Adhyaya 3
Hiraṇyakaśipu’s Austerities and Brahmā’s Boons (The Architecture of ‘Conditional Immortality’)
नारदः युधिष्ठिरं प्रति उपदिशन् हिरण्यकशिपोः अजेयत्वकामनया मन्दराचले घोरं तपः वर्णयति—ऊर्ध्वबाहुः अङ्गुष्ठाग्रे स्थित्वा शतं दिव्यवर्षाणि। तस्य तपोतेजसा लोकाः सन्तप्यन्ते, समुद्राः क्षोभ्यन्ते, देवाः ब्रह्माणं शरणं यान्ति। ब्रह्मा मुनिभिः सह वल्मीकान्तर्गतं असुरं ददर्श, कमण्डलुजलैः सञ्जीवयामास, तस्य धैर्यं दृष्ट्वा वरं ददौ। हिरण्यकशिपुः ब्रह्माणं जगत्स्रष्टारं कालाधीशं स्तुत्वा देशकालकर्तृशस्त्रादिभेदैः मृत्युनिवारकं बहुपर्यायं वरं, तथा एकच्छत्रराज्यं योगसिद्धींश्च याचते। एष अध्यायः प्रह्लादरक्षणार्थं भगवतः अद्भुतावतरणस्य भूमिं रचयति, ब्रह्मवाक्यस्यापि मानं धारयन्।
Shlokas
Verse 1
श्रीनारद उवाच हिरण्यकशिपू राजन्नजेयमजरामरम् । आत्मानमप्रतिद्वन्द्वमेकराजं व्यधित्सत ॥ १ ॥
श्रीनारद उवाच—हिरण्यकशिपू राजन्नजेयमजरामरम् । आत्मानमप्रतिद्वन्द्वमेकराजं व्यधित्सत ॥
Verse 2
स तेपे मन्दरद्रोण्यां तप: परमदारुणम् । ऊर्ध्वबाहुर्नभोदृष्टि: पादाङ्गुष्ठाश्रितावनि: ॥ २ ॥
स तेपे मन्दरद्रोण्यां तपः परमदारुणम् । ऊर्ध्वबाहुर्नभोदृष्टिः पादाङ्गुष्ठाश्रितावनिः ॥
Verse 3
जटादीधितिभी रेजे संवर्तार्क इवांशुभि: । तस्मिंस्तपस्तप्यमाने देवा: स्थानानि भेजिरे ॥ ३ ॥
जटादीधितिभी रेजे संवर्तार्क इवांशुभिः । तस्मिंस्तपस्तप्यमाने देवा: स्थानानि भेजिरे ॥
Verse 4
तस्य मूर्ध्न: समुद्भूत: सधूमोऽग्निस्तपोमय: । तीर्यगूर्ध्वमधोलोकान् प्रातपद्विष्वगीरित: ॥ ४ ॥
तस्य मूर्ध्नः समुद्भूतः सधूमोऽग्निस्तपोमयः । तीर्यगूर्ध्वमधोलोकान् प्रातपद्विष्वगीरितः ॥
Verse 5
चुक्षुभुर्नद्युदन्वन्त: सद्वीपाद्रिश्चचाल भू: । निपेतु: सग्रहास्तारा जज्वलुश्च दिशो दश ॥ ५ ॥
तस्य घोरतपःप्रभावात् नद्यः समुद्राश्च क्षुभिताः, सद्वीपाद्रिसहितेयं भूः प्रचचाल; सग्रहास्ताराः निपेतुः, दिशो दश च जज्वलुः।
Verse 6
तेन तप्ता दिवं त्यक्त्वा ब्रह्मलोकं ययु: सुरा: । धात्रे विज्ञापयामासुर्देवदेव जगत्पते । दैत्येन्द्रतपसा तप्ता दिवि स्थातुं न शक्नुम: ॥ ६ ॥
तेन दैत्येन्द्रतपसा तप्ताः सुराः स्वधामानि त्यक्त्वा दिवं विहाय ब्रह्मलोकं ययुः। तत्र धात्रे विज्ञापयामासुः—देवदेव जगत्पते, हिरण्यकशिपोर्मूर्ध्नः तपोऽग्निना वयं तप्ताः; दिवि स्थातुं न शक्नुमः, अतस्त्वां शरणं गताः।
Verse 7
तस्य चोपशमं भूमन् विधेहि यदि मन्यसे । लोका न यावन्नङ्क्ष्यन्ति बलिहारास्तवाभिभू: ॥ ७ ॥
भूमन्, यदि मन्यसे तस्योपशमं विधेहि; यावत् तवाभिभवात् बलिहाराः प्रजाः सर्वे लोका न नङ्क्ष्यन्ति, तावदेतदुपद्रवं निवारय।
Verse 8
तस्यायं किल सङ्कल्पश्चरतो दुश्चरं तप: । श्रूयतां किं न विदितस्तवाथापि निवेदितम् ॥ ८ ॥
अयं तस्य किल सङ्कल्पः—दुश्चरं तपश्चरतो; तव न विदितं नास्ति, तथापि यदस्माभिर्निवेद्यते तच्छ्रूयताम्।
Verse 9
सृष्ट्वा चराचरमिदं तपोयोगसमाधिना । अध्यास्ते सर्वधिष्ण्येभ्य: परमेष्ठी निजासनम् ॥ ९ ॥ तदहं वर्धमानेन तपोयोगसमाधिना । कालात्मनोश्च नित्यत्वात्साधयिष्ये तथात्मन: ॥ १० ॥
‘चराचरमिदं सृष्ट्वा तपोयोगसमाधिना परमेष्ठी निजासनमध्यास्ते सर्वधिष्ण्येभ्यः। तदहं वर्धमानेन तपोयोगसमाधिना, कालात्मनोश्च नित्यत्वात्, बहुजन्मसु साधयिष्ये; तथा च ब्रह्मणोऽधिष्ठितं पदं स्वयमधिरोक्ष्यामि।’
Verse 10
सृष्ट्वा चराचरमिदं तपोयोगसमाधिना । अध्यास्ते सर्वधिष्ण्येभ्य: परमेष्ठी निजासनम् ॥ ९ ॥ तदहं वर्धमानेन तपोयोगसमाधिना । कालात्मनोश्च नित्यत्वात्साधयिष्ये तथात्मन: ॥ १० ॥
सृष्ट्वा चराचरमिदं तपोयोगसमाधिना परमेष्ठी ब्रह्मा निजासनं सर्वधिष्ण्येभ्यः अध्यासते। अहं च कालात्मनोर्नित्यत्वात् वर्धमानेन तपोयोगसमाधिना बहुजन्मसु तद्वत् साधयित्वा ब्रह्मासनमेव प्राप्स्ये।
Verse 11
अन्यथेदं विधास्येऽहमयथा पूर्वमोजसा । किमन्यै: कालनिर्धूतै: कल्पान्ते वैष्णवादिभि: ॥ ११ ॥
अहं तपोबलादिदं पूर्वमोजसा यथावत् न स्थापयिष्ये, अन्यथैव विधास्ये। पुण्यापुण्यफलानि विपर्यस्य लोकव्यवहारान् सर्वान् उल्बणान् करिष्ये; कल्पान्ते ध्रुवलोकादयोऽपि कालनिर्धूताः, तेषां किमर्थं? ब्रह्मपदेऽहमेव स्थास्यामि।
Verse 12
इति शुश्रुम निर्बन्धं तप: परममास्थित: । विधत्स्वानन्तरं युक्तं स्वयं त्रिभुवनेश्वर ॥ १२ ॥
इति वयं शुश्रुमः, हे प्रभो, हिरण्यकशिपुः तव पदप्राप्तये परमं तपः समास्थितः। त्वं त्रिभुवनेश्वरः; अतः अनन्तरं युक्तं यद् भवता मन्यते तत् स्वयं विधत्स्व।
Verse 13
तवासनं द्विजगवां पारमेष्ठ्यं जगत्पते । भवाय श्रेयसे भूत्यै क्षेमाय विजयाय च ॥ १३ ॥
तवासनं द्विजगवां पारमेष्ठ्यं जगत्पते, भवाय श्रेयसे भूत्यै क्षेमाय विजयाय च। एतस्मिन् स्थिते ब्राह्मणधर्मो गोसंरक्षणं च वर्धते; यदि तु दैत्यः तदासने उपविशेत् सर्वं विनश्येत्।
Verse 14
इति विज्ञापितो देवैर्भगवानात्मभूर्नृप । परितो भृगुदक्षाद्यैर्ययौ दैत्येश्वराश्रमम् ॥ १४ ॥
इति देवैर्विज्ञापितो नृप, भगवानेव आत्मभूः परितो भृगुदक्षाद्यैर्महर्षिभिः सह दैत्येश्वराश्रमं यत्र हिरण्यकशिपुस्तपस्यति तत्र त्वरितं ययौ।
Verse 15
न ददर्श प्रतिच्छन्नं वल्मीकतृणकीचकै: । पिपीलिकाभिराचीर्णं मेदस्त्वङ्मांसशोणितम् ॥ १५ ॥ तपन्तं तपसा लोकान् यथाभ्रापिहितं रविम् । विलक्ष्य विस्मित: प्राह हसंस्तं हंसवाहन: ॥ १६ ॥
हंसवाहनः श्रीब्रह्मा देवानुगैः सह प्रथमं न ददर्श हिरण्यकशिपुं, वल्मीकतृणकीचकैः प्रतिच्छन्नं पिपीलिकाभिराचीर्णं मेदस्त्वङ्मांसशोणितं च। स तपसा लोकान् तपन्तं यथाभ्रापिहितं रविं विलक्ष्य विस्मितो हसन् तं प्रति प्राह।
Verse 16
न ददर्श प्रतिच्छन्नं वल्मीकतृणकीचकै: । पिपीलिकाभिराचीर्णं मेदस्त्वङ्मांसशोणितम् ॥ १५ ॥ तपन्तं तपसा लोकान् यथाभ्रापिहितं रविम् । विलक्ष्य विस्मित: प्राह हसंस्तं हंसवाहन: ॥ १६ ॥
हंसवाहनः श्रीब्रह्मा देवानुगैः सह प्रथमं न ददर्श हिरण्यकशिपुं, वल्मीकतृणकीचकैः प्रतिच्छन्नं पिपीलिकाभिराचीर्णं मेदस्त्वङ्मांसशोणितं च। स तपसा लोकान् तपन्तं यथाभ्रापिहितं रविं विलक्ष्य विस्मितो हसन् तं प्रति प्राह।
Verse 17
श्रीब्रह्मोवाच उत्तिष्ठोत्तिष्ठ भद्रं ते तप:सिद्धोऽसि काश्यप । वरदोऽहमनुप्राप्तो व्रियतामीप्सितो वर: ॥ १७ ॥
श्रीब्रह्मोवाच—उत्तिष्ठोत्तिष्ठ भद्रं ते, तपःसिद्धोऽसि काश्यप। वरदोऽहमनुप्राप्तो, व्रियतामीप्सितो वरः॥
Verse 18
अद्राक्षमहमेतं ते हृत्सारं महदद्भुतम् । दंशभक्षितदेहस्य प्राणा ह्यस्थिषु शेरते ॥ १८ ॥
अद्राक्षमहमेतं ते हृत्सारं महदद्भुतम्। दंशभक्षितदेहस्य प्राणा ह्यस्थिषु शेरते॥
Verse 19
नैतत्पूर्वर्षयश्चक्रुर्न करिष्यन्ति चापरे । निरम्बुर्धारयेत्प्राणान् को वै दिव्यसमा: शतम् ॥ १९ ॥
नैतत्पूर्वर्षयश्चक्रुर्न करिष्यन्ति चापरे। निरम्बुर्धारयेत्प्राणान् को वै दिव्यसमा: शतम्॥
Verse 20
व्यवसायेन तेऽनेन दुष्करेण मनस्विनाम् । तपोनिष्ठेन भवता जितोऽहं दितिनन्दन ॥ २० ॥
हे दितिनन्दन! मनस्विनामपि दुष्करेणानेन तपोनिष्ठेन व्यवसायेन त्वया अहं निश्चयेन जितोऽस्मि।
Verse 21
ततस्त आशिष: सर्वा ददाम्यसुरपुङ्गव । मर्तस्य ते ह्यमर्तस्य दर्शनं नाफलं मम ॥ २१ ॥
तस्मात् सर्वा आशिषो ददामि, असुरपुङ्गव। मर्त्यस्य तव अमर्तस्य मम दर्शनं हि नाफलं भविष्यति।
Verse 22
श्रीनारद उवाच इत्युक्त्वादिभवो देवो भक्षिताङ्गं पिपीलिकै: । कमण्डलुजलेनौक्षद्दिव्येनामोघराधसा ॥ २२ ॥
श्रीनारद उवाच—इत्युक्त्वा आदिभवो देवो ब्रह्मा अमोघराधसा, पिपीलिकाभिर्भक्षिताङ्गं तस्य कमण्डलुजलेन दिव्येनौक्षत्।
Verse 23
स तत्कीचकवल्मीकात् सहओजोबलान्वित: । सर्वावयवसम्पन्नो वज्रसंहननो युवा । उत्थितस्तप्तहेमाभो विभावसुरिवैधस: ॥ २३ ॥
सः तत्क्षणात् कमण्डलुजलेन सिक्तः कीचकवल्मीकात् सह ओजोबलान्वितः सर्वावयवसम्पन्नो वज्रसंहननो युवा उत्थितः, तप्तहेमाभो यथा एधसः विभावसुः।
Verse 24
स निरीक्ष्याम्बरे देवं हंसवाहमुपस्थितम् । ननाम शिरसा भूमौ तद्दर्शनमहोत्सव: ॥ २४ ॥
सः अम्बरे हंसवाहं देवं उपस्थितं निरीक्ष्य, तद्दर्शनमहोत्सवः, शिरसा भूमौ ननाम।
Verse 25
उत्थाय प्राञ्जलि: प्रह्व ईक्षमाणो दृशा विभुम् । हर्षाश्रुपुलकोद्भेदो गिरा गद्गदयागृणात् ॥ २५ ॥
ततः स भूमौ पतित उत्थाय प्राञ्जलिः प्रह्वः, विभुं ब्रह्माणं दृशा निरीक्ष्य, हर्षाश्रुपुलकोद्भेदयुक्तः गद्गदया गिरा नम्रभावेन तुष्ट्यर्थं स्तोतुं प्रवव्रे।
Verse 26
श्रीहिरण्यकशिपुरुवाच कल्पान्ते कालसृष्टेन योऽन्धेन तमसावृतम् । अभिव्यनग्जगदिदं स्वयञ्ज्योति: स्वरोचिषा ॥ २६ ॥ आत्मना त्रिवृता चेदं सृजत्यवति लुम्पति । रज:सत्त्वतमोधाम्ने पराय महते नम: ॥ २७ ॥
श्रीहिरण्यकशिपुरुवाच—कल्पान्ते कालसृष्टेन घोरान्धतमसा जगदिदं यदावृतं भवति, तदा स्वयंज्योतिः स्वरोचिषा पुनरिदं विश्वम् अभिव्यनक्ति।
Verse 27
श्रीहिरण्यकशिपुरुवाच कल्पान्ते कालसृष्टेन योऽन्धेन तमसावृतम् । अभिव्यनग्जगदिदं स्वयञ्ज्योति: स्वरोचिषा ॥ २६ ॥ आत्मना त्रिवृता चेदं सृजत्यवति लुम्पति । रज:सत्त्वतमोधाम्ने पराय महते नम: ॥ २७ ॥
स एव त्रिवृता मायया आत्मना जगदिदं सृजति पालयति च लुम्पति च; रजःसत्त्वतमोधाम्ने पराय महते नमः।
Verse 28
नम आद्याय बीजाय ज्ञानविज्ञानमूर्तये । प्राणेन्द्रियमनोबुद्धिविकारैर्व्यक्तिमीयुषे ॥ २८ ॥
आद्याय बीजाय ज्ञानविज्ञानमूर्तये नमः; यः प्राणेन्द्रियमनोबुद्धिविकारैः व्यक्तिम् ईयुषे जगतः कारणत्वेन प्रकाशते।
Verse 29
त्वमीशिषे जगतस्तस्थुषश्च प्राणेन मुख्येन पति: प्रजानाम् । चित्तस्य चित्तैर्मनइन्द्रियाणां पतिर्महान् भूतगुणाशयेश: ॥ २९ ॥
त्वम् ईशिषे जगतः स्थावरजङ्गमयोः प्राणेन मुख्येन प्रजानां पतिः; चित्तस्य चित्तैः मनइन्द्रियाणां च पतिः महान्, भूतगुणाशयेशः कामानां च नियन्ता।
Verse 30
त्वं सप्ततन्तून् वितनोषि तन्वा त्रय्या चतुर्होत्रकविद्यया च । त्वमेक आत्मात्मवतामनादि- रनन्तपार: कविरन्तरात्मा ॥ ३० ॥
हे प्रभो! त्वं वेदमूर्तिरिव तन्वा त्रय्याश्च चतुर्होत्रकविद्यया च सप्ततन्तून् यज्ञान्—अग्निष्टोमादीन्—वितनोषि। त्वमेव याज्ञिकान् ब्राह्मणान् त्रिवेदोक्तकर्मसु प्रेरयसि। त्वमेक आत्मा, सर्वभूतानामन्तरात्मा, अनादिरनन्तपारः सर्वज्ञः कविः।
Verse 31
त्वमेव कालोऽनिमिषो जनाना- मायुर्लवाद्यवयवै: क्षिणोषि । कूटस्थ आत्मा परमेष्ठ्यजो महां- स्त्वं जीवलोकस्य च जीव आत्मा ॥ ३१ ॥
हे प्रभो! त्वमेव जनानामनिमिषः कालः, लवाद्यवयवैः सर्वेषामायुः क्षिणोषि। तथापि त्वं कूटस्थ आत्मा, परमेष्ठी, अजः, महांश्च; साक्षीश्वरः सन् जीवलोकस्य जीव आत्मा।
Verse 32
त्वत्त: परं नापरमप्यनेज- देजच्च किञ्चिद्व्यतिरिक्तमस्ति । विद्या: कलास्ते तनवश्च सर्वा हिरण्यगर्भोऽसि बृहत्त्रिपृष्ठ: ॥ ३२ ॥
त्वत्तः परं न किञ्चिदस्ति, नापरं; न स्थावरं न जङ्गमं च व्यतिरिक्तम्। उपनिषदादिवेदविद्याः तथा वेदाङ्गोपाङ्गकलाः सर्वास्ते तनवः। त्वं हिरण्यगर्भः, त्रिगुणमयस्य जगतोऽपि परं बृहत् त्रिपृष्ठः।
Verse 33
व्यक्तं विभो स्थूलमिदं शरीरं येनेन्द्रियप्राणमनोगुणांस्त्वम् । भुङ्क्षे स्थितो धामनि पारमेष्ठ्ये अव्यक्त आत्मा पुरुष: पुराण: ॥ ३३ ॥
हे विभो! येन स्थूलं व्यक्तं इदं शरीरं विश्वरूपं त्वया विस्तारितम्; तेन त्वम् इन्द्रिय-प्राण-मनोगुणान् भुङ्क्षे इव। परं तु पारमेष्ठ्ये धामनि स्थितोऽव्यक्त आत्मा, पुराणः पुरुषः—ब्रह्म परमात्मा भगवान्।
Verse 34
अनन्ताव्यक्तरूपेण येनेदमखिलं ततम् । चिदचिच्छक्तियुक्ताय तस्मै भगवते नम: ॥ ३४ ॥
अनन्ताव्यक्तरूपेण येनेदमखिलं जगत् ततम्, चिदचिच्छक्तियुक्ताय तथा तटस्थशक्तियुक्ताय तस्मै भगवते नमः।
Verse 35
यदि दास्यस्यभिमतान् वरान्मे वरदोत्तम । भूतेभ्यस्त्वद्विसृष्टेभ्यो मृत्युर्मा भून्मम प्रभो ॥ ३५ ॥
हे प्रभो वरदोत्तम, यदि मेऽभिमतान् वरान् दास्यसि, तव विसृष्टेभ्यः सर्वभूतेभ्यः मम मृत्युर्मा भूयात्।
Verse 36
नान्तर्बहिर्दिवा नक्तमन्यस्मादपि चायुधै: । न भूमौ नाम्बरे मृत्युर्न नरैर्न मृगैरपि ॥ ३६ ॥
नान्तर्बहिर्दिवा नक्तं नान्यस्मादपि चायुधैः; न भूमौ नाम्बरे मृत्युर्न नरैर्न मृगैरपि।
Verse 37
व्यसुभिर्वासुमद्भिर्वा सुरासुरमहोरगै: । अप्रतिद्वन्द्वतां युद्धे ऐकपत्यं च देहिनाम् ॥ ३७ ॥ सर्वेषां लोकपालानां महिमानं यथात्मन: । तपोयोगप्रभावाणां यन्न रिष्यति कर्हिचित् ॥ ३८ ॥
व्यसुभिर्वासुमद्भिर्वा सुरासुरमहोरगैः मम मृत्युर्मा भूयात्; युद्धेऽप्रतिद्वन्द्वतां देहिनामैकपत्यं च, सर्वलोकपालमहिमानं यथात्मनः, तपोयोगप्रभावांश्च यान् कर्हिचिन्न नश्यन्ति, तान् मे देहि।
Verse 38
व्यसुभिर्वासुमद्भिर्वा सुरासुरमहोरगै: । अप्रतिद्वन्द्वतां युद्धे ऐकपत्यं च देहिनाम् ॥ ३७ ॥ सर्वेषां लोकपालानां महिमानं यथात्मन: । तपोयोगप्रभावाणां यन्न रिष्यति कर्हिचित् ॥ ३८ ॥
सर्वेषां लोकपालानां महिमानं यथात्मनः; तपोयोगप्रभावाणां यन्न रिष्यति कर्हिचित्—तान् सर्वान् वरान् मे देहि प्रभो।
Frequently Asked Questions
Within Bhāgavata theology, devas like Brahmā are administrators who respond to severe tapas with boons, acknowledging the power generated by austerity. Brahmā’s granting does not imply moral approval; it reflects the cosmic rule that tapas yields results. The narrative then demonstrates that such boons remain limited and cannot override Bhagavān’s ultimate sovereignty, especially in matters of Poṣaṇa (protecting devotees).
He asks to avoid death by any being created by Brahmā, to avoid death in or out of a residence, by day or night, on earth or in the sky, by weapon, and by human or animal—plus supremacy and siddhis. It is strategic because it attempts to fence off every ordinary category through which death occurs, creating a logic of ‘conditional immortality.’ The later narrative resolves this by showing the Supreme Lord acting in a category-transcending way while still respecting the boon’s wording.
His stuti frames Brahmā as the cosmic engineer operating through material nature and time: creation, maintenance, and dissolution occur via prakṛti invested with sattva, rajas, and tamas. This aligns with Bhāgavata cosmology where Brahmā, as Hiraṇyagarbha and secondary creator, presides over visarga (secondary creation) under the Supreme’s sanction, while remaining distinct from the ultimate source.