Adhyaya 6
Prahlāda Instructs the Sons of Demons: Begin Bhakti from Childhood; Household Attachment as Bondage; Nārāyaṇa as the All-Pervading Supersoul
असुरपुत्राणां मध्ये प्रह्लादस्य पाठशालायां स्थित्वा अयं अध्यायः तस्य अचलभक्तेः परं सुव्यवस्थितं उपदेशं प्रवर्तयति। स कौमारादेव हरिभक्तिम् आचरितुं प्रेरयति, कर्मणा पूर्वनियतं विषयसुखं तु जीवनस्य श्रेष्ठशक्त्या न साधनीयम् इति दर्शयन्। निद्रा, बाल्यं, क्रीडा, जरा-व्याधि-पीडितं वार्धक्यं च मनुष्यायुषः बहुभागं हरन्ति; शेषेऽपि वर्षेषु असंयतेंद्रियत्वात् गृहासक्तिः धनान्वेषणं च जीवनं क्षपयतः, यथा कोशकृमिः स्वकृतकोशे बद्धो भवति। ततः स तत्त्वं प्रकाशयति—नारायणः आद्यः सर्वव्यापी परमात्मा, सर्वावस्थासु उपास्यः, तृणादिभ्यः ब्रह्मपर्यन्तं सर्वेषु स्थितः, गुणेषु च तदतीतः; सच्चिदानन्दरूपोऽपि मायया नास्तिकदृष्टेः गोप्यते। अन्ते प्रह्लादः अनसूयया करुणया च परेषां भक्तिप्रबोधनं कर्तव्यम् इति वदन्, भक्तानां धर्मार्थकाममोक्षाः गौणाः इति घोषयति। अध्यायस्य अन्ते बालकाः नारदोपदेशप्राप्तेः कारणं पृच्छन्ति, येन पराध्याये प्रह्लादस्य दीक्षा-भक्तिधर्मपरम्परा च निरूप्यते।
Shlokas
Verse 1
श्रीप्रह्राद उवाच कौमार आचरेत्प्राज्ञो धर्मान्भागवतानिह । दुर्लभं मानुषं जन्म तदप्यध्रुवमर्थदम् ॥ १ ॥
श्रीप्रह्लाद उवाच—कौमार आचरेत् प्राज्ञो धर्मान् भागवतान् इह; दुर्लभं मानुषं जन्म तदप्यध्रुवम् अर्थदम्।
Verse 2
यथा हि पुरुषस्येह विष्णो: पादोपसर्पणम् । यदेष सर्वभूतानां प्रिय आत्मेश्वर: सुहृत् ॥ २ ॥
यथा हि पुरुषस्येह विष्णोः पादोपसर्पणम्; यदेष सर्वभूतानां प्रिय आत्मेश्वरः सुहृत्।
Verse 3
सुखमैन्द्रियकं दैत्या देहयोगेन देहिनाम् । सर्वत्र लभ्यते दैवाद्यथा दु:खमयत्नत: ॥ ३ ॥
सुखम् ऐन्द्रियकं दैत्या देहयोगेन देहिनाम्; सर्वत्र लभ्यते दैवाद् यथा दुःखम् अयत्नतः।
Verse 4
तत्प्रयासो न कर्तव्यो यत आयुर्व्यय: परम् । न तथा विन्दते क्षेमं मुकुन्दचरणाम्बुजम् ॥ ४ ॥
तत्प्रयासो न कर्तव्यः यत् आयुर्व्ययः परम्; न तथा विन्दते क्षेमं मुकुन्दचरणाम्बुजम्॥४॥
Verse 5
ततो यतेत कुशल: क्षेमाय भवमाश्रित: । शरीरं पौरुषं यावन्न विपद्येत पुष्कलम् ॥ ५ ॥
ततो यतेत कुशलः क्षेमाय भवमाश्रितः; शरीरं पौरुषं यावन् न विपद्येत पुष्कलम्॥५॥
Verse 6
पुंसो वर्षशतं ह्यायुस्तदर्धं चाजितात्मन: । निष्फलं यदसौ रात्र्यां शेतेऽन्धं प्रापितस्तम: ॥ ६ ॥
पुंसो वर्षशतं ह्यायुः तदर्धं चाजितात्मनः; निष्फलं यदसौ रात्र्यां शेतेऽन्धं प्रापितस्तमः॥६॥
Verse 7
मुग्धस्य बाल्ये कैशोरे क्रीडतो याति विंशति: । जरया ग्रस्तदेहस्य यात्यकल्पस्य विंशति: ॥ ७ ॥
मुग्धस्य बाल्ये कैशोरे क्रीडतो याति विंशतिः; जरया ग्रस्तदेहस्य यात्यकल्पस्य विंशतिः॥७॥
Verse 8
दुरापूरेण कामेन मोहेन च बलीयसा । शेषं गृहेषु सक्तस्य प्रमत्तस्यापयाति हि ॥ ८ ॥
दुरापूरेण कामेन मोहेन च बलीयसा; शेषं गृहेषु सक्तस्य प्रमत्तस्यापयाति हि॥८॥
Verse 9
को गृहेषु पुमान्सक्तमात्मानमजितेन्द्रिय: । स्नेहपाशैर्दृढैर्बद्धमुत्सहेत विमोचितुम् ॥ ९ ॥
को गृहेषु पुमान् सक्त आत्मानम् अजितेन्द्रियः । स्नेहपाशैर्दृढैर्बद्धम् उत्सहेत विमोचितुम् ॥
Verse 10
को न्वर्थतृष्णां विसृजेत्प्राणेभ्योऽपि य ईप्सित: । यं क्रीणात्यसुभि: प्रेष्ठैस्तस्कर: सेवको वणिक् ॥ १० ॥
को न्वर्थतृष्णां विसृजेत् प्राणेभ्योऽपि य ईप्सितः । यं क्रीणात्यसुभिः प्रेष्ठैस् तस्करः सेवको वणिक् ॥
Verse 11
कथं प्रियाया अनुकम्पिताया: सङ्गं रहस्यं रुचिरांश्च मन्त्रान् । सुहृत्सु तत्स्नेहसित: शिशूनां कलाक्षराणामनुरक्तचित्त: ॥ ११ ॥ पुत्रान्स्मरंस्ता दुहितृर्हृदय्या भ्रातृन् स्वसृर्वा पितरौ च दीनौ । गृहान् मनोज्ञोरुपरिच्छदांश्च वृत्तीश्च कुल्या: पशुभृत्यवर्गान् ॥ १२ ॥ त्यजेत कोशस्कृदिवेहमान: कर्माणि लोभादवितृप्तकाम: । औपस्थ्यजैह्वं बहुमन्यमान: कथं विरज्येत दुरन्तमोह: ॥ १३ ॥
कथं प्रियाया अनुकम्पितायाः सङ्गं रहस्यं रुचिरांश्च मन्त्रान् । सुहृत्सु तत्स्नेहसितः शिशूनां कलाक्षराणामनुरक्तचित्तः ॥
Verse 12
कथं प्रियाया अनुकम्पिताया: सङ्गं रहस्यं रुचिरांश्च मन्त्रान् । सुहृत्सु तत्स्नेहसित: शिशूनां कलाक्षराणामनुरक्तचित्त: ॥ ११ ॥ पुत्रान्स्मरंस्ता दुहितृर्हृदय्या भ्रातृन् स्वसृर्वा पितरौ च दीनौ । गृहान् मनोज्ञोरुपरिच्छदांश्च वृत्तीश्च कुल्या: पशुभृत्यवर्गान् ॥ १२ ॥ त्यजेत कोशस्कृदिवेहमान: कर्माणि लोभादवितृप्तकाम: । औपस्थ्यजैह्वं बहुमन्यमान: कथं विरज्येत दुरन्तमोह: ॥ १३ ॥
पुत्रान् स्मरंस् ता दुहितॄर्हृदय्या भ्रातॄन् स्वसॄर्वा पितरौ च दीनौ । गृहान् मनोज्ञोरुपरिच्छदांश्च वृत्तीश्च कुल्याः पशुभृत्यवर्गान् ॥
Verse 13
कथं प्रियाया अनुकम्पिताया: सङ्गं रहस्यं रुचिरांश्च मन्त्रान् । सुहृत्सु तत्स्नेहसित: शिशूनां कलाक्षराणामनुरक्तचित्त: ॥ ११ ॥ पुत्रान्स्मरंस्ता दुहितृर्हृदय्या भ्रातृन् स्वसृर्वा पितरौ च दीनौ । गृहान् मनोज्ञोरुपरिच्छदांश्च वृत्तीश्च कुल्या: पशुभृत्यवर्गान् ॥ १२ ॥ त्यजेत कोशस्कृदिवेहमान: कर्माणि लोभादवितृप्तकाम: । औपस्थ्यजैह्वं बहुमन्यमान: कथं विरज्येत दुरन्तमोह: ॥ १३ ॥
त्यजेत कोशस्कृदिवेहमानः कर्माणि लोभादवितृप्तकामः । औपस्थ्यजैह्वं बहुमन्यमानः कथं विरज्येत दुरन्तमोहः ॥
Verse 14
कुटुम्बपोषाय वियन्निजायु र्न बुध्यतेऽर्थं विहतं प्रमत्त: । सर्वत्र तापत्रयदु:खितात्मा निर्विद्यते न स्वकुटुम्बराम: ॥ १४ ॥
कुटुम्बपोषणार्थं प्रमत्तो जनो निजायुरिव व्यर्थं नयति; मानवजीवनस्य परमार्थं न बुध्यते। सर्वत्र तापत्रयदुःखितात्मापि स्वकुटुम्बरमणो भवे निर्वेदं न गच्छति॥
Verse 15
वित्तेषु नित्याभिनिविष्टचेता विद्वांश्च दोषं परवित्तहर्तु: । प्रेत्येह वाथाप्यजितेन्द्रियस्त- दशान्तकामो हरते कुटुम्बी ॥ १५ ॥
वित्तेषु नित्याभिनिविष्टचेताः कुटुम्बी जितेन्द्रियो न भवति। परवित्तहरणस्य दण्डं राज्ञा प्रेत्य च यमेन ज्ञात्वापि, अशान्तकामः परद्रव्यं हरत्येव॥
Verse 16
विद्वानपीत्थं दनुजा: कुटुम्बं पुष्णन्स्वलोकाय न कल्पते वै । य: स्वीयपारक्यविभिन्नभाव- स्तम: प्रपद्येत यथा विमूढ: ॥ १६ ॥
हे दनुजपुत्राः! विद्वानपि कुटुम्बं पुष्णन् ‘इदं मम, इदं परस्य’ इति भेदबुद्ध्या स्वलोकाय न कल्पते। स विमूढः श्वानमार्जारवत् तम एव प्रपद्यते, अध्यात्मविद्यां न गृह्णाति॥
Verse 17
यतो न कश्चित् क्व च कुत्रचिद् वा दीन: स्वमात्मानमलं समर्थ: । विमोचितुं कामदृशां विहार- क्रीडामृगो यन्निगडो विसर्ग: ॥ १७ ॥ ततो विदूरात् परिहृत्य दैत्या दैत्येषु सङ्गं विषयात्मकेषु । उपेत नारायणमादिदेवं स मुक्तसङ्गैरिषितोऽपवर्ग: ॥ १८ ॥
यतो न कश्चित् क्वचिदपि भगवत्परिज्ञानविहीनः स्वात्मानं बन्धनात् मोचयितुं समर्थः। कामदृशां स्त्रीलोलुपानां क्रीडामृग इव सन्तानविसर्गनिगडेन बद्धः। अतः दैत्या विषयात्मकेषु दैत्येषु सङ्गं विदूरात् परिहृत्य आदिदेवं नारायणं शरणं गच्छत; तस्य भक्तानां परमं लक्ष्यं अपवर्गो मुक्तिरिति॥
Verse 18
यतो न कश्चित् क्व च कुत्रचिद् वा दीन: स्वमात्मानमलं समर्थ: । विमोचितुं कामदृशां विहार- क्रीडामृगो यन्निगडो विसर्ग: ॥ १७ ॥ ततो विदूरात् परिहृत्य दैत्या दैत्येषु सङ्गं विषयात्मकेषु । उपेत नारायणमादिदेवं स मुक्तसङ्गैरिषितोऽपवर्ग: ॥ १८ ॥
यतो न कश्चित् क्वचिदपि भगवत्परिज्ञानविहीनः स्वात्मानं बन्धनात् मोचयितुं समर्थः। कामदृशां स्त्रीलोलुपानां क्रीडामृग इव सन्तानविसर्गनिगडेन बद्धः। अतः दैत्या विषयात्मकेषु दैत्येषु सङ्गं विदूरात् परिहृत्य आदिदेवं नारायणं शरणं गच्छत; तस्य भक्तानां परमं लक्ष्यं अपवर्गो मुक्तिरिति॥
Verse 19
न ह्यच्युतं प्रीणयतो बह्वायासोऽसुरात्मजा: । आत्मत्वात्सर्वभूतानां सिद्धत्वादिह सर्वत: ॥ १९ ॥
हे असुरात्मजाः, अच्युतं प्रीणयतः न बह्वायासः; स सर्वभूतानामात्मत्वात् सर्वतः सिद्धः, तस्मादिह तं तोषयितुं न कश्चिद्विघ्नः।
Verse 20
परावरेषु भूतेषु ब्रह्मान्तस्थावरादिषु । भौतिकेषु विकारेषु भूतेष्वथ महत्सु च ॥ २० ॥ गुणेषु गुणसाम्ये च गुणव्यतिकरे तथा । एक एव परो ह्यात्मा भगवानीश्वरोऽव्यय: ॥ २१ ॥ प्रत्यगात्मस्वरूपेण दृश्यरूपेण च स्वयम् । व्याप्यव्यापकनिर्देश्यो ह्यनिर्देश्योऽविकल्पित: ॥ २२ ॥ केवलानुभवानन्दस्वरूप: परमेश्वर: । माययान्तर्हितैश्वर्य ईयते गुणसर्गया ॥ २३ ॥
स्थावरादिब्रह्मान्तेषु परावरेषु भूतेषु, भौतिकविकारेषु महति च, गुणेषु गुणसाम्ये गुणव्यतिकरे च—एक एव परो ह्यात्मा भगवानीश्वरोऽव्ययः सर्वत्र विराजते।
Verse 21
परावरेषु भूतेषु ब्रह्मान्तस्थावरादिषु । भौतिकेषु विकारेषु भूतेष्वथ महत्सु च ॥ २० ॥ गुणेषु गुणसाम्ये च गुणव्यतिकरे तथा । एक एव परो ह्यात्मा भगवानीश्वरोऽव्यय: ॥ २१ ॥ प्रत्यगात्मस्वरूपेण दृश्यरूपेण च स्वयम् । व्याप्यव्यापकनिर्देश्यो ह्यनिर्देश्योऽविकल्पित: ॥ २२ ॥ केवलानुभवानन्दस्वरूप: परमेश्वर: । माययान्तर्हितैश्वर्य ईयते गुणसर्गया ॥ २३ ॥
स एव एको भगवान् ईश्वरोऽव्ययः—गुणेषु, गुणसाम्ये, गुणव्यतिकरे च—परः आत्मा सर्वत्र स्थितः, नानात्वेऽपि एकत्वेन प्रकाशते।
Verse 22
परावरेषु भूतेषु ब्रह्मान्तस्थावरादिषु । भौतिकेषु विकारेषु भूतेष्वथ महत्सु च ॥ २० ॥ गुणेषु गुणसाम्ये च गुणव्यतिकरे तथा । एक एव परो ह्यात्मा भगवानीश्वरोऽव्यय: ॥ २१ ॥ प्रत्यगात्मस्वरूपेण दृश्यरूपेण च स्वयम् । व्याप्यव्यापकनिर्देश्यो ह्यनिर्देश्योऽविकल्पित: ॥ २२ ॥ केवलानुभवानन्दस्वरूप: परमेश्वर: । माययान्तर्हितैश्वर्य ईयते गुणसर्गया ॥ २३ ॥
स प्रत्यगात्मस्वरूपेण दृश्यरूपेण च स्वयम्; व्याप्यव्यापकनिर्देश्यो ह्यनिर्देश्योऽविकल्पितः—अविकारीऽखण्ड एव।
Verse 23
परावरेषु भूतेषु ब्रह्मान्तस्थावरादिषु । भौतिकेषु विकारेषु भूतेष्वथ महत्सु च ॥ २० ॥ गुणेषु गुणसाम्ये च गुणव्यतिकरे तथा । एक एव परो ह्यात्मा भगवानीश्वरोऽव्यय: ॥ २१ ॥ प्रत्यगात्मस्वरूपेण दृश्यरूपेण च स्वयम् । व्याप्यव्यापकनिर्देश्यो ह्यनिर्देश्योऽविकल्पित: ॥ २२ ॥ केवलानुभवानन्दस्वरूप: परमेश्वर: । माययान्तर्हितैश्वर्य ईयते गुणसर्गया ॥ २३ ॥
स परमेश्वरः केवलानुभवानन्दस्वरूपः; मायया अन्तर्हितैश्वर्यः गुणसर्गया नास्तिकानां प्रति न दृश्य इव ईयते।
Verse 24
तस्मात्सर्वेषु भूतेषु दयां कुरुत सौहृदम् । भावमासुरमुन्मुच्य यया तुष्यत्यधोक्षज: ॥ २४ ॥
तस्मात् सर्वेषु भूतेषु दयां कुरुत सौहृदम् । भावम् आसुरम् उन्मुच्य यया तुष्यत्यधोक्षजः ॥
Verse 25
तुष्टे च तत्र किमलभ्यमनन्त आद्ये किं तैर्गुणव्यतिकरादिह ये स्वसिद्धा: । धर्मादय: किमगुणेन च काङ्क्षितेन सारं जुषां चरणयोरुपगायतां न: ॥ २५ ॥
तुष्टे च तत्र किमलभ्यमनन्त आद्ये किं तैर्गुणव्यतिकरादिह ये स्वसिद्धाः । धर्मादयः किमगुणेन च काङ्क्षितेन सारं जुषां चरणयोरुपगायतां नः ॥
Verse 26
धर्मार्थकाम इति योऽभिहितस्त्रिवर्ग ईक्षा त्रयी नयदमौ विविधा च वार्ता । मन्ये तदेतदखिलं निगमस्य सत्यं स्वात्मार्पणं स्वसुहृद: परमस्य पुंस: ॥ २६ ॥
धर्मार्थकाम इति योऽभिहितस्त्रिवर्ग ईक्षा त्रयी नयदमौ विविधा च वार्ता । मन्ये तदेतदखिलं निगमस्य सत्यं स्वात्मार्पणं स्वसुहृदः परमस्य पुंसः ॥
Verse 27
ज्ञानं तदेतदमलं दुरवापमाह नारायणो नरसख: किल नारदाय । एकान्तिनां भगवतस्तदकिञ्चनानां पादारविन्दरजसाप्लुतदेहिनां स्यात् ॥ २७ ॥
ज्ञानं तदेतदमलं दुरवापमाह नारायणो नरसखः किल नारदाय । एकान्तिनां भगवतस्तदकिञ्चनानां पादारविन्दरजसाप्लुतदेहिनां स्यात् ॥
Verse 28
श्रुतमेतन्मया पूर्वं ज्ञानं विज्ञानसंयुतम् । धर्मं भागवतं शुद्धं नारदाद्देवदर्शनात् ॥ २८ ॥
श्रुतमेतन्मया पूर्वं ज्ञानं विज्ञानसंयुतम् । धर्मं भागवतं शुद्धं नारदाद्देवदर्शनात् ॥
Verse 29
श्रीदैत्यपुत्रा ऊचु: प्रह्राद त्वं वयं चापि नर्तेऽन्यं विद्महे गुरुम् । एताभ्यां गुरुपुत्राभ्यां बालानामपि हीश्वरौ ॥ २९ ॥ बालस्यान्त:पुरस्थस्य महत्सङ्गो दुरन्वय: । छिन्धि न: संशयं सौम्य स्याच्चेद्विस्रम्भकारणम् ॥ ३० ॥
श्रीदैत्यपुत्रा ऊचुः—प्रह्लाद, त्वं वयं चापि शण्डामर्कौ विना अन्यं गुरुं न विद्मः। वयं बालाः, तौ च गुरुपुत्रौ अस्माकम् अपि नियन्तारौ।
Verse 30
श्रीदैत्यपुत्रा ऊचु: प्रह्राद त्वं वयं चापि नर्तेऽन्यं विद्महे गुरुम् । एताभ्यां गुरुपुत्राभ्यां बालानामपि हीश्वरौ ॥ २९ ॥ बालस्यान्त:पुरस्थस्य महत्सङ्गो दुरन्वय: । छिन्धि न: संशयं सौम्य स्याच्चेद्विस्रम्भकारणम् ॥ ३० ॥
अन्तःपुरस्थस्य बालस्य महत्सङ्गो दुरन्वयः। सौम्य, नः संशयं छिन्धि—कथं ते नारदश्रवणं सम्भवम्, यद्येतद्विस्रम्भकारणम्।
Frequently Asked Questions
Because human birth is rare and uniquely suited for God-realization, yet it is quickly consumed by sleep, play, and later infirmity. Prahlāda’s argument is that waiting for “later” is structurally irrational: the senses strengthen habits early, and uncontrolled senses convert the prime years into gṛha-vrata (family-obsession). Beginning bhakti early safeguards the mind and redirects life’s momentum toward Viṣṇu, where even small sincere practice yields complete perfection.
Prahlāda teaches that sense-based happiness arises by bodily contact with objects and is allotted by prior karma, appearing automatically just like distress. Therefore, extraordinary striving for artha and kāma mainly wastes the scarce human opportunity for self-realization. The recommended endeavor is for Kṛṣṇa consciousness, which yields a qualitatively different result—awakening one’s relationship with the Supreme.
Nārāyaṇa is described as the original Supersoul (Paramātmā), father of all beings, and the infallible controller. He pervades all life forms—from plants to Brahmā—and is present within the material elements, the total energy, the guṇas, the unmanifest, and even the false ego, while remaining one, changeless, and undivided. He is realized as sac-cid-ānanda, yet appears “nonexistent” to the atheist because māyā veils perception.
The silkworm spins a cocoon from its own secretion and becomes trapped inside; similarly, the conditioned soul weaves bondage through self-generated attachment—especially to tongue and genitals—creating a network of affection, possessions, and obligations that feels like shelter but functions as imprisonment. Prahlāda uses this to show that bondage is not merely imposed externally; it is constructed internally by desire and misdirected love.