Adhyaya 2
Hiraṇyakaśipu’s Wrath, the Assault on Vedic Culture, and the Boy-Yamarāja’s Teaching on the Soul
नारदः युधिष्ठिरं प्रति हिरण्यकशिपोः क्रोधं वर्णयति। वराहेण हिरण्याक्षे हते सति, हिरण्यकशिपुः विष्णुं हन्तुं प्रतिज्ञां करोति। सः असुरान् ब्राह्मणान्, गाः, वेदांश्च नाशयितुं आदिशति। ततः सः स्वमातरं दितिं सान्त्वयितुं सुयज्ञस्य यमराजस्य च इतिहासम् उक्त्वा आत्मनः नित्यत्वं देहस्य अनित्यत्वं च उपदिशति।
Shlokas
Verse 1
श्रीनारद उवाच भ्रातर्येवं विनिहते हरिणा क्रोडमूर्तिना । हिरण्यकशिपू राजन् पर्यतप्यद्रुषा शुचा ॥ १ ॥
श्रीनारद उवाच—राजन् युधिष्ठिर, हरिणा वराहक्रोडमूर्तिना हिरण्याक्षे विनिहते, तस्य भ्राता हिरण्यकशिपुः क्रोधशोकाभ्यां परितप्यत।
Verse 2
आह चेदं रुषा पूर्ण: सन्दष्टदशनच्छद: । कोपोज्ज्वलद्भ्यां चक्षुर्भ्यां निरीक्षन् धूम्रमम्बरम् ॥ २ ॥
स रुषा पूर्णः सन्दष्टदशनच्छदः, कोपोज्ज्वलचक्षुर्भ्यां धूम्रं गगनं निरीक्ष्य, एवं वचनमारभत।
Verse 3
करालदंष्ट्रोग्रदृष्टया दुष्प्रेक्ष्यभ्रुकुटीमुख: । शूलमुद्यम्य सदसि दानवानिदमब्रवीत् ॥ ३ ॥
करालदंष्ट्रोग्रदृष्ट्या दुष्प्रेक्ष्यभ्रुकुटीमुखः, शूलमुद्यम्य सदसि दानवान् प्रति वचनमब्रवीत्।
Verse 4
भो भो दानवदैतेया द्विमूर्धंस्त्र्यक्ष शम्बर । शतबाहो हयग्रीव नमुचे पाक इल्वल ॥ ४ ॥ विप्रचित्ते मम वच: पुलोमन् शकुनादय: । शृणुतानन्तरं सर्वे क्रियतामाशु मा चिरम् ॥ ५ ॥
भो भो दानवदैतेयाः! द्विमूर्धन् त्र्यक्ष शम्बर शतबाहो हयग्रीव नमुचे पाक इल्वल! विप्रचित्ते पुलोमन् शकुनादयश्च—मम वचः सावधानं शृणुत; ततः सर्वेऽनन्तरं शीघ्रं क्रियतां, मा चिरम्।
Verse 5
भो भो दानवदैतेया द्विमूर्धंस्त्र्यक्ष शम्बर । शतबाहो हयग्रीव नमुचे पाक इल्वल ॥ ४ ॥ विप्रचित्ते मम वच: पुलोमन् शकुनादय: । शृणुतानन्तरं सर्वे क्रियतामाशु मा चिरम् ॥ ५ ॥
भो भो दानवदैतेयाः! द्विमূर्धन् त्र्यक्ष शम्बर शतबाहो हयग्रीव नमुचे पाक इल्वल! विप्रचित्ते पुलोमन् शकुनादयश्च—मम वचः सावधानं शृणुत; ततः सर्वेऽनन्तरं शीघ्रं क्रियतां, मा चिरम्।
Verse 6
सपत्नैर्घातित: क्षुद्रैर्भ्राता मे दयित: सुहृत् । पार्ष्णिग्राहेण हरिणा समेनाप्युपधावनै: ॥ ६ ॥
सपत्नैर्घातित: क्षुद्रैर्भ्राता मे दयित: सुहृत् । पार्ष्णिग्राहेण हरिणा समेनाप्युपधावनै: ॥
Verse 7
तस्य त्यक्तस्वभावस्य घृणेर्मायावनौकस: । भजन्तं भजमानस्य बालस्येवास्थिरात्मन: ॥ ७ ॥ मच्छूलभिन्नग्रीवस्य भूरिणा रुधिरेण वै । असृक्प्रियं तर्पयिष्ये भ्रातरं मे गतव्यथ: ॥ ८ ॥
तस्य त्यक्तस्वभावस्य घृणेर्मायावनौकस: । भजन्तं भजमानस्य बालस्येवास्थिरात्मन: ॥ मच्छूलभिन्नग्रीवस्य भूरिणा रुधिरेण वै । असृक्प्रियं तर्पयिष्ये भ्रातरं मे गतव्यथ: ॥
Verse 8
तस्य त्यक्तस्वभावस्य घृणेर्मायावनौकस: । भजन्तं भजमानस्य बालस्येवास्थिरात्मन: ॥ ७ ॥ मच्छूलभिन्नग्रीवस्य भूरिणा रुधिरेण वै । असृक्प्रियं तर्पयिष्ये भ्रातरं मे गतव्यथ: ॥ ८ ॥
तस्य त्यक्तस्वभावस्य घृणेर्मायावनौकस: । भजन्तं भजमानस्य बालस्येवास्थिरात्मन: ॥ मच्छूलभिन्नग्रीवस्य भूरिणा रुधिरेण वै । असृक्प्रियं तर्पयिष्ये भ्रातरं मे गतव्यथ: ॥
Verse 9
तस्मिन् कूटेऽहिते नष्टे कृत्तमूले वनस्पतौ । विटपा इव शुष्यन्ति विष्णुप्राणा दिवौकस: ॥ ९ ॥
तस्मिन् कूटेऽहिते नष्टे कृत्तमूले वनस्पतौ । विटपा इव शुष्यन्ति विष्णुप्राणा दिवौकस: ॥
Verse 10
तावद्यात भुवं यूयं ब्रह्मक्षत्रसमेधिताम् । सूदयध्वं तपोयज्ञस्वाध्यायव्रतदानिन: ॥ १० ॥
तावद्यात भुवं यूयं ब्रह्मक्षत्रसमेधिताम् । सूदयध्वं तपोयज्ञस्वाध्यायव्रतदानिन: ॥
Verse 11
विष्णुर्द्विजक्रियामूलो यज्ञो धर्ममय: पुमान् । देवर्षिपितृभूतानां धर्मस्य च परायणम् ॥ ११ ॥
विष्णुर्द्विजक्रियामूलो यज्ञो धर्ममय: पुमान् । देवर्षिपितृभूतानां धर्मस्य च परायणम् ॥ ११ ॥
Verse 12
यत्र यत्र द्विजा गावो वेदा वर्णाश्रमक्रिया: । तं तं जनपदं यात सन्दीपयत वृश्चत ॥ १२ ॥
यत्र यत्र द्विजा गावो वेदा वर्णाश्रमक्रिया: । तं तं जनपदं यात सन्दीपयत वृश्चत ॥ १२ ॥
Verse 13
इति ते भर्तृनिर्देशमादाय शिरसादृता: । तथा प्रजानां कदनं विदधु: कदनप्रिया: ॥ १३ ॥
इति ते भर्तृनिर्देशमादाय शिरसादृता: । तथा प्रजानां कदनं विदधु: कदनप्रिया: ॥ १३ ॥
Verse 14
पुरग्रामव्रजोद्यानक्षेत्रारामाश्रमाकरान् । खेटखर्वटघोषांश्च ददहु: पत्तनानि च ॥ १४ ॥
पुरग्रामव्रजोद्यानक्षेत्रारामाश्रमाकरान् । खेटखर्वटघोषांश्च ददहु: पत्तनानि च ॥ १४ ॥
Verse 15
केचित्खनित्रैर्बिभिदु: सेतुप्राकारगोपुरान् । आजीव्यांश्चिच्छिदुर्वृक्षान् केचित्परशुपाणय: । प्रादहन् शरणान्येके प्रजानां ज्वलितोल्मुकै: ॥ १५ ॥
केचित्खनित्रैर्बिभिदु: सेतुप्राकारगोपुरान् । आजीव्यांश्चिच्छिदुर्वृक्षान् केचित्परशुपाणय: । प्रादहन् शरणान्येके प्रजानां ज्वलितोल्मुकै: ॥ १५ ॥
Verse 16
एवं विप्रकृते लोके दैत्येन्द्रानुचरैर्मुहु: । दिवं देवा: परित्यज्य भुवि चेरुरलक्षिता: ॥ १६ ॥
एवं दैत्येन्द्रानुचरैर्मुहुर्विप्रकृते लोके वैदिककर्माणि जनाः परित्यज्य; यज्ञफलाभावाद् देवाः क्षुभिताः स्वर्गलोकं त्यक्त्वा दैत्यैरलक्षिता भुवि विचेरुः विपदः पश्यन्तः।
Verse 17
हिरण्यकशिपुर्भ्रातु: सम्परेतस्य दु:खित: । कृत्वा कटोदकादीनि भ्रातृपुत्रानसान्त्वयत् ॥ १७ ॥
हिरण्यकशिपुः भ्रातुः सम्परेतस्य दुःखितः कटोदकादीन् कृत्वा, भ्रातृपुत्रान् शोकाकुलान् सान्त्वयामास।
Verse 18
शकुनिं शम्बरं धृष्टिं भूतसन्तापनं वृकम् । कालनाभं महानाभं हरिश्मश्रुमथोत्कचम् ॥ १८ ॥ तन्मातरं रुषाभानुं दितिं च जननीं गिरा । श्लक्ष्णया देशकालज्ञ इदमाह जनेश्वर ॥ १९ ॥
शकुनिं शम्बरं धृष्टिं भूतसन्तापनं वृकम् । कालनाभं महानाभं हरिश्मश्रुमथोत्कचम् ॥ तन्मातरं रुषाभानुं दितिं च जननीं गिरा । श्लक्ष्णया देशकालज्ञ इदमाह जनेश्वरः ॥
Verse 19
शकुनिं शम्बरं धृष्टिं भूतसन्तापनं वृकम् । कालनाभं महानाभं हरिश्मश्रुमथोत्कचम् ॥ १८ ॥ तन्मातरं रुषाभानुं दितिं च जननीं गिरा । श्लक्ष्णया देशकालज्ञ इदमाह जनेश्वर ॥ १९ ॥
शकुनिं शम्बरं धृष्टिं भूतसन्तापनं वृकम् । कालनाभं महानाभं हरिश्मश्रुमथोत्कचम् ॥ तन्मातरं रुषाभानुं दितिं च जननीं गिरा । श्लक्ष्णया देशकालज्ञ इदमाह जनेश्वरः ॥
Verse 20
श्रीहिरण्यकशिपुरुवाच अम्बाम्ब हे वधू: पुत्रा वीरं मार्हथ शोचितुम् । रिपोरभिमुखे श्लाघ्य: शूराणां वध ईप्सित: ॥ २० ॥
श्रीहिरण्यकशिपुरुवाच—अम्ब अम्ब हे वधूः पुत्राः, वीरं मा शोकितुमर्हथ। रिपोरभिमुखे श्लाघ्यः शूराणां वध ईप्सितः॥
Verse 21
भूतानामिह संवास: प्रपायामिव सुव्रते । दैवेनैकत्र नीतानामुन्नीतानां स्वकर्मभि: ॥ २१ ॥
भूतानामिह संसर्गः प्रपायामिव सुव्रते। दैवेनैकत्र नीतानां स्वकर्मभिरपाक्रमः॥
Verse 22
नित्य आत्माव्यय: शुद्ध: सर्वग: सर्ववित्पर: । धत्तेऽसावात्मनो लिङ्गं मायया विसृजन्गुणान् ॥ २२ ॥
नित्य आत्माऽव्ययः शुद्धः सर्वगः सर्ववित्परः। मायया धत्ते लिङ्गं स गुणान् विसृज्य कर्मभिः॥
Verse 23
यथाम्भसा प्रचलता तरवोऽपि चला इव । चक्षुषा भ्राम्यमाणेन दृश्यते चलतीव भू: ॥ २३ ॥
यथाम्भसा प्रचलता तरवोऽपि चला इव। चक्षुषा भ्राम्यमाणेन दृश्यते चलतीव भूः॥
Verse 24
एवं गुणैर्भ्राम्यमाणे मनस्यविकल: पुमान् । याति तत्साम्यतां भद्रे ह्यलिङ्गो लिङ्गवानिव ॥ २४ ॥
एवं गुणैर्भ्राम्यमाणे मनस्यविकलः पुमान्। याति तत्साम्यतां भद्रे ह्यलिङ्गो लिङ्गवानिव॥
Verse 25
एष आत्मविपर्यासो ह्यलिङ्गे लिङ्गभावना । एष प्रियाप्रियैर्योगो वियोग: कर्मसंसृति: ॥ २५ ॥ सम्भवश्च विनाशश्च शोकश्च विविध: स्मृत: । अविवेकश्च चिन्ता च विवेकास्मृतिरेव च ॥ २६ ॥
एष आत्मविपर्यासो ह्यलिङ्गे लिङ्गभावना। प्रियाप्रियैः संयोगो वियोगः कर्मसंसृतिः॥ सम्भवो विनाशः शोकः अविवेकश्च चिन्तनम्। विवेकस्मृतिरप्यत्र पुनरप्यविवेकता॥
Verse 26
एष आत्मविपर्यासो ह्यलिङ्गे लिङ्गभावना । एष प्रियाप्रियैर्योगो वियोग: कर्मसंसृति: ॥ २५ ॥ सम्भवश्च विनाशश्च शोकश्च विविध: स्मृत: । अविवेकश्च चिन्ता च विवेकास्मृतिरेव च ॥ २६ ॥
अलिङ्गे देहे लिङ्गभावनया जीवः आत्मविपर्यासं प्राप्य देहमनःस्वात्मत्वेन मन्यते; प्रियाप्रियकल्पनया योगवियोगकर्मसंसृतिं जनयति। तस्माद् जन्ममरणशोकमोहचिन्ताविवेकास्मृत्यादयो भवन्ति; कदाचिद् विवेकः, कदाचित् पुनरपि विपर्ययः।
Verse 27
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । यमस्य प्रेतबन्धूनां संवादं तं निबोधत ॥ २७ ॥
अत्रापि पुरातनमितिहासमुदाहरन्ति—यमस्य प्रेतबन्धुभिः सह संवादः। तं त्वं सावधानतया शृणु।
Verse 28
उशीनरेष्वभूद्राजा सुयज्ञ इति विश्रुत: । सपत्नैर्निहतो युद्धे ज्ञातयस्तमुपासत ॥ २८ ॥
उशीनरेषु देशे सुयज्ञ इति विश्रुतो राजा आसीत्। स युद्धे सपत्नैर्निहतः; तस्य ज्ञातयः प्रेतदेहमुपविष्टा विललापुः।
Verse 29
विशीर्णरत्नकवचं विभ्रष्टाभरणस्रजम् । शरनिर्भिन्नहृदयं शयानमसृगाविलम् ॥ २९ ॥ प्रकीर्णकेशं ध्वस्ताक्षं रभसा दष्टदच्छदम् । रज:कुण्ठमुखाम्भोजं छिन्नायुधभुजं मृधे ॥ ३० ॥ उशीनरेन्द्रं विधिना तथा कृतं पतिं महिष्य: प्रसमीक्ष्य दु:खिता: । हता: स्म नाथेति करैरुरो भृशं घ्नन्त्यो मुहुस्तत्पदयोरुपापतन् ॥ ३१ ॥
विशीर्णरत्नकवचो विभ्रष्टाभरणस्रक् शरनिर्भिन्नहृदयः असृगाविलः शयानः स राजा मृधेऽभवत्। प्रकीर्णकेशो ध्वस्ताक्षो रभसा दष्टदच्छदः रजःकुण्ठमुखाम्भोजः छिन्नायुधभुजश्च। तं तथा पतिं दृष्ट्वा उशीनरेन्द्रमहिष्यः दुःखिताः ‘हता स्म नाथ’ इति वदन्त्यः उरः करैर्भृशं घ्नन्त्यो मुहुस्तत्पदयोरुपापतन्।
Verse 30
विशीर्णरत्नकवचं विभ्रष्टाभरणस्रजम् । शरनिर्भिन्नहृदयं शयानमसृगाविलम् ॥ २९ ॥ प्रकीर्णकेशं ध्वस्ताक्षं रभसा दष्टदच्छदम् । रज:कुण्ठमुखाम्भोजं छिन्नायुधभुजं मृधे ॥ ३० ॥ उशीनरेन्द्रं विधिना तथा कृतं पतिं महिष्य: प्रसमीक्ष्य दु:खिता: । हता: स्म नाथेति करैरुरो भृशं घ्नन्त्यो मुहुस्तत्पदयोरुपापतन् ॥ ३१ ॥
विशीर्णरत्नकवचो विभ्रष्टाभरणस्रक् शरनिर्भिन्नहृदयः असृगाविलः शयानः स राजा मृधेऽभवत्। प्रकीर्णकेशो ध्वस्ताक्षो रभसा दष्टदच्छदः रजःकुण्ठमुखाम्भोजः छिन्नायुधभुजश्च। तं तथा पतिं दृष्ट्वा उशीनरेन्द्रमहिष्यः दुःखिताः ‘हता स्म नाथ’ इति वदन्त्यः उरः करैर्भृशं घ्नन्त्यो मुहुस्तत्पदयोरुपापतन्।
Verse 31
विशीर्णरत्नकवचं विभ्रष्टाभरणस्रजम् । शरनिर्भिन्नहृदयं शयानमसृगाविलम् ॥ २९ ॥ प्रकीर्णकेशं ध्वस्ताक्षं रभसा दष्टदच्छदम् । रज:कुण्ठमुखाम्भोजं छिन्नायुधभुजं मृधे ॥ ३० ॥ उशीनरेन्द्रं विधिना तथा कृतं पतिं महिष्य: प्रसमीक्ष्य दु:खिता: । हता: स्म नाथेति करैरुरो भृशं घ्नन्त्यो मुहुस्तत्पदयोरुपापतन् ॥ ३१ ॥
विशीर्णरत्नकवचो विभ्रष्टाभरणस्रग्, शरनिर्भिन्नहृदयो रक्ताक्तो मृधे शयितः। प्रकीर्णकेशो ध्वस्ताक्षो दष्टदच्छदः, रजःकुण्ठमुखाम्भोजः छिन्नायुधभुजश्च। तं तथावस्थितं पतिं दृष्ट्वोशीनरेन्द्रमहिष्यः शोकाकुलाः; “हतो नाथः, वयमपि हताः” इति मुहुः वदन्त्यः करैरुरो घ्नन्त्यः तस्य पादयोः पतिताः।
Verse 32
रुदत्य उच्चैर्दयिताङ्घ्रिपङ्कजं सिञ्चन्त्य अस्रै: कुचकुङ्कुमारुणै: । विस्रस्तकेशाभरणा: शुचं नृणां सृजन्त्य आक्रन्दनया विलेपिरे ॥ ३२ ॥
रुदत्य उच्चैर्दयिताङ्घ्रिपङ्कजं कुचकुङ्कुमारुणैरश्रुभिः सिञ्चन्त्यः। विस्रस्तकेशाभरणाः परं शुचं जनानां जनयन्त्य आक्रन्दनया विलेपिरे।
Verse 33
अहो विधात्राकरुणेन न: प्रभो भवान् प्रणीतो दृगगोचरां दशाम् । उशीनराणामसि वृत्तिद: पुरा कृतोऽधुना येन शुचां विवर्धन: ॥ ३३ ॥
अहो विधात्रा करुणेन नः प्रभो भवान् दृगगोचराद् दशाम् प्रणीतः। उशीनराणां पुरा वृत्तिदोऽसि, अधुना तु येन शुचां विवर्धनः।
Verse 34
त्वया कृतज्ञेन वयं महीपते कथं विना स्याम सुहृत्तमेन ते । तत्रानुयानं तव वीर पादयो: शुश्रूषतीनां दिश यत्र यास्यसि ॥ ३४ ॥
त्वया कृतज्ञेन वयं महीपते कथं विना स्याम सुहृत्तमेन ते। तव वीर पादयोरनुयानं दिश यत्र यास्यसि, शुश्रूषतीनां पुनरपि सेवां प्रापय।
Verse 35
एवं विलपतीनां वै परिगृह्य मृतं पतिम् । अनिच्छतीनां निर्हारमर्कोऽस्तं सन्न्यवर्तत ॥ ३५ ॥
एवं विलपतीनां वै परिगृह्य मृतं पतिम्। अनिच्छतीनां निर्हारं सन्न्यवर्तत पश्चिमेऽर्कोऽस्तम्।
Verse 36
तत्र ह प्रेतबन्धूनामाश्रुत्य परिदेवितम् । आह तान् बालको भूत्वा यम: स्वयमुपागत: ॥ ३६ ॥
तत्र ह नृपदेहं प्रति रुदत्यां राज्ञ्यां प्रेतबन्धूनां परिदेवितं यमलोकमपि श्रुतम्। यमः स्वयम् बालरूपं धृत्वा तान् बन्धून् उपागत्य एवमुपदिदेश॥
Verse 37
श्रीयम उवाच अहो अमीषां वयसाधिकानां विपश्यतां लोकविधिं विमोह: । यत्रागतस्तत्र गतं मनुष्यं स्वयं सधर्मा अपि शोचन्त्यपार्थम् ॥ ३७ ॥
श्रीयम उवाच—अहो आश्चर्यमिदम्! मत्तोऽपि वयसाधिकाः सन्तोऽपि लोकविधिं पश्यन्तोऽपि विमूढाः। यत्रागतः तत्रैव मनुष्यः गतः; प्रकृतेर्धर्मेऽस्मिन् कश्चिदपि नातिवर्तते। तत् विदित्वा किमर्थं व्यर्थं शोचन्ति?
Verse 38
अहो वयं धन्यतमा यदत्र त्यक्ता: पितृभ्यां न विचिन्तयाम: । अभक्ष्यमाणा अबला वृकादिभि: स रक्षिता रक्षति यो हि गर्भे ॥ ३८ ॥
अहो वयं धन्यतमाः! यदत्र पितृभ्यां त्यक्ताः सन्तोऽपि न विचिन्तयामः। अबलाः सन्तोऽपि वृकादिभिरभक्ष्यमाणाः नाभवाम; गर्भेऽपि यो रक्षिता स एव सर्वत्र रक्षिष्यति—इति निश्चयोऽस्माकम्॥
Verse 39
य इच्छयेश: सृजतीदमव्ययो य एव रक्षत्यवलुम्पते च य: । तस्याबला: क्रीडनमाहुरीशितु- श्चराचरं निग्रहसङ्ग्रहे प्रभु: ॥ ३९ ॥
बालक उवाच—हे अबलाः! अव्ययस्य परमेशस्येच्छया एवेदं जगत् सृज्यते, रक्ष्यते, पुनरपि लीयते च—एष वै वेदनिर्णयः। चराचरात्मकं जगदिदं तस्य ईशितुः क्रीडनकमेव; स प्रभुः निग्रहसङ्ग्रहे सर्वथा समर्थः॥
Verse 40
पथि च्युतं तिष्ठति दिष्टरक्षितं गृहे स्थितं तद्विहतं विनश्यति । जीवत्यनाथोऽपि तदीक्षितो वने गृहेऽभिगुप्तोऽस्य हतो न जीवति ॥ ४० ॥
पथि च्युतं दिष्ट-रक्षितं तिष्ठति, सर्वैर्दृश्यमानमपि न गृह्यते; तेन स्वामी पुनर्लभते। किन्तु यदा प्रभोः रक्षणं न भवति, तदा गृहेऽपि सु-रक्षितं धनं नश्यति। दैवदृष्ट्या रक्षितोऽनाथोऽपि वने जीवति; गृहे बन्धुभिरभिगुप्तोऽपि तदीक्षितो न सन् हतः, न जीवति॥
Verse 41
भूतानि तैस्तैर्निजयोनिकर्मभि- र्भवन्ति काले न भवन्ति सर्वश: । न तत्र हात्मा प्रकृतावपि स्थित- स्तस्या गुणैरन्यतमो हि बध्यते ॥ ४१ ॥
प्राणी स्वस्वकर्मानुसारं नानाविधं देहं प्राप्नोति; कर्मक्षये देहोऽपि क्षीयते। सूक्ष्मस्थूलदेहेषु स्थितोऽपि आत्मा तैर्न बध्यते, देहात् सर्वथा भिन्नत्वेन ज्ञेयः।
Verse 42
इदं शरीरं पुरुषस्य मोहजं यथा पृथग्भौतिकमीयते गृहम् । यथौदकै: पार्थिवतैजसैर्जन: कालेन जातो विकृतो विनश्यति ॥ ४२ ॥
इदं शरीरं पुरुषस्य मोहजं; यथा गृहस्थो गृहं स्वात्मतया मन्यते तथैव देहं जीवः स्वात्मत्वेन गृह्णाति। पृथिव्यापस्तेजोऽंशसंयोगात् जातं शरीरं कालेन विकृतं विनश्यति; आत्मा तु तस्य सृष्टिनाशयोर्न निरपेक्षः।
Verse 43
यथानलो दारुषु भिन्न ईयते यथानिलो देहगत: पृथक् स्थित: । यथा नभ: सर्वगतं न सज्जते तथा पुमान् सर्वगुणाश्रय: पर: ॥ ४३ ॥
यथा दारुष्वन्तर्गतः अनलोऽपि दारुभ्यः पृथग् दृश्यते, यथा देहगतः अनिलोऽपि पृथगवस्थितः, यथा सर्वगतं नभो न कस्यचित् संसज्जते; तथा देहपञ्जरस्थितोऽपि पुमान् सर्वगुणाश्रयः परो देहात् पृथक्।
Verse 44
सुयज्ञो नन्वयं शेते मूढा यमनुशोचथ । य: श्रोता योऽनुवक्तेह स न दृश्येत कर्हिचित् ॥ ४४ ॥
यमराज उवाच—हे शोचका मूढाः! सुयज्ञोऽयं ननु वोऽग्रे शेते; न क्वापि गतः। किमर्थं शोचथ? पूर्वं युष्मान् शृणोति स्म प्रत्युवाच च; अद्य तं न पश्यन्तः शोचथ। देहान्तरस्थं पुरुषं तु कदाचिदपि न दृष्टवन्तः; अतः शोकस्य कारणं नास्ति—दृश्यो देह एवात्र शेते।
Verse 45
न श्रोता नानुवक्तायं मुख्योऽप्यत्र महानसु: । यस्त्विहेन्द्रियवानात्मा स चान्य: प्राणदेहयो: ॥ ४५ ॥
नायं श्रोता नानुवक्ता; मुख्योऽप्यत्र महान् असुः। यस्त्विहेन्द्रियवानात्मा स चान्यः प्राणदेहयोः; परमात्मा तु सहजीवेन नियन्ता, देहक्रियाः संचालयन् देहप्राणाभ्यां भिन्नः।
Verse 46
भूतेन्द्रियमनोलिङ्गान् देहानुच्चावचान् विभु: । भजत्युत्सृजति ह्यन्यस्तच्चापि स्वेन तेजसा ॥ ४६ ॥
भूतैन्द्रियमनोलिङ्गैः देहाः स्थूलसूक्ष्मभेदतः नानाविधा भवन्ति। जीवः तान् उच्चावचान् देहान् स्वतेजसा भजति च त्यजति च॥
Verse 47
यावल्लिङ्गान्वितो ह्यात्मा तावत्कर्मनिबन्धनम् । ततो विपर्यय: क्लेशो मायायोगोऽनुवर्तते ॥ ४७ ॥
यावल्लिङ्गेन मनोबुद्ध्यहङ्काररूपेण आत्मा आवृतः, तावत् कर्मफलनिबद्धः भवति। तस्माद् मायायोगात् क्लेशविपर्ययौ जन्मजन्मान्तरम् अनुवर्तेते॥
Verse 48
वितथाभिनिवेशोऽयं यद्गुणेष्वर्थदृग्वच: । यथा मनोरथ: स्वप्न: सर्वमैन्द्रियकं मृषा ॥ ४८ ॥
वितथोऽयं गुणेष्वर्थदृग्वचः अभिनिवेशः। यथा मनोरथः स्वप्नः सर्वमैन्द्रियकं मृषा, तथा इन्द्रियजन्यं सुखदुःखं निरर्थकं विद्यात्॥
Verse 49
अथ नित्यमनित्यं वा नेह शोचन्ति तद्विद: । नान्यथा शक्यते कर्तुं स्वभाव: शोचतामिति ॥ ४९ ॥
तद्विदः आत्मज्ञानिनः नित्यं देहं अनित्यं च विदित्वा, निह शोचन्ति। अज्ञानिनः तु शोचन्त्येव; तेषां स्वभावः शोचनपरः, तस्मात् मोहितस्य शिक्षणं दुष्करम्॥
Verse 50
लुब्धको विपिने कश्चित्पक्षिणां निर्मितोऽन्तक: । वितत्य जालं विदधे तत्र तत्र प्रलोभयन् ॥ ५० ॥
कश्चित् लुब्धकः विपिने पक्षिणां अन्तक इव स्थितः। सः जालं वितत्य तत्र तत्र आहारैः प्रलोभयन् तान् गृहीत्वा न्यपतत्॥
Verse 51
कुलिङ्गमिथुनं तत्र विचरत्समदृश्यत । तयो: कुलिङ्गी सहसा लुब्धकेन प्रलोभिता ॥ ५१ ॥
अरण्ये विचरन् लुब्धकः कुलिङ्गमिथुनं ददर्श। तयोः कुलिङ्गी सहसा तेन प्रलोभनेन मोहिता॥
Verse 52
सासज्जत सिचस्तन्त्र्यां महिष्य: कालयन्त्रिता । कुलिङ्गस्तां तथापन्नां निरीक्ष्य भृशदु:खित: । स्नेहादकल्प: कृपण: कृपणां पर्यदेवयत् ॥ ५२ ॥
सा सिचस्तन्त्र्यां सासज्जत महिष्यः कालयन्त्रिता। तां तथापन्नां निरीक्ष्य कुलिङ्गो भृशदुःखितः; स्नेहादकल्पः कृपणः कृपणां पर्यदेवयत्॥
Verse 53
अहो अकरुणो देव: स्त्रियाकरुणया विभु: । कृपणं मामनुशोचन्त्या दीनया किं करिष्यति ॥ ५३ ॥
अहो अकरुणो देवः स्त्रियाकरुणया विभुः। कृपणं मामनुशोचन्त्या दीनया किं करिष्यति॥
Verse 54
कामं नयतु मां देव: किमर्धेनात्मनो हि मे । दीनेन जीवता दु:खमनेन विधुरायुषा ॥ ५४ ॥
कामं नयतु मां देवः किमर्धेनात्मनो हि मे। दीनेन जीवता दुःखमनेन विधुरायुषा॥
Verse 55
कथं त्वजातपक्षांस्तान् मातृहीनान् बिभर्म्यहम् । मन्दभाग्या: प्रतीक्षन्ते नीडे मे मातरं प्रजा: ॥ ५५ ॥
कथं त्वजातपक्षांस्तान् मातृहीनान् बिभर्म्यहम्। मन्दभाग्याः प्रतीक्षन्ते नीडे मे मातरं प्रजाः॥
Verse 56
एवं कुलिङ्गं विलपन्तमारात् प्रियावियोगातुरमश्रुकण्ठम् । स एव तं शाकुनिक: शरेण विव्याध कालप्रहितो विलीन: ॥ ५६ ॥
प्रियावियोगातुरः कुलिङ्गः अश्रुकण्ठो विलपन् आसीत्; तदा कालप्रहितः शाकुनिकः दूरात् निलीनः शरेण तं विव्याध, स च ममार।
Verse 57
एवं यूयमपश्यन्त्य आत्मापायमबुद्धय: । नैनं प्राप्स्यथ शोचन्त्य: पतिं वर्षशतैरपि ॥ ५७ ॥
एवं बालरूपेण यमः उवाच—हे अबुद्धयः, यूयं आत्मापायं न पश्यन्त्यः शोचथ; वर्षशतैरपि शोचन्त्यः पतिं नैनं प्राप्स्यथ।
Verse 58
श्रीहिरण्यकशिपुरुवाच बाल एवं प्रवदति सर्वे विस्मितचेतस: । ज्ञातयो मेनिरे सर्वमनित्यमयथोत्थितम् ॥ ५८ ॥
श्रीहिरण्यकशिपुरुवाच—बालः एवं प्रवदति सर्वे विस्मितचेतसः; ज्ञातयः मेनिरे सर्वं अनित्यम्, यथोत्थितं तथा नश्यति।
Verse 59
यम एतदुपाख्याय तत्रैवान्तरधीयत । ज्ञातयोऽहि सुयज्ञस्य चक्रुर्यत्साम्परायिकम् ॥ ५९ ॥
यमः एतदुपाख्याय तत्रैव अन्तरधीयत; ततः सुयज्ञस्य ज्ञातयः यत् साम्परायिकं तत् चक्रुः।
Verse 60
अत: शोचत मा यूयं परं चात्मानमेव वा । क आत्मा क: परो वात्र स्वीय: पारक्य एव वा । स्वपराभिनिवेशेन विनाज्ञानेन देहिनाम् ॥ ६० ॥
अतः मा शोचत यूयं परं च आत्मानमेव वा; क आत्मा कः परो वात्र, स्वीयः पारक्य एव वा—अज्ञानात् देहिनां स्वपराभिनिवेशः।
Verse 61
श्रीनारद उवाच इति दैत्यपतेर्वाक्यं दितिराकर्ण्य सस्नुषा । पुत्रशोकं क्षणात्त्यक्त्वा तत्त्वे चित्तमधारयत् ॥ ६१ ॥
श्रीनारद उवाच—इति दैत्यपतेर्वाक्यं दितिराकर्ण्य सस्नुषा । पुत्रशोकं क्षणात्त्यक्त्वा तत्त्वे चित्तमधारयत् ॥
Frequently Asked Questions
His strategy targets the Bhāgavata root principle: Viṣṇu is satisfied by yajña, and the demigods are sustained by yajña’s offerings. By dismantling brāhminical culture (which guides yajña), cow protection (which supports sattvic economy and ritual life), and Vedic study (which preserves dharma), he aims to sever the demigods’ ‘life-source’ and weaken their cosmic position—an inversion of varṇāśrama meant to starve devotion and divine order.
The Bhāgavata often shows that intellectual clarity is not identical with surrender. Hiraṇyakaśipu can articulate ātma-tattva—soul’s eternity, the temporality of bodily relations, the role of mind and false ego—yet his intent remains inimical to Viṣṇu. This highlights a core teaching: jñāna without bhakti may reduce grief temporarily, but it does not necessarily transform the heart into devotion or humility.
The boy is Yamarāja, the lord of death, appearing incognito to correct the mourners’ ignorance. His main message is that lamentation is rooted in misidentifying the self with the body: the person within the body was never directly seen, the body is a temporary combination of elements, and ultimate control belongs to the Supreme Lord and time. Therefore, grief cannot reverse death, and wisdom is to recognize the soul’s distinctness and the Lord’s governance.
The kuliṅga parable demonstrates how attachment (moha) blinds one to immediate danger and inevitable death. The male bird’s helpless lamentation over his captured mate culminates in his own death, illustrating that emotional fixation does not change providence. The teaching redirects the listener from sentimental bondage toward sober discrimination (viveka) and spiritual orientation.