Adhyaya 4
Brahmā’s Boons, Hiraṇyakaśipu’s Cosmic Tyranny, and Prahlāda’s Transcendental Qualities
नारदः युधिष्ठिरं प्रति कथां प्रवर्तयन् अस्मिन्नध्याये हिरण्यकशिपोः घोरतपसः प्रसन्नो ब्रह्मा दुर्लभान् वरान् ददौ; तैः स तेजोमयदेहः सञ्जातः, हिरण्याक्षवधं स्मरन् विष्णौ ईर्ष्यां च वर्धयामास। वरबलात् स त्रैलोक्यं देवान् च वशीकृत्य स्वर्गे इन्द्रभवनं समारूढः, देवान् अवमानयत्। भूमिः अकरषणादेव फलानि ददाति, समुद्राः रत्नानि प्रयच्छन्ति, लोकपालकार्याणि च तेन हृतानि इव दृश्यन्ते; तथापि असंयतेन्द्रियदासत्वात् तस्य अन्तः असन्तोषः न निवर्तते। गर्वात् शास्त्रलङ्घनं कृत्वा स कर्मफलान्यपि उपचिनोति; पीडिताः देवाः विष्णुं ध्यानेन शरणं यान्ति। अदृश्यः दिव्यवाणी तान् आश्वास्य श्रवण-कीर्तन-प्रार्थनारूपां भक्तिं उपदिशति, प्रह्लादताडनेन तस्य शीघ्रनाशं च सूचयति। अनन्तरं प्रह्लादस्य अद्भुताः साधुगुणाः कृष्णे परमानन्दसमाधिश्च वर्ण्यते; युधिष्ठिरः पितुः क्रूरपीडां किमिति इति पृच्छन् पराध्यायस्य भूमिं निर्माति।
Shlokas
Verse 1
श्रीनारद उवाच एवं वृत: शतधृतिर्हिरण्यकशिपोरथ । प्रादात्तत्तपसा प्रीतो वरांस्तस्य सुदुर्लभान् ॥ १ ॥
श्रीनारद उवाच—एवं वृतः शतधृतिः हिरण्यकशिपोस्तपसा प्रीतः सन् तस्य सुदुर्लभान् वरान् प्रादात्।
Verse 2
श्रीब्रह्मोवाच तातेमे दुर्लभा: पुंसां यान् वृणीषे वरान् मम । तथापि वितराम्यङ्ग वरान् यद्यपि दुर्लभान् ॥ २ ॥
श्रीब्रह्मोवाच—तात, एते मया याचिताः वराः पुंसां दुर्लभाः; तथापि, अङ्ग, पुत्र, यद्यपि दुर्लभान्, तान् अहं ते वितरामि॥
Verse 3
ततो जगाम भगवानमोघानुग्रहो विभु: । पूजितोऽसुरवर्येण स्तूयमान: प्रजेश्वरै: ॥ ३ ॥
ततः भगवान् अमोघानुग्रहो विभुः असुरवर्येण पूजितः प्रजेश्वरैः स्तूयमानश्च जगाम॥
Verse 4
एवं लब्धवरो दैत्यो बिभ्रद्धेममयं वपु: । भगवत्यकरोद् द्वेषं भ्रातुर्वधमनुस्मरन् ॥ ४ ॥
एवं लब्धवरो दैत्यः हेममयं वपुर्बिभ्रत् भ्रातुर्वधमनुस्मरन् भगवति विष्णौ द्वेषं चकार॥
Verse 5
स विजित्य दिश: सर्वा लोकांश्च त्रीन् महासुर: । देवासुरमनुष्येन्द्रगन्धर्वगरुडोरगान् ॥ ५ ॥ सिद्धचारणविद्याध्रानृषीन् पितृपतीन्मनून् । यक्षरक्ष:पिशाचेशान् प्रेतभूतपतीनपि ॥ ६ ॥ सर्वसत्त्वपतीञ्जित्वा वशमानीय विश्वजित् । जहार लोकपालानां स्थानानि सह तेजसा ॥ ७ ॥
स महासुरः सर्वा दिशो विजित्य त्रिलोकान् देवासुरमनुष्येन्द्रगन्धर्वगरुडोरगान् सिद्धचारणविद्याधरानृषीन् पितृपतीन्मनून् यक्षरक्षःपिशाचेशान् प्रेतभूतपतींश्च जित्वा सर्वसत्त्वपतीन् वशमानयन् विश्वजित् लोकपालस्थानानि तेजसा सह जहार॥
Verse 6
स विजित्य दिश: सर्वा लोकांश्च त्रीन् महासुर: । देवासुरमनुष्येन्द्रगन्धर्वगरुडोरगान् ॥ ५ ॥ सिद्धचारणविद्याध्रानृषीन् पितृपतीन्मनून् । यक्षरक्ष:पिशाचेशान् प्रेतभूतपतीनपि ॥ ६ ॥ सर्वसत्त्वपतीञ्जित्वा वशमानीय विश्वजित् । जहार लोकपालानां स्थानानि सह तेजसा ॥ ७ ॥
स महासुरः सर्वा दिशो विजित्य त्रिलोकान् देवासुरमनुष्येन्द्रगन्धर्वगरुडोरगान् सिद्धचारणविद्याधरानृषीन् पितृपतीन्मनून् यक्षरक्षःपिशाचेशान् प्रेतभूतपतींश्च जित्वा सर्वसत्त्वपतीन् वशमानयन् विश्वजित् लोकपालस्थानानि तेजसा सह जहार॥
Verse 7
स विजित्य दिश: सर्वा लोकांश्च त्रीन् महासुर: । देवासुरमनुष्येन्द्रगन्धर्वगरुडोरगान् ॥ ५ ॥ सिद्धचारणविद्याध्रानृषीन् पितृपतीन्मनून् । यक्षरक्ष:पिशाचेशान् प्रेतभूतपतीनपि ॥ ६ ॥ सर्वसत्त्वपतीञ्जित्वा वशमानीय विश्वजित् । जहार लोकपालानां स्थानानि सह तेजसा ॥ ७ ॥
हिरण्यकशिपुः महासुरः सर्वा दिशो विजित्य त्रिषु लोकेषु सर्वान् लोकान्—देवान् असुरान् मनुष्येन्द्रान् गन्धर्वान् गरुडान् उरगान् सिद्धचारणविद्याधरान् ऋषीन् पितृपतीन् मनून् यक्षरक्षःपिशाचेशान् प्रेतभूतपतींश्च—जित्वा सर्वसत्त्वपतीन् वशमानयत्। स विश्वजित् लोकपालानां स्थानानि तेजसा सह जहार।
Verse 8
देवोद्यानश्रिया जुष्टमध्यास्ते स्म त्रिपिष्टपम् । महेन्द्रभवनं साक्षान्निर्मितं विश्वकर्मणा । त्रैलोक्यलक्ष्म्यायतनमध्युवासाखिलर्द्धिमत् ॥ ८ ॥
स देवोद्यानश्रिया जुष्टं त्रिपिष्टपं मध्यास्ते स्म। साक्षाद् विश्वकर्मणा निर्मितं महेन्द्रभवनं त्रैलोक्यलक्ष्म्यायतनं सर्वर्द्धिमत् स समध्युवास।
Verse 9
यत्र विद्रुमसोपाना महामारकता भुव: । यत्र स्फाटिककुड्यानि वैदूर्यस्तम्भपङ्क्तय: ॥ ९ ॥ यत्र चित्रवितानानि पद्मरागासनानि च । पय:फेननिभा: शय्या मुक्तादामपरिच्छदा: ॥ १० ॥ कूजद्भिर्नूपुरैर्देव्य: शब्दयन्त्य इतस्तत: । रत्नस्थलीषु पश्यन्ति सुदती: सुन्दरं मुखम् ॥ ११ ॥ तस्मिन्महेन्द्रभवने महाबलो महामना निर्जितलोक एकराट् । रेमेऽभिवन्द्याङ्घ्रियुग: सुरादिभि: प्रतापितैरूर्जितचण्डशासन: ॥ १२ ॥
महेन्द्रभवने विद्रुमसोपानाः, महामारकताभूमयः, स्फाटिककुड्यानि, वैदूर्यस्तम्भपङ्क्तयश्च आसन्। चित्रवितानानि पद्मरागासनानि च, पयःफेननिभाः शय्याः मुक्तादामपरिच्छदाः। कूजद्भिर्नूपुरैर्देव्य इतस्ततः शब्दयन्त्यः रत्नस्थलीषु स्वमुखं सुदतीः पश्यन्ति। तस्मिन् महेन्द्रभवने महाबलो महामना निर्जितलोक एकराट् सुरादिभिरभिवन्द्याङ्घ्रियुगः प्रतापितैः ऊर्जितचण्डशासनः रेमे।
Verse 10
यत्र विद्रुमसोपाना महामारकता भुव: । यत्र स्फाटिककुड्यानि वैदूर्यस्तम्भपङ्क्तय: ॥ ९ ॥ यत्र चित्रवितानानि पद्मरागासनानि च । पय:फेननिभा: शय्या मुक्तादामपरिच्छदा: ॥ १० ॥ कूजद्भिर्नूपुरैर्देव्य: शब्दयन्त्य इतस्तत: । रत्नस्थलीषु पश्यन्ति सुदती: सुन्दरं मुखम् ॥ ११ ॥ तस्मिन्महेन्द्रभवने महाबलो महामना निर्जितलोक एकराट् । रेमेऽभिवन्द्याङ्घ्रियुग: सुरादिभि: प्रतापितैरूर्जितचण्डशासन: ॥ १२ ॥
महेन्द्रभवने विद्रुमसोपानाः, महामारकताभूमयः, स्फाटिककुड्यानि, वैदूर्यस्तम्भपङ्क्तयश्च आसन्। चित्रवितानानि पद्मरागासनानि च, पयःफेननिभाः शय्याः मुक्तादामपरिच्छदाः। कूजद्भिर्नूपुरैर्देव्य इतस्ततः शब्दयन्त्यः रत्नस्थलीषु स्वमुखं सुदतीः पश्यन्ति। तस्मिन् महेन्द्रभवने महाबलो महामना निर्जितलोक एकराट् सुरादिभिरभिवन्द्याङ्घriyugः प्रतापितैः ऊर्जितचण्डशासनः रेमे।
Verse 11
यत्र विद्रुमसोपाना महामारकता भुव: । यत्र स्फाटिककुड्यानि वैदूर्यस्तम्भपङ्क्तय: ॥ ९ ॥ यत्र चित्रवितानानि पद्मरागासनानि च । पय:फेननिभा: शय्या मुक्तादामपरिच्छदा: ॥ १० ॥ कूजद्भिर्नूपुरैर्देव्य: शब्दयन्त्य इतस्तत: । रत्नस्थलीषु पश्यन्ति सुदती: सुन्दरं मुखम् ॥ ११ ॥ तस्मिन्महेन्द्रभवने महाबलो महामना निर्जितलोक एकराट् । रेमेऽभिवन्द्याङ्घ्रियुग: सुरादिभि: प्रतापितैरूर्जितचण्डशासन: ॥ १२ ॥
महेन्द्रभवने विद्रुमसोपानाः, महामारकताभूमयः, स्फाटिककुड्यानि, वैदूर्यस्तम्भपङ्क्तयश्च आसन्। चित्रवितानानि पद्मरागासनानि च, पयःफेननिभाः शय्याः मुक्तादामपरिच्छदाः। कूजद्भिर्नूपुरैर्देव्य इतस्ततः शब्दयन्त्यः रत्नस्थलीषु स्वमुखं सुदतीः पश्यन्ति। तस्मिन् महेन्द्रभवने महाबलो महामना निर्जितलोक एकराट् सुरादिभिरभिवन्द्याङ्घriyugः प्रतापितैः ऊर्जितचण्डशासनः रेमे।
Verse 12
यत्र विद्रुमसोपाना महामारकता भुव: । यत्र स्फाटिककुड्यानि वैदूर्यस्तम्भपङ्क्तय: ॥ ९ ॥ यत्र चित्रवितानानि पद्मरागासनानि च । पय:फेननिभा: शय्या मुक्तादामपरिच्छदा: ॥ १० ॥ कूजद्भिर्नूपुरैर्देव्य: शब्दयन्त्य इतस्तत: । रत्नस्थलीषु पश्यन्ति सुदती: सुन्दरं मुखम् ॥ ११ ॥ तस्मिन्महेन्द्रभवने महाबलो महामना निर्जितलोक एकराट् । रेमेऽभिवन्द्याङ्घ्रियुग: सुरादिभि: प्रतापितैरूर्जितचण्डशासन: ॥ १२ ॥
यत्र विद्रुमसोपानाः महामारकतभूभृतः, स्फाटिककुड्यानि वैदूर्यस्तम्भपङ्क्तयश्च। चित्रवितानानि पद्मरागासनानि, पयःफेननिभाः शय्या मुक्तादामपरिच्छदाः। कूजद्भिर्नूपुरैर्देव्यः रत्नस्थलीषु स्वमुखप्रतिबिम्बं पश्यन्ति। तस्मिन्महेन्द्रभवने हिरण्यकशिपुर्महाबलो महामना, सुरैः पीडितैः प्रणम्याङ्घ्रियुगः, चण्डशासनः सर्वान् कठोरं शशास।
Verse 13
तमङ्ग मत्तं मधुनोरुगन्धिना विवृत्तताम्राक्षमशेषधिष्ण्यपा: । उपासतोपायनपाणिभिर्विना त्रिभिस्तपोयोगबलौजसां पदम् ॥ १३ ॥
तमङ्ग मधुनोरुगन्धिना मत्तं विवृत्तताम्राक्षम् अशेषधिष्ण्यपाः उपासत; उपायनपाणिभिः विना त्रिभिः—ब्रह्मरुद्रविष्णुभिः—तपोयोगबलौजसां पदं तम्।
Verse 14
जगुर्महेन्द्रासनमोजसा स्थितं विश्वावसुस्तुम्बुरुरस्मदादय: । गन्धर्वसिद्धा ऋषयोऽस्तुवन्मुहु- र्विद्याधराश्चाप्सरसश्च पाण्डव ॥ १४ ॥
जगुर्महेन्द्रासनमोजसा स्थितं विश्वावसुस्तुम्बुरुरस्मदादयः। गन्धर्वसिद्धा ऋषयोऽस्तुवन्मुहुर्विद्याधराश्चाप्सरसश्च पाण्डव॥
Verse 15
स एव वर्णाश्रमिभि: क्रतुभिर्भूरिदक्षिणै: । इज्यमानो हविर्भागानग्रहीत् स्वेन तेजसा ॥ १५ ॥
स एव वर्णाश्रमिभिः क्रतुभिर्भूरिदक्षिणैः इज्यमानो हविर्भागान् देवेभ्यो नाददात्; स्वेन तेजसा तान् एव अग्रहीत्।
Verse 16
अकृष्टपच्या तस्यासीत् सप्तद्वीपवती मही । तथा कामदुघा गावो नानाश्चर्यपदं नभ: ॥ १६ ॥
अकृष्टपच्या तस्यासीत् सप्तद्वीपवती मही। तथा कामदुघा गावो नानाश्चर्यपदं नभः॥
Verse 17
रत्नाकराश्च रत्नौघांस्तत्पत्न्यश्चोहुरूर्मिभि: । क्षारसीधुघृतक्षौद्रदधिक्षीरामृतोदका: ॥ १७ ॥
रत्नाकराः स्वस्वतरङ्गैः रत्नौघान् बहुविधान् रत्नान्युपाहरन्; तेषां नद्यः पत्न्य इव प्रवाहैः सह हिरण्यकशिपोः उपयोगाय ददुः। क्षार-इक्षुरस-सीधु-घृत-क्षीर-दधि-क्षौद्र-स्वादुजलसमुद्राः आसन्॥
Verse 18
शैला द्रोणीभिराक्रीडं सर्वर्तुषु गुणान् द्रुमा: । दधार लोकपालानामेक एव पृथग्गुणान् ॥ १८ ॥
शैलानां द्रोण्यः क्रीडाभूमयोऽभवन्; तस्य प्रभावात् सर्वर्तुषु द्रुमाः पुष्पफलैः समृद्धाः। इन्द्र-वायु-अग्नीनां जलवर्षण-शोषण-दाहगुणाः पृथगपि तेनैकेनैव नियन्त्रिताः, देवैः विनाऽपि॥
Verse 19
स इत्थं निर्जितककुबेकराड् विषयान् प्रियान् । यथोपजोषं भुञ्जानो नातृप्यदजितेन्द्रिय: ॥ १९ ॥
स एवम् निर्जितककुबेकः एकराट् प्रियान् विषयान् यथोपजोषं भुञ्जानः अपि, अजितेन्द्रियत्वात् नातृप्यत्; इन्द्रियाणां दास एवाभवत्॥
Verse 20
एवमैश्वर्यमत्तस्य दृप्तस्योच्छास्त्रवर्तिन: । कालो महान् व्यतीयाय ब्रह्मशापमुपेयुष: ॥ २० ॥
एवं ऐश्वर्यमत्तस्य दर्पितस्य शास्त्रविधीन् उल्लङ्घयतः, ब्रह्मशापं प्राप्य महत्कालो व्यतीयाय। स चतुर्भिः कुमारैः महाब्राह्मणैः शप्तः॥
Verse 21
तस्योग्रदण्डसंविग्ना: सर्वे लोका: सपालका: । अन्यत्रालब्धशरणा: शरणं ययुरच्युतम् ॥ २१ ॥
तस्योग्रदण्डेन संविग्नाः सर्वे लोकाः सपालकाः; अन्यत्र शरणं न लब्ध्वा, अन्ते अच्युतं परमेश्वरं विष्णुं शरणं ययुः॥
Verse 22
तस्यै नमोऽस्तु काष्ठायै यत्रात्मा हरिरीश्वर: । यद्गत्वा न निवर्तन्ते शान्ता: संन्यासिनोऽमला: ॥ २२ ॥ इति ते संयतात्मान: समाहितधियोऽमला: । उपतस्थुर्हृषीकेशं विनिद्रा वायुभोजना: ॥ २३ ॥
तस्यै दिशे नमोऽस्तु यत्रात्मा हरिरीश्वरः स्थितः। यां गत्वा शान्ताः संन्यासिनोऽमलाः पुनर्न निवर्तन्ते॥
Verse 23
तस्यै नमोऽस्तु काष्ठायै यत्रात्मा हरिरीश्वर: । यद्गत्वा न निवर्तन्ते शान्ता: संन्यासिनोऽमला: ॥ २२ ॥ इति ते संयतात्मान: समाहितधियोऽमला: । उपतस्थुर्हृषीकेशं विनिद्रा वायुभोजना: ॥ २३ ॥
इति ते संयतात्मानः समाहितधियोऽमलाः। विनिद्रा वायुभोजनाः हृषीकेशम् उपतस्थुः॥
Verse 24
तेषामाविरभूद्वाणी अरूपा मेघनि:स्वना । सन्नादयन्ती ककुभ: साधूनामभयङ्करी ॥ २४ ॥
तेषामाविरभूद्वाणी अरूपा मेघनिःस्वना। सन्नादयन्ती ककुभः साधूनामभयङ्करी॥
Verse 25
मा भैष्ट विबुधश्रेष्ठा: सर्वेषां भद्रमस्तु व: । मद्दर्शनं हि भूतानां सर्वश्रेयोपपत्तये ॥ २५ ॥ ज्ञातमेतस्य दौरात्म्यं दैतेयापसदस्य यत् । तस्य शान्तिं करिष्यामि कालं तावत्प्रतीक्षत ॥ २६ ॥
मा भैष्ट विबुधश्रेष्ठाः सर्वेषां भद्रमस्तु वः। मद्दर्शनं हि भूतानां सर्वश्रेयोपपत्तये॥
Verse 26
मा भैष्ट विबुधश्रेष्ठा: सर्वेषां भद्रमस्तु व: । मद्दर्शनं हि भूतानां सर्वश्रेयोपपत्तये ॥ २५ ॥ ज्ञातमेतस्य दौरात्म्यं दैतेयापसदस्य यत् । तस्य शान्तिं करिष्यामि कालं तावत्प्रतीक्षत ॥ २६ ॥
ज्ञातमेतस्य दौरात्म्यं दैतेयापसदस्य यत्। तस्य शान्तिं करिष्यामि कालं तावत्प्रतीक्षत॥
Verse 27
यदा देवेषु वेदेषु गोषु विप्रेषु साधुषु । धर्मे मयि च विद्वेष: स वा आशु विनश्यति ॥ २७ ॥
यदा देवेषु वेदेषु गोषु विप्रेषु साधुषु धर्मे मयि च विद्वेषः स जनोऽस्य सभ्यता चाशु विनश्यति।
Verse 28
निर्वैराय प्रशान्ताय स्वसुताय महात्मने । प्रह्रादाय यदा द्रुह्येद्धनिष्येऽपि वरोर्जितम् ॥ २८ ॥
निर्वैराय प्रशान्ताय स्वसुताय महात्मने प्रह्रादाय यदा द्रुह्येत् तदा ब्रह्मवरैरपि वरोर्जितं हिरण्यकशिपुमाशु हनिष्ये।
Verse 29
श्रीनारद उवाच इत्युक्ता लोकगुरुणा तं प्रणम्य दिवौकस: । न्यवर्तन्त गतोद्वेगा मेनिरे चासुरं हतम् ॥ २९ ॥
श्रीनारद उवाच—इत्युक्ता लोकगुरुणा तं प्रणम्य दिवौकसः न्यवर्तन्त गतोद्वेगा मेनिरे चासुरं हतम्।
Verse 30
तस्य दैत्यपते: पुत्राश्चत्वार: परमाद्भुता: । प्रह्रादोऽभून्महांस्तेषां गुणैर्महदुपासक: ॥ ३० ॥
तस्य दैत्यपतेः पुत्राश्चत्वारः परमाद्भुताः; तेषां प्रह्रादो महान् श्रेष्ठो गुणैः, भगवदनन्यभक्तत्वात् सर्वगुणनिधिः।
Verse 31
ब्रह्मण्य: शीलसम्पन्न: सत्यसन्धो जितेन्द्रिय: । आत्मवत्सर्वभूतानामेकप्रियसुहृत्तम: । दासवत्सन्नतार्याङ्घ्रि: पितृवद्दीनवत्सल: ॥ ३१ ॥ भ्रातृवत्सदृशे स्निग्धो गुरुष्वीश्वरभावन: । विद्यार्थरूपजन्माढ्यो मानस्तम्भविवर्जित: ॥ ३२ ॥
ब्रह्मण्यः शीलसम्पन्नः सत्यसन्धो जितेन्द्रियः। आत्मवत् सर्वभूतानामेकप्रियसुहृत्तमः। दासवत् सन्नतार्याङ्घ्रिः पितृवत् दीनवत्सलः। भ्रातृवत् सदृशे स्निग्धो गुरुष्वीश्वरभावनः। विद्यार्थरूपजन्माढ्यो मानस्तम्भविवर्जितः॥
Verse 32
ब्रह्मण्य: शीलसम्पन्न: सत्यसन्धो जितेन्द्रिय: । आत्मवत्सर्वभूतानामेकप्रियसुहृत्तम: । दासवत्सन्नतार्याङ्घ्रि: पितृवद्दीनवत्सल: ॥ ३१ ॥ भ्रातृवत्सदृशे स्निग्धो गुरुष्वीश्वरभावन: । विद्यार्थरूपजन्माढ्यो मानस्तम्भविवर्जित: ॥ ३२ ॥
प्रह्लादो ब्राह्मण्यशीलसम्पन्नः सत्यसन्धो जितेन्द्रियः। आत्मवत्सर्वभूतानामेकप्रियसुहृत्तमः। आर्येषु दासवत् नम्रः, दीनानां पितृवत् दयालुः; समेषु भ्रातृवत् स्निग्धः, गुरुषु च ईश्वरभावनः। विद्याधनरूपकुलादिजन्यं मानस्तम्भं सर्वथा त्यक्तवान्।
Verse 33
नोद्विग्नचित्तो व्यसनेषु नि:स्पृह: श्रुतेषु दृष्टेषु गुणेष्ववस्तुदृक् । दान्तेन्द्रियप्राणशरीरधी: सदा प्रशान्तकामो रहितासुरोऽसुर: ॥ ३३ ॥
व्यसनेषु नोद्विग्नचित्तः निःस्पृहः; श्रुतेषु दृष्टेषु च गुणेषु अवस्तुदृक्। दान्तेन्द्रियप्राणशरीरधीः सदा प्रशान्तकामः। असुरकुले जातोऽपि स विष्णुभक्तो महात्मा, न च वैष्णवेषु मत्सरवान्।
Verse 34
यस्मिन्महद्गुणा राजन्गृह्यन्ते कविभिर्मुहु: । न तेऽधुना पिधीयन्ते यथा भगवतीश्वरे ॥ ३४ ॥
राजन्, प्रह्लादस्य महद्गुणा अद्यापि कविभिः साधुभिश्च मुहुर्गीयन्ते। यथा भगवति ईश्वरे सर्वे गुणा नित्यं सन्ति, तथा तस्य भक्तेऽपि ते नित्यं विराजन्ते।
Verse 35
यं साधुगाथासदसि रिपवोऽपि सुरा नृप । प्रतिमानं प्रकुर्वन्ति किमुतान्ये भवादृशा: ॥ ३५ ॥
हे नृप युधिष्ठिर, साधुगाथासदसि यं सुरा अपि—रिपवोऽसुराणाम्—प्रतिमानं प्रकुर्वन्ति; किमुत त्वादृशा अन्ये। प्रह्लादं महाभक्तं दृष्टान्ततया निर्दिशन्ति।
Verse 36
गुणैरलमसङ्ख्येयैर्माहात्म्यं तस्य सूच्यते । वासुदेवे भगवति यस्य नैसर्गिकी रति: ॥ ३६ ॥
असङ्ख्येयैर्गुणैः तस्य माहात्म्यं सूच्यते; को वा तान् गणयेत्? यस्य वासुदेवे भगवति नैसर्गिकी रतिः, अचलश्रद्धा च निर्मला भक्तिरेव। गुणा अनिर्वचनीयाः सन्ति, तैरेव स महात्मेति प्रतीयते।
Verse 37
न्यस्तक्रीडनको बालो जडवत्तन्मनस्तया । कृष्णग्रहगृहीतात्मा न वेद जगदीदृशम् ॥ ३७ ॥
बाल्यादेव प्रह्लादो बालक्रीडनकानि न्यस्य जडवत् तूष्णीं स्थितः। कृष्णग्रहगृहीतात्मा सन् जगदिन्द्रियभोगमयं प्रवाहं न वेद॥
Verse 38
आसीन: पर्यटन्नश्नन् शयान: प्रपिबन् ब्रुवन् । नानुसन्धत्त एतानि गोविन्दपरिरम्भित: ॥ ३८ ॥
आसीनः पर्यटन् अश्नन् शयानः प्रपिबन् ब्रुवन्—एतानि देहकर्माणि नानुसन्धत्त; गोविन्दपरिरम्भितः सदा कृष्णचिन्तनपरः॥
Verse 39
क्वचिद्रुदति वैकुण्ठचिन्ताशबलचेतन: । क्वचिद्धसति तच्चिन्ताह्लाद उद्गायति क्वचित् ॥ ३९ ॥
वैकुण्ठचिन्ताशबलचेतनः क्वचिद्रुदति, क्वचिद्धसति; तच्चिन्ताह्लादात् क्वचिदुत्सवमिव प्रकटयन् क्वचिदुच्चैः उद्गायति॥
Verse 40
नदति क्वचिदुत्कण्ठो विलज्जो नृत्यति क्वचित् । क्वचित्तद्भावनायुक्तस्तन्मयोऽनुचकार ह ॥ ४० ॥
क्वचिदुत्कण्ठः सन् नदति, क्वचिद्विलज्जो नृत्यति। क्वचित्तद्भावनायुक्तः तन्मयः सन् भगवतः लीलाः अनुचकार॥
Verse 41
क्वचिदुत्पुलकस्तूष्णीमास्ते संस्पर्शनिर्वृत: । अस्पन्दप्रणयानन्दसलिलामीलितेक्षण: ॥ ४१ ॥
क्वचिदुत्पुलकः तूष्णीम् आस्ते, पद्महस्तस्पर्शनिर्वृतः। अस्पन्दः प्रणयानन्दसलिलैः अर्धनिमीलितेक्षणः॥
Verse 42
स उत्तमश्लोकपदारविन्दयो- र्निषेवयाकिञ्चनसङ्गलब्धया । तन्वन् परां निर्वृतिमात्मनो मुहु- र्दु:सङ्गदीनस्य मन: शमं व्यधात् ॥ ४२ ॥
स उत्तमश्लोकस्य पदारविन्दयोः निषेवया अकिञ्चनसङ्गलब्धया आत्मनः परां निर्वृतिं मुहुः तन्वन्, दुःसङ्गदीनस्य जनस्य मनःशमं व्यधात्।
Verse 43
तस्मिन्महाभागवते महाभागे महात्मनि । हिरण्यकशिपू राजन्नकरोदघमात्मजे ॥ ४३ ॥
तस्मिन् महाभागवते महाभागे महात्मनि प्रह्लादे, राजन्, हिरण्यकशिपुः स्वात्मजेऽपि अघम् अकरोत्।
Verse 44
श्रीयुधिष्ठिर उवाच देवर्ष एतदिच्छामो वेदितुं तव सुव्रत । यदात्मजाय शुद्धाय पितादात् साधवे ह्यघम् ॥ ४४ ॥
श्रीयुधिष्ठिर उवाच—देवर्षे सुव्रत, एतद् वेदितुम् इच्छामः; यत् शुद्धाय साधवे आत्मजाय पिता हिरण्यकशिपुः अघं ददात्।
Verse 45
पुत्रान् विप्रतिकूलान् स्वान् पितर: पुत्रवत्सला: । उपालभन्ते शिक्षार्थं नैवाघमपरो यथा ॥ ४५ ॥
स्वान् पुत्रान् विप्रतिकूलान् अपि पितरः पुत्रवत्सलाः शिक्षार्थम् उपालभन्ते; न तु वैरात्, यथा परः। तर्हि हिरण्यकशिपुः कथं साधुं पुत्रं ताडयामास?
Verse 46
किमुतानुवशान् साधूंस्तादृशान् गुरुदेवतान् । एतत्कौतूहलं ब्रह्मन्नस्माकं विधम प्रभो । पितु: पुत्राय यद्द्वेषो मरणाय प्रयोजित: ॥ ४६ ॥
किमुत अनुवशान् साधून् तादृशान् गुरुदेवतान् प्रति? ब्रह्मन् प्रभो, एतत् अस्माकं कौतूहलं विधम; यत् पितुः पुत्राय द्वेषः मरणाय प्रयोजितः।
Frequently Asked Questions
Within Purāṇic theology, Brahmā functions as a cosmic administrator who awards results of tapas according to the potency and procedure of austerity, not as the final moral arbiter. The narrative highlights a recurring Bhāgavata principle: boons obtained through tapas can expand material capacity, but they do not purify the heart. Therefore, the asura’s benedictions become the stage on which Bhagavān’s higher governance (īśvara-nīti) and protection of devotees (poṣaṇam) will later be revealed.
The chapter explicitly diagnoses his dissatisfaction: instead of controlling the senses, he remains their servant (indriya-dāsatā). Bhāgavata ethics treats external sovereignty as insufficient for sukha when the mind is driven by kāma and pride. Thus even after conquering the three worlds and enjoying Svarga’s opulence, his inner lack persists, illustrating that bhoga without self-mastery and devotion cannot yield lasting fulfillment.
The sound vibration is the Lord’s transcendental reassurance, described as coming from a personality not visible to material eyes. Its core instruction is bhakti-sādhana: become devotees through hearing and chanting about the Lord and offering prayers (śravaṇa, kīrtana, stuti). The voice also frames the moral trigger for divine intervention: when Hiraṇyakaśipu persecutes Prahlāda, the Lord will kill him despite Brahmā’s benedictions.
Prahlāda is presented as a reservoir of transcendental qualities because he is an unalloyed devotee of Viṣṇu. The text emphasizes humility despite aristocracy, universal friendliness, self-control, freedom from envy toward Vaiṣṇavas, and spontaneous absorption in Kṛṣṇa culminating in bhāva symptoms (tears, jubilation, singing, and ecstatic stillness). These traits mark him as sādhūnām agrya—an exemplar cited even by the devas.
The chapter ends by shifting from cosmic oppression to the intimate family conflict at its center: the asura-king torments his own saintly son. Yudhiṣṭhira’s pointed questions—how a father could seek to kill an obedient, virtuous child—create the narrative hinge that leads directly into the next chapter’s detailed account of Hiraṇyakaśipu’s punishments of Prahlāda and the theological meaning of the devotee’s endurance.