Adhyaya 14
Gṛhastha-Dharma: How a Householder Attains Liberation by Offering All to Vāsudeva
भगवतः परत्वं भक्तेः प्रधान्यं च श्रुत्वा महाराजो युधिष्ठिरो नारदं पप्रच्छ—गृहस्थाः गृहकार्येषु मग्नाः सन्तो वेदविधिना कथं मोक्षं प्राप्नुयुः। नारद उवाच—जीविका-धर्मौ न त्याज्यौ; तयोः फलं वासुदेवाय समर्पणीयम्, महद्भिः सत्सङ्गेन पुनःपुनः भगवतकथाश्रवणेन च तत् सुलभं भवति। अल्पप्रयासेन निर्वाहः, उग्रकर्मवर्जनम्, बाह्यतः कुटुम्बधर्मपालनेऽपि अन्तः वैराग्यम्, तथा ‘अपरिग्रह’नीतिः—आवश्यकमात्रग्रहणं, अन्यथा प्रकृतेः नियमेण ‘चौरत्व’दोष इति निरूप्यते। अतिथीन्, ब्राह्मणान्, देवान्, पितॄन् (श्राद्धेन), पशून्, दीनान् च पोषयितव्यं; कृष्णपूजा तु जगद्वृक्षस्य मूलपूजया सर्वपूजासमाना इति सिद्धान्तः। अनन्तरं देवालयपूजा, पुण्यकाल-देशाः, तथा योग्यब्राह्मण-वैष्णवानां भगवत्प्रियसेवकत्वेन सम्यगादरः वर्ण्यते।
Shlokas
Verse 1
श्रीयुधिष्ठिर उवाच गृहस्थ एतां पदवीं विधिना येन चाञ्जसा । यायाद्देवऋषे ब्रूहि मादृशो गृहमूढधी: ॥ १ ॥
श्रीयुधिष्ठिर उवाच—हे देवऋषे, गृहस्थोऽहं गृहमूढधीः; वेदविधिना येन चाञ्जसा एतां पदवीं यायात्, तद् मे ब्रूहि।
Verse 2
श्रीनारद उवाच गृहेष्ववस्थितो राजन्क्रिया: कुर्वन्यथोचिता: । वासुदेवार्पणं साक्षादुपासीत महामुनीन् ॥ २ ॥
श्रीनारद उवाच—राजन्, गृहेष्ववस्थितः यथोचिताः क्रियाः कुर्वन्, तद्-फलानि स्वयम् न भुञ्जीत; साक्षाद् वासुदेवार्पणं कुर्यात्, तथा महद्भक्तसङ्गेन तं सम्यगुपासीत।
Verse 3
शृण्वन्भगवतोऽभीक्ष्णमवतारकथामृतम् । श्रद्दधानो यथाकालमुपशान्तजनावृत: ॥ ३ ॥ सत्सङ्गाच्छनकै: सङ्गमात्मजायात्मजादिषु । विमुञ्चेन्मुच्यमानेषु स्वयं स्वप्नवदुत्थित: ॥ ४ ॥
उपशान्तजनैः सार्धं यथाकालं श्रद्दधानः, भगवतोऽवतारकथामृतं भूयः भूयः शृणुयात्। सत्सङ्गात् शनकैः पत्नी-पुत्रादिषु सङ्गं विमुञ्चेत्; स्वप्नवदुत्थितः इव स्वयं विरज्येत।
Verse 4
शृण्वन्भगवतोऽभीक्ष्णमवतारकथामृतम् । श्रद्दधानो यथाकालमुपशान्तजनावृत: ॥ ३ ॥ सत्सङ्गाच्छनकै: सङ्गमात्मजायात्मजादिषु । विमुञ्चेन्मुच्यमानेषु स्वयं स्वप्नवदुत्थित: ॥ ४ ॥
उपशान्तजनैः सार्धं यथाकालं श्रद्दधानः, भगवतोऽवतारकथामृतं भूयः भूयः शृणुयात्। सत्सङ्गात् शनकैः पत्नी-पुत्रादिषु सङ्गं विमुञ्चेत्; स्वप्नवदुत्थितः इव स्वयं विरज्येत।
Verse 5
यावदर्थमुपासीनो देहे गेहे च पण्डित: । विरक्तो रक्तवत्तत्र नृलोके नरतां न्यसेत् ॥ ५ ॥
यावदर्थं देहे गेहे चोपासीनः पण्डितः, तत्र विरक्तः सन् अपि रक्तवद् आचरन्, नृलोके नरतां न्यसेत्—असङ्गभावेन वसेत्।
Verse 6
ज्ञातय: पितरौ पुत्रा भ्रातर: सुहृदोऽपरे । यद्वदन्ति यदिच्छन्ति चानुमोदेत निर्मम: ॥ ६ ॥
ज्ञातयः पितरौ पुत्रा भ्रातरः सुहृदश्च ये । यद्वदन्ति यदिच्छन्ति तद्बाह्येनानुमोदयेन्, अन्तः तु निर्ममो बुद्धः सरलजीवननिश्चयः ॥
Verse 7
दिव्यं भौमं चान्तरीक्षं वित्तमच्युतनिर्मितम् । तत्सर्वमुपयुञ्जान एतत्कुर्यात्स्वतो बुध: ॥ ७ ॥
दिव्यं भौमं चान्तरीक्षं वित्तमच्युतनिर्मितम् । तत्सर्वमुपयुञ्जानः सर्वदेहिनां धारणाय, स्वतो बुद्ध एतत्कुर्यात् ॥
Verse 8
यावद् भ्र्रियेत जठरं तावत् स्वत्वं हि देहिनाम् । अधिकं योऽभिमन्येत स स्तेनो दण्डमर्हति ॥ ८ ॥
यावद् भ्र्रियेत जठरं तावत् स्वत्वं हि देहिनाम् । अधिकं यः स्वमित्येति स स्तेनो दण्डमर्हति प्रकृतेः ॥
Verse 9
मृगोष्ट्रखरमर्काखुसरीसृप्खगमक्षिका: । आत्मन: पुत्रवत् पश्येत्तैरेषामन्तरं कियत् ॥ ९ ॥
मृगोष्ट्रखरमर्काखुसरीसृप्खगमक्षिकाः । आत्मनः पुत्रवत् पश्येत्; तैरेषामन्तरं कियत् ॥
Verse 10
त्रिवर्गं नातिकृच्छ्रेण भजेत गृहमेध्यपि । यथादेशं यथाकालं यावद्दैवोपपादितम् ॥ १० ॥
त्रिवर्गं नातिकृच्छ्रेण भजेत गृहमेध्यपि । यथादेशं यथाकालं यावद्दैवोपपादितम्; तेन तुष्टो नोग्रकर्म कुर्यात् ॥
Verse 11
आश्वाघान्तेऽवसायिभ्य: कामान्संविभजेद्यथा । अप्येकामात्मनो दारां नृणां स्वत्वग्रहो यत: ॥ ११ ॥
आश्वाघान्तेऽवसायिभ्यः पतितेभ्यश्च चाण्डालादिभ्यः यथोचितान् कामान् गृहस्थाः संविभजेरन्। अतिगाढासक्त्या गृहस्थस्य स्वगृहे या एका दारा, सा अपि अतिथिजनसत्कारार्थं समर्पणीया।
Verse 12
जह्याद् यदर्थे स्वान्प्राणान्हन्याद्वा पितरं गुरुम् । तस्यां स्वत्वं स्त्रियां जह्याद्यस्तेन ह्यजितो जित: ॥ १२ ॥
यदर्थे स्वान् प्राणान् जह्यात्, पितरं गुरुमपि वा हन्यात्—तस्यां स्त्रियां स्वत्वबुद्धिं जह्यात्। यः एवं त्यजति, स अजेयमपि अजितं भगवन्तं जयति।
Verse 13
कृमिविड्भस्मनिष्ठान्तं क्वेदं तुच्छं कलेवरम् । क्व तदीयरतिर्भार्या क्वायमात्मा नभश्छदि: ॥ १३ ॥
कृमिविड्भस्मनिष्ठान्तं इदं तुच्छं कलेवरम्—इति सम्यग्विचार्य भार्यादेहासक्तिं त्यजेत। क्व तदीयरतिः, क्वायमात्मा नभश्छदिरिव सर्वव्यापी परः?
Verse 14
सिद्धैर्यज्ञावशिष्टार्थै: कल्पयेद् वृत्तिमात्मन: । शेषे स्वत्वं त्यजन्प्राज्ञ: पदवीं महतामियात् ॥ १४ ॥
यज्ञावशिष्टैः सिद्धैः अर्थैः आत्मनो वृत्तिं कल्पयेत्—प्रसादभोजनादिभिः। शेषे देहे स्वत्वं त्यजन् प्राज्ञः महतां पदवीं प्राप्नुयात्।
Verse 15
देवानृषीन् नृभूतानि पितृनात्मानमन्वहम् । स्ववृत्त्यागतवित्तेन यजेत पुरुषं पृथक् ॥ १५ ॥
देवान् ऋषीन् नृभूतानि पितॄन् आत्मानं च अन्वहम् स्ववृत्त्यागतवित्तेन यजेत। एवं पृथक् पूजयन् सर्वहृदि स्थितं पुरुषं परमं यजति।
Verse 16
यर्ह्यात्मनोऽधिकाराद्या: सर्वा: स्युर्यज्ञसम्पद: । वैतानिकेन विधिना अग्निहोत्रादिना यजेत् ॥ १६ ॥
यदा धनविद्यादयः स्वाधीनाः स्युः, यैः सर्वा यज्ञसम्पदः सिध्यन्ति, तदा वैतानिकविधिना अग्निहोत्रादिभिः हविर्दत्त्वा भगवान् यज्ञपुरुषः सम्यग् यजेत्।
Verse 17
न ह्यग्निमुखतोऽयं वै भगवान्सर्वयज्ञभुक् । इज्येत हविषा राजन्यथा विप्रमुखे हुतै: ॥ १७ ॥
भगवान् सर्वयज्ञभुक् अग्निमुखतोऽपि हविर्भुङ्क्ते; तथापि राजन्, विप्रमुखे सम्यग् हुतैः—अन्नघृतादिभिः—अधिकं तुष्यति।
Verse 18
तस्माद् ब्राह्मणदेवेषु मर्त्यादिषु यथार्हत: । तैस्तै: कामैर्यजस्वैनं क्षेत्रज्ञं ब्राह्मणाननु ॥ १८ ॥
तस्माद् राजन्, ब्राह्मणदेवेषु यथार्हतस्तैस्तैः कामैः प्रसादं निवेद्य, तान् सम्यक् भोजयित्वा, पश्चान्मर्त्यादिषु यथाशक्ति वितर; एवं ब्राह्मणाननु सर्वभूतस्थं क्षेत्रज्ञं यजस्व।
Verse 19
कुर्यादपरपक्षीयं मासि प्रौष्ठपदे द्विज: । श्राद्धं पित्रोर्यथावित्तं तद्बन्धूनां च वित्तवान् ॥ १९ ॥
वित्तवान् द्विजः प्रौष्ठपदे मासि अपरपक्षे पित्रोः यथावित्तं श्राद्धं कुर्यात्; तथा आश्विने महालयकर्मणि पितृबन्धूनामपि यथाशक्ति दद्यात्।
Verse 20
अयने विषुवे कुर्याद् व्यतीपाते दिनक्षये । चन्द्रादित्योपरागे च द्वादश्यां श्रवणेषु च ॥ २० ॥ तृतीयायां शुक्लपक्षे नवम्यामथ कार्तिके । चतसृष्वप्यष्टकासु हेमन्ते शिशिरे तथा ॥ २१ ॥ माघे च सितसप्तम्यां मघाराकासमागमे । राकया चानुमत्या च मासर्क्षाणि युतान्यपि ॥ २२ ॥ द्वादश्यामनुराधा स्याच्छ्रवणस्तिस्र उत्तरा: । तिसृष्वेकादशी वासु जन्मर्क्षश्रोणयोगूयुक् ॥ २३ ॥
अयने विषुवे व्यतीपाते दिनक्षये चन्द्रादित्योपरागे द्वादश्यां श्रवणे च, अक्षयतृतीयायां कार्तिकशुक्लनवम्यां हेमन्तशिशिरयोश्चतसृष्वष्टकासु, माघशुक्लसप्तम्यां मघाराकासमागमे, राकया चानुमत्या च मासर्क्षयुतदिने, तथा द्वादश्यामनुराधाश्रवणोत्तरात्रयसंयोगे, एकादश्यां चोत्तरात्रयसंयोगे, स्वजन्मर्क्षे श्रवणे वा—एतेषु कालेषु श्राद्धं कुर्यात्।
Verse 21
अयने विषुवे कुर्याद् व्यतीपाते दिनक्षये । चन्द्रादित्योपरागे च द्वादश्यां श्रवणेषु च ॥ २० ॥ तृतीयायां शुक्लपक्षे नवम्यामथ कार्तिके । चतसृष्वप्यष्टकासु हेमन्ते शिशिरे तथा ॥ २१ ॥ माघे च सितसप्तम्यां मघाराकासमागमे । राकया चानुमत्या च मासर्क्षाणि युतान्यपि ॥ २२ ॥ द्वादश्यामनुराधा स्याच्छ्रवणस्तिस्र उत्तरा: । तिसृष्वेकादशी वासु जन्मर्क्षश्रोणयोगूयुक् ॥ २३ ॥
मकरकर्कटसंक्रान्त्योर्मेषतुलाविषुवयोः, व्यतीपातयोगे, दिनक्षये, त्रितिथिसंयोगे, चन्द्रसूर्यग्रहणे, द्वादश्यां तथा श्रवणनक्षत्रे च श्राद्धं कुर्यात्।
Verse 22
अयने विषुवे कुर्याद् व्यतीपाते दिनक्षये । चन्द्रादित्योपरागे च द्वादश्यां श्रवणेषु च ॥ २० ॥ तृतीयायां शुक्लपक्षे नवम्यामथ कार्तिके । चतसृष्वप्यष्टकासु हेमन्ते शिशिरे तथा ॥ २१ ॥ माघे च सितसप्तम्यां मघाराकासमागमे । राकया चानुमत्या च मासर्क्षाणि युतान्यपि ॥ २२ ॥ द्वादश्यामनुराधा स्याच्छ्रवणस्तिस्र उत्तरा: । तिसृष्वेकादशी वासु जन्मर्क्षश्रोणयोगूयुक् ॥ २३ ॥
अक्षयतृतीयायां, कार्तिकशुक्लनवम्यां, हेमन्ते शिशिरे च चतसृष्वष्टकासु, माघशुक्लसप्तम्यां, मघानक्षत्रपूर्णिमासंयोगे, राका-अनुमतीपूर्णिमासु, तथा मासनामनक्षत्रसंयुक्तेषु कालेषु श्राद्धं कुर्यात्।
Verse 23
अयने विषुवे कुर्याद् व्यतीपाते दिनक्षये । चन्द्रादित्योपरागे च द्वादश्यां श्रवणेषु च ॥ २० ॥ तृतीयायां शुक्लपक्षे नवम्यामथ कार्तिके । चतसृष्वप्यष्टकासु हेमन्ते शिशिरे तथा ॥ २१ ॥ माघे च सितसप्तम्यां मघाराकासमागमे । राकया चानुमत्या च मासर्क्षाणि युतान्यपि ॥ २२ ॥ द्वादश्यामनुराधा स्याच्छ्रवणस्तिस्र उत्तरा: । तिसृष्वेकादशी वासु जन्मर्क्षश्रोणयोगूयुक् ॥ २३ ॥
द्वादश्यां अनुराधा-श्रवण-उत्तरत्रयसंयोगे श्राद्धं कुर्यात्; एकादश्यां तिसृषु उत्तरासु संयोगेऽपि। अन्ते च स्वजन्मनक्षत्रे श्रवणनक्षत्रे वा युक्ते काले श्राद्धं कुर्यात्।
Verse 24
त एते श्रेयस: काला नृणां श्रेयोविवर्धना: । कुर्यात्सर्वात्मनैतेषु श्रेयोऽमोघं तदायुष: ॥ २४ ॥
एते सर्वे श्रेयसः काला नृणां श्रेयोविवर्धनाः। एतेषु सर्वात्मना श्रेयस्कर्माणि कुर्यात्, यतः अल्पायुषि नृणां श्रेयोऽमोघं भवति।
Verse 25
एषु स्नानं जपो होमो व्रतं देवद्विजार्चनम् । पितृदेवनृभूतेभ्यो यद्दत्तं तद्ध्यनश्वरम् ॥ २५ ॥
एषु कालेषु स्नानं जपः होमः व्रतं देवद्विजार्चनम्। पितृदेवनृभूतेभ्यो यद्दत्तं तद्ध्यनश्वरं फलति।
Verse 26
संस्कारकालो जायाया अपत्यस्यात्मनस्तथा । प्रेतसंस्था मृताहश्च कर्मण्यभ्युदये नृप ॥ २६ ॥
हे नृप युधिष्ठिर! आत्मनः, जायायाः, अपत्यस्य च संस्कारकाले, प्रेतसंस्थायां, मृताहे च, कर्मण्यभ्युदये च—पूर्वोक्तानि मङ्गलानि कर्माणि यथाविधि कर्तव्यानि, येन फलप्रवृद्धिः स्यात्।
Verse 27
अथ देशान्प्रवक्ष्यामि धर्मादिश्रेयआवहान् । स वै पुण्यतमो देश: सत्पात्रं यत्र लभ्यते ॥ २७ ॥ बिम्बं भगवतो यत्र सर्वमेतच्चराचरम् । यत्र ह ब्राह्मणकुलं तपोविद्यादयान्वितम् ॥ २८ ॥
अथ धर्मादिश्रेयआवहान् देशान् प्रवक्ष्यामि। यत्र सत्पात्रं वैष्णवं लभ्यते स वै पुण्यतमो देशः। यत्र भगवतो बिम्बं प्रतिष्ठितं, यत्र च ब्राह्मणकुलं तपोविद्यादयान्वितं, स देशः परममङ्गलः।
Verse 28
अथ देशान्प्रवक्ष्यामि धर्मादिश्रेयआवहान् । स वै पुण्यतमो देश: सत्पात्रं यत्र लभ्यते ॥ २७ ॥ बिम्बं भगवतो यत्र सर्वमेतच्चराचरम् । यत्र ह ब्राह्मणकुलं तपोविद्यादयान्वितम् ॥ २८ ॥
अथ धर्मादिश्रेयआवहान् देशान् प्रवक्ष्यामि। यत्र सत्पात्रं वैष्णवं लभ्यते स वै पुण्यतमो देशः। यत्र भगवतो बिम्बं प्रतिष्ठितं, यत्र च ब्राह्मणकुलं तपोविद्यादयान्वितं, स देशः परममङ्गलः।
Verse 29
यत्र यत्र हरेरर्चा स देश: श्रेयसां पदम् । यत्र गङ्गादयो नद्य: पुराणेषु च विश्रुता: ॥ २९ ॥
यत्र यत्र हरेरर्चा विधिवद् वर्तते, स देशः श्रेयसां पदम्। यत्र च गङ्गादयो नद्यः पुराणेषु विश्रुताः प्रवहन्ति, तत्र कृतं यत्किञ्चिद् आध्यात्मिकं कर्म नूनं महाफलप्रदम्।
Verse 30
सरांसि पुष्करादीनि क्षेत्राण्यर्हाश्रितान्युत । कुरुक्षेत्रं गयशिर: प्रयाग: पुलहाश्रम: ॥ ३० ॥ नैमिषं फाल्गुनं सेतु: प्रभासोऽथ कुशस्थली । वाराणसी मधुपुरी पम्पा बिन्दुसरस्तथा ॥ ३१ ॥ नारायणाश्रमो नन्दा सीतारामाश्रमादय: । सर्वे कुलाचला राजन्महेन्द्रमलयादय: ॥ ३२ ॥ एते पुण्यतमा देशा हरेरर्चाश्रिताश्च ये । एतान्देशान्निषेवेत श्रेयस्कामो ह्यभीक्ष्णश: । धर्मो ह्यत्रेहित: पुंसां सहस्राधिफलोदय: ॥ ३३ ॥
पुष्करादीनि सरांसि, साधुसंश्रितानि क्षेत्राणि च—कुरुक्षेत्रं गयशिरः प्रयागः पुलहाश्रमः, नैमिषं फाल्गुनतीरं सेतुः प्रभासः कुशस्थली, वाराणसी मधुपुरी पम्पा बिन्दुसरः; नारायणाश्रमो नन्दा-तीराणि सीतारामाश्रमादयः, महेन्द्रमलयादयश्च कुलाचलाः—एते सर्वे पुण्यतमा देशाः। ये च हरेरर्चाश्रिताः, तान् श्रेयस्कामो नित्यं निषेवेत; अत्र कृतो धर्मः सहस्रगुणफलप्रदः।
Verse 31
सरांसि पुष्करादीनि क्षेत्राण्यर्हाश्रितान्युत । कुरुक्षेत्रं गयशिर: प्रयाग: पुलहाश्रम: ॥ ३० ॥ नैमिषं फाल्गुनं सेतु: प्रभासोऽथ कुशस्थली । वाराणसी मधुपुरी पम्पा बिन्दुसरस्तथा ॥ ३१ ॥ नारायणाश्रमो नन्दा सीतारामाश्रमादय: । सर्वे कुलाचला राजन्महेन्द्रमलयादय: ॥ ३२ ॥ एते पुण्यतमा देशा हरेरर्चाश्रिताश्च ये । एतान्देशान्निषेवेत श्रेयस्कामो ह्यभीक्ष्णश: । धर्मो ह्यत्रेहित: पुंसां सहस्राधिफलोदय: ॥ ३३ ॥
पुष्करादीनि सरांसि तथा पुण्यक्षेत्राणि यत्र महर्षयः सन्ति—कुरुक्षेत्रं गयाशिरः प्रयागः पुलहाश्रमश्च; नैमिषारण्यं फाल्गुतीरं सेतुबन्धः प्रभासः कुशस्थली (द्वारका) वाराणसी मधुपुरी पम्पा बिन्दुसरः नारायणाश्रमो नन्दातीराः सीतारामाश्रमादयः (चित्रकूटादयः) महेन्द्रमलयादयश्च कुलाचलाः—एते सर्वे परमपुण्यदेशाः। ये च हरेरर्चाश्रिताः, तान् श्रेयस्कामो भक्तो नित्यं निषेवेत; अत्र कृतो धर्मः सहस्रगुणफलप्रदः।
Verse 32
सरांसि पुष्करादीनि क्षेत्राण्यर्हाश्रितान्युत । कुरुक्षेत्रं गयशिर: प्रयाग: पुलहाश्रम: ॥ ३० ॥ नैमिषं फाल्गुनं सेतु: प्रभासोऽथ कुशस्थली । वाराणसी मधुपुरी पम्पा बिन्दुसरस्तथा ॥ ३१ ॥ नारायणाश्रमो नन्दा सीतारामाश्रमादय: । सर्वे कुलाचला राजन्महेन्द्रमलयादय: ॥ ३२ ॥ एते पुण्यतमा देशा हरेरर्चाश्रिताश्च ये । एतान्देशान्निषेवेत श्रेयस्कामो ह्यभीक्ष्णश: । धर्मो ह्यत्रेहित: पुंसां सहस्राधिफलोदय: ॥ ३३ ॥
पुण्यतीर्थेषु पुष्करादिषु सरःसु, तथा कुरुक्षेत्र-गयाशिरः-प्रयाग-पुलहाश्रम-नैमिषारण्य-फाल्गुतीर-सेतु-प्रभास-कुशस्थली-वाराणसी-मधुपुरी-पम्पा-बिन्दुसर-नारायणाश्रम-नन्दातीर-सीतारामाश्रमादिषु, महेन्द्रमलयादिषु च कुलाचलेषु—एतेषु देशेषु परमं पुण्यं वर्तते। हरेरर्चाश्रितेषु देशेषु च श्रेयस्कामो भक्तोऽभीक्ष्णं गच्छेत्; अत्र कृतो धर्मः सहस्राधिफलप्रदः।
Verse 33
सरांसि पुष्करादीनि क्षेत्राण्यर्हाश्रितान्युत । कुरुक्षेत्रं गयशिर: प्रयाग: पुलहाश्रम: ॥ ३० ॥ नैमिषं फाल्गुनं सेतु: प्रभासोऽथ कुशस्थली । वाराणसी मधुपुरी पम्पा बिन्दुसरस्तथा ॥ ३१ ॥ नारायणाश्रमो नन्दा सीतारामाश्रमादय: । सर्वे कुलाचला राजन्महेन्द्रमलयादय: ॥ ३२ ॥ एते पुण्यतमा देशा हरेरर्चाश्रिताश्च ये । एतान्देशान्निषेवेत श्रेयस्कामो ह्यभीक्ष्णश: । धर्मो ह्यत्रेहित: पुंसां सहस्राधिफलोदय: ॥ ३३ ॥
एते देशाः पुण्यतमाः—तीर्थसरोवरक्षेत्रपर्वताश्रमसमेताः—यत्र हरेरर्चा प्रतिष्ठिता वा सन्तो निवसन्ति। श्रेयस्कामो जनो राजन्, एतान् देशान् अभिक्ष्णशः निषेवेत; अत्र कृतो धर्मः सहस्राधिफलप्रदः, अन्यत्र कृतात् कर्मणो बहुगुणं फलमुदेति।
Verse 34
पात्रं त्वत्र निरुक्तं वै कविभि: पात्रवित्तमै: । हरिरेवैक उर्वीश यन्मयं वै चराचरम् ॥ ३४ ॥
पात्रं त्वत्र निरुक्तं वै कविभिः पात्रवित्तमैः। हरिरेवैक उर्वीश यन्मयं वै चराचरम्॥
Verse 35
देवर्ष्यर्हत्सु वै सत्सु तत्र ब्रह्मात्मजादिषु । राजन्यदग्रपूजायां मत: पात्रतयाच्युत: ॥ ३५ ॥
देवर्ष्यर्हत्सु वै सत्सु तत्र ब्रह्मात्मजादिषु। राजन् यदग्रपूजायां मतः पात्रतयाच्युतः॥
Verse 36
जीवराशिभिराकीर्ण अण्डकोशाङ्घ्रिपो महान् । तन्मूलत्वादच्युतेज्या सर्वजीवात्मतर्पणम् ॥ ३६ ॥
जीवराशिभिराकीर्णं जगदिदं वृक्षवत्, यस्य मूलं भगवान् अच्युतः श्रीकृष्णः। तस्मात् केवलं कृष्णपूजनात् सर्वजीवात्मतर्पणं भवति॥
Verse 37
पुराण्यनेन सृष्टानि नृतिर्यगृषिदेवता: । शेते जीवेन रूपेण पुरेषु पुरुषो ह्यसौ ॥ ३७ ॥
पुराणि देहानि नृ-तिर्यग्-ऋषि-देवतारूपाणि भगवान् ससर्ज। तेषु सर्वेषु जीवेन सह परमात्मरूपेण पुरुषोऽसौ शेते; तेन स पुरुषावतार इति कथ्यते॥
Verse 38
तेष्वेव भगवान् राजंस्तारतम्येन वर्तते । तस्मात्पात्रं हि पुरुषो यावानात्मा यथेयते ॥ ३८ ॥
तेष्वेव देहेषु भगवान् राजन् तारतम्येन वर्तते। यावान् यथा आत्मा पात्रं भवति, तथैव तस्मै परमात्मा प्रकाशते; ज्ञान-तपः-प्रायश्चित्तादिविकासानुसारतः॥
Verse 39
दृष्ट्वा तेषां मिथो नृणामवज्ञानात्मतां नृप । त्रेतादिषु हरेरर्चा क्रियायै कविभि: कृता ॥ ३९ ॥
दृष्ट्वा तेषां मिथो नृणाम् अवज्ञानात्मतां नृप, त्रेतादिषु कविभिः हरेरर्चा क्रियायै सपरिकरं विन्यस्ता॥
Verse 40
ततोऽर्चायां हरिं केचित् संश्रद्धाय सपर्यया । उपासत उपास्तापि नार्थदा पुरुषद्विषाम् ॥ ४० ॥
ततोऽर्चायां हरिं केचित् संश्रद्धया सपर्यया उपासते। उपास्तापि ते, विष्णुभक्तद्विषां नार्थदा; तेषां सेवया भगवान् न तुष्यति॥
Verse 41
पुरुषेष्वपि राजेन्द्र सुपात्रं ब्राह्मणं विदु: । तपसा विद्यया तुष्टया धत्ते वेदं हरेस्तनुम् ॥ ४१ ॥
राजेन्द्र, पुरुषेष्वपि सुपात्रं ब्राह्मणं श्रेष्ठं विदुः; स तपसा विद्यया तुष्ट्या च हरेः तनुरिव वेदं धारयति।
Verse 42
नन्वस्य ब्राह्मणा राजन्कृष्णस्य जगदात्मन: । पुनन्त: पादरजसा त्रिलोकीं दैवतं महत् ॥ ४२ ॥
राजन्, एते ब्राह्मणाः कृष्णस्य जगदात्मनः पादरजसा त्रिलोकीं पुनन्तः; तस्माद् दैवतं महद् इव तेऽपि हरेरपि पूज्याः।
Frequently Asked Questions
By earning only as necessary, offering the results to Vāsudeva, and repeatedly associating with sādhus to hear the Lord’s līlā from Bhāgavata and Purāṇas. Inner detachment is cultivated through śravaṇa, prasāda, yajña, charity, and avoidance of ugra-karma, so that duty becomes devotion rather than bondage.
Because nature’s resources are created by the Supreme Lord for the maintenance of all beings. Taking more than required violates dharma and incurs reaction under the ‘laws of nature’ (daiva/karma), since it is appropriation of the Lord’s property and deprivation of other dependents in the cosmic order.
Kṛṣṇa, the Supreme Personality of Godhead, is established as the foremost recipient—as affirmed at Yudhiṣṭhira’s Rājasūya. Since all beings rest in Him like a tree in its root, worship directed to Kṛṣṇa naturally includes proper honor to demigods, forefathers, humans, animals, and saints.
Deity worship was introduced to support people when social dealings declined, but the Lord is not satisfied if one worships the Deity while envying or disrespecting authorized Vaiṣṇavas. The chapter thus pairs arcana (Deity worship) with Vaiṣṇava-sevā and avoidance of aparādha.