Adhyaya 5
Prahlāda Rejects Demonic Diplomacy and Proclaims Navadhā Bhakti
नारदः कथयति यथा हिरण्यकशिपुः शुक्रमतेः पुत्रौ षण्डामरकौ असुरकुमाराणां गुरू कृत्वा भक्तप्रह्लादं गुरुकुले प्रेषयामास। स तु नीत्यर्थशास्त्रश्रवणेऽपि मित्रशत्रुभेदमूलां द्वैतबुद्धिं निराकरोत्। पितृस्नेहेन पृष्टः ‘श्रेष्ठं शिक्षितम्’ इति, स गृहबन्धनजन्यचिन्तात्यागं भगवच्छरणं च उपदिदेश, शुद्धकृष्णचेतनायाः प्रतीकं वृन्दावनं स्पष्टयन्। वैष्णवदूषणशङ्कया हिरण्यकशिपुः निग्रहं निरीक्षणं च आज्ञापयत्। आचार्यैः पृष्टः प्रह्लादः अवदत्—भगवतो बहिरङ्गशक्तिः मित्रत्वशत्रुत्वे निर्माति, भक्त्या तु समदर्शनं जायते; विष्णौ च तस्य आकर्षणं अयस्कान्ते लोहवत्। ततः ते धर्मार्थकामोपदेशं तीव्रयित्वा पुनः पितुः समीपे नीतवन्तः, यत्र प्रह्लादः नवधा-भक्तिं निरूपयामास। हिरण्यकशिपुः बहुधा वधप्रयत्नान् अकरोत्, सर्वे विफलाः; प्रह्लादः भगवन्निष्ठया अचलः। अन्ते आचार्यौ वरुणपाशेन संयमं च पुनरिन्दोक्त्रणं च उपदिश्य, सहपाठीप्रबोधनं तथा दैवीहस्तक्षेपपर्यन्तं संघर्षवृद्धिं सूचयतः।
Shlokas
Verse 1
श्रीनारद उवाच पौरोहित्याय भगवान्वृत: काव्य: किलासुरै: । षण्डामर्कौ सुतौ तस्य दैत्यराजगृहान्तिके ॥ १ ॥
श्रीनारद उवाच—असुरैः पौरोहित्याय भगवान् काव्यः (शुक्राचार्यः) वृतः। तस्य सुतौ षण्डामर्कौ दैत्यराजगृहान्तिके न्यवसताम्॥
Verse 2
तौ राज्ञा प्रापितं बालं प्रह्लादं नयकोविदम् । पाठयामासतु: पाठ्यानन्यांश्चासुरबालकान् ॥ २ ॥
तौ राज्ञा प्रापितं बालं प्रह्लादं नयकोविदम्। पाठयामासतुः पाठ्यान् अन्यांश्चासुरबालकान्॥
Verse 3
यत्तत्र गुरुणा प्रोक्तं शुश्रुवेऽनुपपाठ च । न साधु मनसा मेने स्वपरासद्ग्रहाश्रयम् ॥ ३ ॥
यत्तत्र गुरुणा प्रोक्तं शुश्रुवेऽनुपपाठ च। न साधु मनसा मेने स्वपरासद्ग्रहाश्रयम्॥
Verse 4
एकदासुरराट् पुत्रमङ्कमारोप्य पाण्डव । पप्रच्छ कथ्यतां वत्स मन्यते साधु यद्भवान् ॥ ४ ॥
एकदा असुरराट् पुत्रम् अङ्कमारोप्य पाण्डव। पप्रच्छ—कथ्यतां वत्स, मन्यते साधु यद्भवान्॥
Verse 5
श्रीप्रह्लाद उवाच तत्साधु मन्येऽसुरवर्य देहिनां सदा समुद्विग्नधियामसद्ग्रहात् । हित्वात्मपातं गृहमन्धकूपं वनं गतो यद्धरिमाश्रयेत ॥ ५ ॥
श्रीप्रह्लाद उवाच—तत् साधु मन्येऽसुरवर्य देहिनां सदा समुद्विग्नधियाम् असद्ग्रहात्। हित्वात्मपातं गृहमन्धकूपं वनं गतो यद् हरिमाश्रयेत॥
Verse 6
श्रीनारद उवाच श्रुत्वा पुत्रगिरो दैत्य: परपक्षसमाहिता: । जहास बुद्धिर्बालानां भिद्यते परबुद्धिभि: ॥ ६ ॥
श्रीनारद उवाच—प्रह्लादस्य भक्तिमार्गवचनं श्रुत्वा, परपक्षसमाहितं तं दैत्यराजो हिरण्यकशिपुः जहास; उवाच च—“परबुद्धिभिः शत्रुवाक्यैः बालानां बुद्धिः भिद्यते, दूष्यते।”
Verse 7
सम्यग्विधार्यतां बालो गुरुगेहे द्विजातिभि: । विष्णुपक्षै: प्रतिच्छन्नैर्न भिद्येतास्य धीर्यथा ॥ ७ ॥
दैत्यराजोऽब्रवीत्—“बालोऽयं द्विजातिभिर्गुरुगेहे सम्यग्विधार्यतां रक्ष्यतां च; विष्णुपक्षैः प्रतिच्छन्नैः आगत्य यथा नास्य धीर् भिद्येत, तथा सावधानं भवत।”
Verse 8
गृहमानीतमाहूय प्रह्रादं दैत्ययाजका: । प्रशस्य श्लक्ष्णया वाचा समपृच्छन्त सामभि: ॥ ८ ॥
ततः प्रह्लादं गृहमानयित्वा दैत्ययाजकाः शण्डामर्कौ तं प्रशस्य, श्लक्ष्णया वाचा स्नेहयुक्तैः सामभिः समपृच्छताम्—“किं त्वया उक्तम्?”
Verse 9
वत्स प्रह्राद भद्रं ते सत्यं कथय मा मृषा । बालानति कुतस्तुभ्यमेष बुद्धिविपर्यय: ॥ ९ ॥
“वत्स प्रह्लाद, भद्रं ते। सत्यं ब्रूहि, मा मृषा। एते बालाः त्वद्वत् न; कुतस्तुभ्यमेष बुद्धिविपर्ययः? केनैतदुपदिष्टम्?”
Verse 10
बुद्धिभेद: परकृत उताहो ते स्वतोऽभवत् । भण्यतां श्रोतुकामानां गुरूणां कुलनन्दन ॥ १० ॥
“बुद्धिभेदः परकृतः, उताहो ते स्वतोऽभवत्? गुरवो वयं श्रोतुकामाः; भण्यतां सत्यं, कुलनन्दन।”
Verse 11
श्रीप्रह्राद उवाच पर: स्वश्चेत्यसद्ग्राह: पुंसां यन्मायया कृत: । विमोहितधियां दृष्टस्तस्मै भगवते नम: ॥ ११ ॥
श्रीप्रह्लाद उवाच—परः स्वश्चेति असद्ग्राहः पुंसां यन्मायया कृतः। विमोहितधियां दृष्टः; तस्मै भगवते नमः॥
Verse 12
स यदानुव्रत: पुंसां पशुबुद्धिर्विभिद्यते । अन्य एष तथान्योऽहमिति भेदगतासती ॥ १२ ॥
यदा भगवति भक्ति-प्रसादात् पुंसां पशुबुद्धिर्विभिद्यते। अन्योऽयम् अन्योऽहमिति भेदगता असती नश्यति॥
Verse 13
स एष आत्मा स्वपरेत्यबुद्धिभि- र्दुरत्ययानुक्रमणो निरूप्यते । मुह्यन्ति यद्वर्त्मनि वेदवादिनो ब्रह्मादयो ह्येष भिनत्ति मे मतिम् ॥ १३ ॥
स एष आत्मा स्वपरेति अबुद्धिभिः दुरत्ययानुक्रमणो निरूप्यते। मुह्यन्ति यद्वर्त्मनि वेदवादिनो ब्रह्मादयो; ह्येष भिनत्ति मे मतिम्॥
Verse 14
यथा भ्राम्यत्ययो ब्रह्मन् स्वयमाकर्षसन्निधौ । तथा मे भिद्यते चेतश्चक्रपाणेर्यदृच्छया ॥ १४ ॥
यथा भ्राम्यति अयः ब्रह्मन् स्वयम् आकर्ष-सन्निधौ। तथा मे भिद्यते चेतः चक्रपाणेर्यदृच्छया॥
Verse 15
श्रीनारद उवाच एतावद्ब्राह्मणायोक्त्वा विरराम महामति: । तं सन्निभर्त्स्य कुपित: सुदीनो राजसेवक: ॥ १५ ॥
श्रीनारद उवाच—एतावद् ब्राह्मणायोक्त्वा विरराम महामतिः। तं सन्निभर्त्स्य कुपितः सुदीनो राजसेवकः॥
Verse 16
आनीयतामरे वेत्रमस्माकमयशस्कर: । कुलाङ्गारस्य दुर्बुद्धेश्चतुर्थोऽस्योदितो दम: ॥ १६ ॥
आनीयतां मे वेत्रम्। अयं प्रह्लादोऽस्माकं कीर्तिं यशश्च नाशयति। दुर्बुद्ध्या दैत्यकुले कुलाङ्गार इव जातः; अतः चतुर्थेन दण्डोपायेनास्य निग्रहः कार्यः॥
Verse 17
दैतेयचन्दनवने जातोऽयं कण्टकद्रुम: । यन्मूलोन्मूलपरशोर्विष्णोर्नालायितोऽर्भक: ॥ १७ ॥
दैतेयचन्दनवने जातोऽयं कण्टकद्रुमः। चन्दनच्छेदाय परशुर्यथा, तस्य दण्डाय कण्टककाष्ठं युक्तम्। दैत्यकुलचन्दनवनच्छेदकः विष्णुः परशुः, अयं प्रह्लादस्तस्य नालायितः॥
Verse 18
इति तं विविधोपायैर्भीषयंस्तर्जनादिभि: । प्रह्रादं ग्राहयामास त्रिवर्गस्योपपादनम् ॥ १८ ॥
इति तं विविधोपायैर्भीषयन्तस्तर्जनादिभिः। शण्डामर्कौ गुरू प्रह्लादं त्रिवर्गस्योपपादनं ग्राहयामासतथा॥
Verse 19
तत एनं गुरुर्ज्ञात्वा ज्ञातज्ञेयचतुष्टयम् । दैत्येन्द्रं दर्शयामास मातृमृष्टमलङ्कृतम् ॥ १९ ॥
ततः कालेन गुरू ज्ञात्वा ज्ञातज्ञेयचतुष्टयम्। मातृमृष्टमलङ्कृतं बालं दैत्येन्द्रं दर्शयामासतदा॥
Verse 20
पादयो: पतितं बालं प्रतिनन्द्याशिषासुर: । परिष्वज्य चिरं दोर्भ्यां परमामाप निर्वृतिम् ॥ २० ॥
पादयोः पतितं बालं प्रतिनन्द्याशिषासुरः। परिष्वज्य चिरं दोर्भ्यां परमामाप निर्वृतिम्॥
Verse 21
आरोप्याङ्कमवघ्राय मूर्धन्यश्रुकलाम्बुभि: । आसिञ्चन् विकसद्वक्त्रमिदमाह युधिष्ठिर ॥ २१ ॥
नारद उवाच—युधिष्ठिर राजन्, हिरण्यकशिपुः प्रह्लादं स्वाङ्के समारोप्य तस्य मूर्धानं अवघ्राय, नेत्राश्रुकलाम्बुभिः सुतस्य विकसद्वक्त्रं सिञ्चन्, स्नेहेन इदं वचनम् अवदत्।
Verse 22
हिरण्यकशिपुरुवाच प्रह्रादानूच्यतां तात स्वधीतं किञ्चिदुत्तमम् । कालेनैतावतायुष्मन् यदशिक्षद्गुरोर्भवान् ॥ २२ ॥
हिरण्यकशिपुरुवाच—प्रह्लाद, तात, आयुष्मन्! गुरुभ्यः श्रुतं स्वाधीतं च बहुकालं यत्, तस्मात् किञ्चिद् उत्तमं यत् त्वया मन्यते, तत् मे ब्रूहि।
Verse 23
श्रीप्रह्राद उवाच श्रवणं कीर्तनं विष्णो: स्मरणं पादसेवनम् । अर्चनं वन्दनं दास्यं सख्यमात्मनिवेदनम् ॥ २३ ॥ इति पुंसार्पिता विष्णौ भक्तिश्चेन्नवलक्षणा । क्रियेत भगवत्यद्धा तन्मन्येऽधीतमुत्तमम् ॥ २४ ॥
श्रीप्रह्लाद उवाच—विष्णोः श्रवणं कीर्तनं च, तस्य स्मरणं, पादसेवनम्; अर्चनं वन्दनं दास्यं सख्यम् आत्मनिवेदनं च। एषा विष्णौ समर्पिता नवधा भक्ति: यदि भगवति सम्यक् क्रियेत, तदेव अहं उत्तमम् अधीतं मन्ये।
Verse 24
श्रीप्रह्राद उवाच श्रवणं कीर्तनं विष्णो: स्मरणं पादसेवनम् । अर्चनं वन्दनं दास्यं सख्यमात्मनिवेदनम् ॥ २३ ॥ इति पुंसार्पिता विष्णौ भक्तिश्चेन्नवलक्षणा । क्रियेत भगवत्यद्धा तन्मन्येऽधीतमुत्तमम् ॥ २४ ॥
श्रीप्रह्लाद उवाच—विष्णोः श्रवणं कीर्तनं च, तस्य स्मरणं, पादसेवनम्; अर्चनं वन्दनं दास्यं सख्यम् आत्मनिवेदनं च। एषा विष्णौ समर्पिता नवधा भक्ति: यदि भगवति सम्यक् क्रियेत, तदेव अहं उत्तमम् अधीतं मन्ये।
Verse 25
निशम्यैतत्सुतवचो हिरण्यकशिपुस्तदा । गुरुपुत्रमुवाचेदं रुषा प्रस्फुरिताधर: ॥ २५ ॥
सुतवच एतत् निशम्य हिरण्यकशिपुः तदा अतिरुषा प्रस्फुरिताधरः सन्, गुरुपुत्रं शण्डम् उवाच—इदं वचनम्।
Verse 26
ब्रह्मबन्धो किमेतत्ते विपक्षं श्रयतासता । असारं ग्राहितो बालो मामनादृत्य दुर्मते ॥ २६ ॥
ब्रह्मबन्धो किमेतत्ते विपक्षं श्रयतासता । असारं ग्राहितो बालो मामनादृत्य दुर्मते ॥ २६ ॥
Verse 27
सन्ति ह्यसाधवो लोके दुर्मैत्राश्छद्मवेषिण: । तेषामुदेत्यघं काले रोग: पातकिनामिव ॥ २७ ॥
सन्ति ह्यसाधवो लोके दुर्मैत्राश्छद्मवेषिण: । तेषामुदेत्यघं काले रोग: पातकिनामिव ॥ २७ ॥
Verse 28
श्रीगुरुपुत्र उवाच न मत्प्रणीतं न परप्रणीतं सुतो वदत्येष तवेन्द्रशत्रो । नैसर्गिकीयं मतिरस्य राजन् नियच्छ मन्युं कददा: स्म मा न: ॥ २८ ॥
श्रीगुरुपुत्र उवाच न मत्प्रणीतं न परप्रणीतं सुतो वदत्येष तवेन्द्रशत्रो । नैसर्गिकीयं मतिरस्य राजन् नियच्छ मन्युं कददा: स्म मा न: ॥ २८ ॥
Verse 29
श्रीनारद उवाच गुरुणैवं प्रतिप्रोक्तो भूय आहासुर: सुतम् । न चेद्गुरुमुखीयं ते कुतोऽभद्रासती मति: ॥ २९ ॥
श्रीनारद उवाच गुरुणैवं प्रतिप्रोक्तो भूय आहासुर: सुतम् । न चेद्गुरुमुखीयं ते कुतोऽभद्रासती मति: ॥ २९ ॥
Verse 30
श्रीप्रह्राद उवाच मतिर्न कृष्णे परत: स्वतो वा मिथोऽभिपद्येत गृहव्रतानाम् । अदान्तगोभिर्विशतां तमिस्रं पुन: पुनश्चर्वितचर्वणानाम् ॥ ३० ॥
श्रीप्रह्राद उवाच मतिर्न कृष्णे परत: स्वतो वा मिथोऽभिपद्येत गृहव्रतानाम् । अदान्तगोभिर्विशतां तमिस्रं पुन: पुनश्चर्वितचर्वणानाम् ॥ ३० ॥
Verse 31
न ते विदु: स्वार्थगतिं हि विष्णुं दुराशया ये बहिरर्थमानिन: । अन्धा यथान्धैरुपनीयमाना- स्तेऽपीशतन्त्र्यामुरुदाम्नि बद्धा: ॥ ३१ ॥
न ते विदु: स्वार्थगतिं हि विष्णुं दुराशया ये बहिरर्थमानिन: । अन्धा यथान्धैरुपनीयमाना- स्तेऽपीशतन्त्र्यामुरुदाम्नि बद्धा: ॥ ३१ ॥
Verse 32
नैषां मतिस्तावदुरुक्रमाङ्घ्रिं स्पृशत्यनर्थापगमो यदर्थ: । महीयसां पादरजोऽभिषेकं निष्किञ्चनानां न वृणीत यावत् ॥ ३२ ॥
नैषां मतिस्तावदुरुक्रमाङ्घ्रिं स्पृशत्यनर्थापगमो यदर्थ: । महीयसां पादरजोऽभिषेकं निष्किञ्चनानां न वृणीत यावत् ॥ ३२ ॥
Verse 33
इत्युक्त्वोपरतं पुत्रं हिरण्यकशिपू रुषा । अन्धीकृतात्मा स्वोत्सङ्गान्निरस्यत महीतले ॥ ३३ ॥
इत्युक्त्वोपरतं पुत्रं हिरण्यकशिपू रुषा । अन्धीकृतात्मा स्वोत्सङ्गान्निरस्यत महीतले ॥ ३३ ॥
Verse 34
आहामर्षरुषाविष्ट: कषायीभूतलोचन: । वध्यतामाश्वयं वध्यो नि:सारयत नैर्ऋताः ॥ ३४ ॥
आहामर्षरुषाविष्ट: कषायीभूतलोचन: । वध्यतामाश्वयं वध्यो नि:सारयत नैर्ऋताः ॥ ३४ ॥
Verse 35
अयं मे भ्रातृहा सोऽयं हित्वा स्वान् सुहृदोऽधम: । पितृव्यहन्तु: पादौ यो विष्णोर्दासवदर्चति ॥ ३५ ॥
अयं मे भ्रातृहा सोऽयं हित्वा स्वान् सुहृदोऽधम: । पितृव्यहन्तु: पादौ यो विष्णोर्दासवदर्चति ॥ ३५ ॥
Verse 36
विष्णोर्वा साध्वसौ किं नु करिष्यत्यसमञ्जस: । सौहृदं दुस्त्यजं पित्रोरहाद्य: पञ्चहायन: ॥ ३६ ॥
विष्णोर्वा साध्वसौ किं नु करिष्यत्यसमञ्जस: । सौहृदं दुस्त्यजं पित्रोरहाद्य: पञ्चहायन: ॥
Verse 37
परोऽप्यपत्यं हितकृद्यथौषधं स्वदेहजोऽप्यामयवत्सुतोऽहित: । छिन्द्यात्तदङ्गं यदुतात्मनोऽहितं शेषं सुखं जीवति यद्विवर्जनात् ॥ ३७ ॥
परोऽप्यपत्यं हितकृद्यथौषधं स्वदेहजोऽप्यामयवत्सुतोऽहित: । छिन्द्यात्तदङ्गं यदुतात्मनोऽहितं शेषं सुखं जीवति यद्विवर्जनात् ॥
Verse 38
सर्वैरुपायैर्हन्तव्य: सम्भोजशयनासनै: । सुहृल्लिङ्गधर: शत्रुर्मुनेर्दुष्टमिवेन्द्रियम् ॥ ३८ ॥
सर्वैरुपायैर्हन्तव्य: सम्भोजशयनासनै: । सुहृल्लिङ्गधर: शत्रुर्मुनेर्दुष्टमिवेन्द्रियम् ॥
Verse 39
नैऋर्तास्ते समादिष्टा भर्त्रा वै शूलपाणय: । तिग्मदंष्ट्रकरालास्यास्ताम्रश्मश्रुशिरोरुहा: ॥ ३९ ॥ नदन्तो भैरवं नादं छिन्धि भिन्धीति वादिन: । आसीनं चाहनञ्शूलै: प्रह्रादं सर्वमर्मसु ॥ ४० ॥
नैऋर्तास्ते समादिष्टा भर्त्रा वै शूलपाणय: । तिग्मदंष्ट्रकरालास्यास्ताम्रश्मश्रुशिरोरुहा: ॥
Verse 40
नैऋर्तास्ते समादिष्टा भर्त्रा वै शूलपाणय: । तिग्मदंष्ट्रकरालास्यास्ताम्रश्मश्रुशिरोरुहा: ॥ ३९ ॥ नदन्तो भैरवं नादं छिन्धि भिन्धीति वादिन: । आसीनं चाहनञ्शूलै: प्रह्रादं सर्वमर्मसु ॥ ४० ॥
नदन्तो भैरवं नादं छिन्धि भिन्धीति वादिन: । आसीनं चाहनञ्शूलै: प्रह्रादं सर्वमर्मसु ॥
Verse 41
परे ब्रह्मण्यनिर्देश्ये भगवत्यखिलात्मनि । युक्तात्मन्यफला आसन्नपुण्यस्येव सत्क्रिया: ॥ ४१ ॥
परे ब्रह्मणि अनिर्देश्ये भगवत्यखिलात्मनि युक्तात्मनः सत्क्रियाः अपि फलरहिताः भवन्ति; तस्मात् प्रह्लादस्य दैत्यायुधानि निष्फलान्येव आसन्, स निरविकारे भगवति ध्यानसेवापरः।
Verse 42
प्रयासेऽपहते तस्मिन्दैत्येन्द्र: परिशङ्कित: । चकार तद्वधोपायान्निर्बन्धेन युधिष्ठिर ॥ ४२ ॥
प्रयासेऽपहते तस्मिन् दैत्येन्द्रः परिशङ्कितः; प्रह्लादवधोपायान् अन्यान् निर्बन्धेन अचिन्तयत्, युधिष्ठिर।
Verse 43
दिग्गजैर्दन्दशूकेन्द्रैरभिचारावपातनै: । मायाभि: सन्निरोधैश्च गरदानैरभोजनै: । हिमवाय्वग्निसलिलै: पर्वताक्रमणैरपि ॥ ४३ ॥ न शशाक यदा हन्तुमपापमसुर: सुतम् । चिन्तां दीर्घतमां प्राप्तस्तत्कर्तुं नाभ्यपद्यत ॥ ४४ ॥
दिग्गजैः दन्दशूकेन्द्रैः अभिचारैः अवपातनैः मायाभिः सन्निरोधैः गरदानैः अभोजनैः हिम-वायु-अग्नि-सलिलैः पर्वताक्रमणैश्चापि; अपापं सुतं हन्तुं न शशाक असुरः, तदा दीर्घतमां चिन्तां प्राप्तः किं कर्तुं नाभ्यपद्यत।
Verse 44
दिग्गजैर्दन्दशूकेन्द्रैरभिचारावपातनै: । मायाभि: सन्निरोधैश्च गरदानैरभोजनै: । हिमवाय्वग्निसलिलै: पर्वताक्रमणैरपि ॥ ४३ ॥ न शशाक यदा हन्तुमपापमसुर: सुतम् । चिन्तां दीर्घतमां प्राप्तस्तत्कर्तुं नाभ्यपद्यत ॥ ४४ ॥
दिग्गजैः दन्दशूकेन्द्रैरभिचारावपातनैः मायाभिः सन्निरोधैः गरदानैः अभोजनैः हिमवाय्वग्निसलिलैः पर्वताक्रमणैरपि; न शशाक यदा हन्तुमपापमसुरः सुतम्, तदा दीर्घतमां चिन्तां प्राप्तः तत्कर्तुं नाभ्यपद्यत।
Verse 45
एष मे बह्वसाधूक्तो वधोपायाश्च निर्मिता: । तैस्तैर्द्रोहैरसद्धर्मैर्मुक्त: स्वेनैव तेजसा ॥ ४५ ॥
एष मे बह्वसाधूक्तः वधोपायाश्च निर्मिताः; तैस्तैर्द्रोहैरसद्धर्मैः स स्वेनैव तेजसा मुक्तः, न किंचित् प्रभावितः।
Verse 46
वर्तमानोऽविदूरे वै बालोऽप्यजडधीरयम् । न विस्मरति मेऽनार्यं शुन: शेप इव प्रभु: ॥ ४६ ॥
वर्तमानोऽविदूरे वै बालोऽप्यजडधीरयम् । न विस्मरति मेऽनार्यं शुन: शेप इव प्रभु: ॥
Verse 47
अप्रमेयानुभावोऽयमकुतश्चिद्भयोऽमर: । नूनमेतद्विरोधेन मृत्युर्मे भविता न वा ॥ ४७ ॥
अप्रमेयानुभावोऽयमकुतश्चिद्भयोऽमर: । नूनमेतद्विरोधेन मृत्युर्मे भविता न वा ॥
Verse 48
इति तच्चिन्तया किञ्चिन्म्लानश्रियमधोमुखम् । षण्डामर्कावौशनसौ विविक्त इति होचतु: ॥ ४८ ॥
इति तच्चिन्तया किञ्चिन्म्लानश्रियमधोमुखम् । षण्डामर्कावौशनसौ विविक्त इति होचतु: ॥
Verse 49
जितं त्वयैकेन जगत्त्रयं भ्रुवोर् विजृम्भणत्रस्तसमस्तधिष्ण्यपम् । न तस्य चिन्त्यं तव नाथ चक्ष्वहे न वै शिशूनां गुणदोषयो: पदम् ॥ ४९ ॥
जितं त्वयैकेन जगत्त्रयं भ्रुवोर् विजृम्भणत्रस्तसमस्तधिष्ण्यपम् । न तस्य चिन्त्यं तव नाथ चक्ष्वहे न वै शिशूनां गुणदोषयो: पदम् ॥
Verse 50
इमं तु पाशैर्वरुणस्य बद्ध्वा निधेहि भीतो न पलायते यथा । बुद्धिश्च पुंसो वयसार्यसेवया यावद्गुरुर्भार्गव आगमिष्यति ॥ ५० ॥
इमं तु पाशैर्वरुणस्य बद्ध्वा निधेहि भीतो न पलायते यथा । बुद्धिश्च पुंसो वयसार्यसेवया यावद्गुरुर्भार्गव आगमिष्यति ॥
Verse 51
तथेति गुरुपुत्रोक्तमनुज्ञायेदमब्रवीत् । धर्मो ह्यस्योपदेष्टव्यो राज्ञां यो गृहमेधिनाम् ॥ ५१ ॥
तथेति गुरुपुत्रयोः शण्डामर्कयोः वचनं श्रुत्वा हिरण्यकशिपुः समनुज्ञायेदमब्रवीत्—राजगृहमेधिनां यः स्वधर्मः स प्रह्लादायोपदेष्टव्यः।
Verse 52
धर्ममर्थं च कामं च नितरां चानुपूर्वश: । प्रह्रादायोचतू राजन्प्रश्रितावनताय च ॥ ५२ ॥
ततः शण्डामर्कौ राजन् प्रह्लादाय प्रश्रितावनताय च धर्मार्थकामान् नितरां चानुपूर्वशः निरन्तरमुपदिदिशतुः।
Verse 53
यथा त्रिवर्गं गुरुभिरात्मने उपशिक्षितम् । न साधु मेने तच्छिक्षां द्वन्द्वारामोपवर्णिताम् ॥ ५३ ॥
गुरुभिः त्रिवर्गो यथात्मने उपशिक्षितः, तच्छिक्षां प्रह्लादो न साधु मेने; सा हि द्वन्द्वारामोपवर्णिता, संसारबन्धहेतुः।
Verse 54
यदाचार्य: परावृत्तो गृहमेधीयकर्मसु । वयस्यैर्बालकैस्तत्र सोपहूत: कृतक्षणै: ॥ ५४ ॥
यदा आचार्यौ गृहमेधीयकर्मसु परावृत्तौ, तदा तत्र वयस्यैर्बालकैः कृतक्षणैः स उपहूतः क्रीडार्थम्।
Verse 55
अथ ताञ्श्लक्ष्णया वाचा प्रत्याहूय महाबुध: । उवाच विद्वांस्तन्निष्ठां कृपया प्रहसन्निव ॥ ५५ ॥
अथ महाबुधः प्रह्लादः तान् श्लक्ष्णया वाचा प्रत्याहूय, विद्वान् तन्निष्ठां कृपया प्रहसन्निव उवाच—भौतिकजीवनस्य वैफल्यम् उपदिशन्।
Verse 56
ते तु तद्गौरवात्सर्वे त्यक्तक्रीडापरिच्छदा: । बाला अदूषितधियो द्वन्द्वारामेरितेहितै: ॥ ५६ ॥ पर्युपासत राजेन्द्र तन्न्यस्तहृदयेक्षणा: । तानाह करुणो मैत्रो महाभागवतोऽसुर: ॥ ५७ ॥
राजेन्द्र, ते सर्वे बालाः प्रह्लादमहाभागवतस्य गौरवात् क्रीडोपकरणानि त्यक्त्वा, द्वन्द्वारामगुरूणाम् उपदेशकर्मभिः अदूषितधियः सन्तः, तं पर्युपासत; हृदयदृशौ तस्मिन् निहित्य श्रवणाय समुपविविशुः।
Verse 57
ते तु तद्गौरवात्सर्वे त्यक्तक्रीडापरिच्छदा: । बाला अदूषितधियो द्वन्द्वारामेरितेहितै: ॥ ५६ ॥ पर्युपासत राजेन्द्र तन्न्यस्तहृदयेक्षणा: । तानाह करुणो मैत्रो महाभागवतोऽसुर: ॥ ५७ ॥
स करुणो मैत्रश्च, असुरकुले जातोऽपि महाभागवतः प्रह्लादः, तेषां हितकाम्यया तान् उवाच—भौतिकजीवनस्य वैफल्यम् उपदिशन्।
Frequently Asked Questions
Prahlāda’s recitation of śravaṇa, kīrtana, smaraṇa, pāda-sevana, arcana, vandana, dāsya, sakhya, and ātma-nivedana establishes bhakti as complete knowledge (pūrṇa-jñāna) and the highest curriculum, directly opposing the asuric program of artha-nīti and sense enjoyment. In Bhāgavata theology, this moment publicly reveals the devotee’s siddhānta within the enemy’s court, making the coming persecution a test that will display poṣaṇa—Bhagavān’s invincible protection.
Prahlāda attributes friend/enemy distinctions to the Lord’s external energy (bahiraṅgā-śakti) that deludes conditioned intelligence into duality. When devotion pleases Bhagavān, one becomes paṇḍita-like—seeing all beings as servants of God—thereby dissolving enmity-based identity and revealing the Supersoul as the true inner guide.
The narrative frames the failure as the outcome of Prahlāda’s unwavering absorption in the unchangeable Supreme, beyond material sense perception. The chapter explicitly links efficacy to spiritual standing: actions lacking real spiritual assets do not yield intended results, whereas bhakti situates the devotee under divine protection (poṣaṇa), rendering material violence impotent.
Ṣaṇḍa and Amarka are Śukrācārya’s sons serving as court priests and educators for the asuras. Literarily, they represent institutionalized learning aligned with power—training in dharma-artha-kāma and statecraft—contrasted with Prahlāda’s transcendent bhakti that cannot be produced by coercive pedagogy or political ideology.