of inner enemies, and steady loving service.