Adhyaya 13
Paramahaṁsa-Dharma: The Avadhūta-like Sannyāsī and Prahlāda’s Dialogue with the ‘Python’ Saint
प्रह्लादस्य स्वानुभवकथातः समाजोपदेशरूपे प्रवृत्तेऽस्मिन् प्रसङ्गे नारदऋषिः परमहंसस्य संन्यासिनो धर्मं निरूपयति—अल्पाश्रयता, अपरिग्रहः, पाखण्डकलहवर्जनं, सर्वत्र परमात्मदर्शनं च। दण्ड-कमण्डलु-वेषादयः बाह्यचिह्नाः अन्तर्बोधस्यापेक्षया गौणाः; महात्मा लोकसङ्गत्यागाय बालवत् मूकवत् वा स्वमहिमानं गूढं धारयेत्। ततः दृष्टान्त-इतिहासं कथयति—साधुचरित्रपरिज्ञानार्थं भ्रमन् प्रह्लादः ‘अजगरवत्’ निष्क्रियः सन्तुष्टः पुष्टश्च स्थितं ब्राह्मणं ददर्श। तस्य विनयपूर्णप्रश्नेन स ब्राह्मणः विषयासक्तकर्मणां त्रिताप-दुःख-चिन्ताजनकत्वं, विशेषतः धन-यशसि, तीक्ष्णतया विवृणोति। मधुकरस्य अपरिसञ्चयः, अजगरस्य धैर्येण अनुद्यमः—एताभ्यां तुष्टिं शिक्षयन् दैवागतं यथालाभं स्वीकर्तुं उपदिशति। अन्ते प्रह्लादः परमहंसधर्मं सम्यगवगम्य वैराग्य-भक्त्याधारितानां नीतिधर्मोपदेशानां प्रति कथां प्रवर्तयति।
Shlokas
Verse 1
श्रीनारद उवाच कल्पस्त्वेवं परिव्रज्य देहमात्रावशेषित: । ग्रामैकरात्रविधिना निरपेक्षश्चरेन्महीम् ॥ १ ॥
श्रीनारद उवाच—कल्पस्त्वेवं परिव्रज्य देहमात्रावशेषितः। ग्रामैकरात्रविधिना निरपेक्षश्चरेन्महीम्॥
Verse 2
बिभृयाद् यद्यसौ वास: कौपीनाच्छादनं परम् । त्यक्तं न लिङ्गाद् दण्डादेरन्यत् किञ्चिदनापदि ॥ २ ॥
बिभृयाद् यद्यसौ वासः कौपीनाच्छादनं परम् । त्यक्तं न लिङ्गाद् दण्डादेरन्यत् किञ्चिदनापदि ॥
Verse 3
एक एव चरेद्भिक्षुरात्मारामोऽनपाश्रय: । सर्वभूतसुहृच्छान्तो नारायणपरायण: ॥ ३ ॥
एक एव चरेद्भिक्षुरात्मारामोऽनपाश्रयः । सर्वभूतसुहृच्छान्तो नारायणपरायणः ॥
Verse 4
पश्येदात्मन्यदो विश्वं परे सदसतोऽव्यये । आत्मानं च परं ब्रह्म सर्वत्र सदसन्मये ॥ ४ ॥
पश्येदात्मन्यदो विश्वं परे सदसतोऽव्यये । आत्मानं च परं ब्रह्म सर्वत्र सदसन्मये ॥
Verse 5
सुप्तिप्रबोधयो: सन्धावात्मनो गतिमात्मदृक् । पश्यन्बन्धं च मोक्षं च मायामात्रं न वस्तुत: ॥ ५ ॥
सुप्तिप्रबोधयोः सन्धावात्मनो गतिमात्मदृक् । पश्यन्बन्धं च मोक्षं च मायामात्रं न वस्तुतः ॥
Verse 6
नाभिनन्देद् ध्रुवं मृत्युमध्रुवं वास्य जीवितम् । कालं परं प्रतीक्षेत भूतानां प्रभवाप्ययम् ॥ ६ ॥
नाभिनन्देद् ध्रुवं मृत्युमध्रुवं वास्य जीवितम् । कालं परं प्रतीक्षेत भूतानां प्रभवाप्ययम् ॥
Verse 7
नासच्छास्त्रेषु सज्जेत नोपजीवेत जीविकाम् । वादवादांस्त्यजेत्तर्कान्पक्षं कंच न संश्रयेत् ॥ ७ ॥
नासच्छास्त्रेषु सज्जेत, नोपजीवेत जीविकाम्। वादवादान् त्यजेत् तर्कान्, पक्षं कञ्च न संश्रयेत्॥
Verse 8
न शिष्याननुबध्नीत ग्रन्थान्नैवाभ्यसेद् बहून् । न व्याख्यामुपयुञ्जीत नारम्भानारभेत्क्वचित् ॥ ८ ॥
न शिष्याननुबध्नीत, ग्रन्थान् नैवाभ्यसेद् बहून्। न व्याख्यामुपयुञ्जीत, नारम्भान् आरभेत् क्वचित्॥
Verse 9
न यतेराश्रम: प्रायो धर्महेतुर्महात्मन: । शान्तस्य समचित्तस्य बिभृयादुत वा त्यजेत् ॥ ९ ॥
न यतेराश्रमः प्रायो धर्महेतुर्महात्मनः। शान्तस्य समचित्तस्य बिभृयादुत वा त्यजेत्॥
Verse 10
अव्यक्तलिङ्गो व्यक्तार्थो मनीष्युन्मत्तबालवत् । कविर्मूकवदात्मानं स दृष्टया दर्शयेन्नृणाम् ॥ १० ॥
अव्यक्तलिङ्गो व्यक्तार्थो मनीष्युन्मत्तबालवत्। कविर्मूकवदात्मानं स दृष्ट्या दर्शयेन्नृणाम्॥
Verse 11
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । प्रह्रादस्य च संवादं मुनेराजगरस्य च ॥ ११ ॥
अत्राप्युदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम्। प्रह्रादस्य च संवादं मुनेराजगरस्य च॥
Verse 12
तं शयानं धरोपस्थे कावेर्यां सह्यसानुनि । रजस्वलैस्तनूदेशैर्निगूढामलतेजसम् ॥ १२ ॥ ददर्श लोकान्विचरन् लोकतत्त्वविवित्सया । वृतोऽमात्यै: कतिपयै: प्रह्रादो भगवत्प्रिय: ॥ १३ ॥
प्रह्लादो भगवत्प्रियः कतिपयैः स्वामिभिः सह लोकतत्त्वविवित्सया लोकान् विचरन् कावेरीतीरे सह्यसानुनि धरोपस्थे शयानं रजस्वलैस्तनूदेशैर्निगूढामलतेजसं महान्तं मुनिं ददर्श।
Verse 13
तं शयानं धरोपस्थे कावेर्यां सह्यसानुनि । रजस्वलैस्तनूदेशैर्निगूढामलतेजसम् ॥ १२ ॥ ददर्श लोकान्विचरन् लोकतत्त्वविवित्सया । वृतोऽमात्यै: कतिपयै: प्रह्रादो भगवत्प्रिय: ॥ १३ ॥
लोकतत्त्वविवित्सया लोकान् विचरन् प्रह्लादो भगवत्प्रियः कतिपयैः अमात्यैर्वृतः तं मुनिं ददर्श।
Verse 14
कर्मणाकृतिभिर्वाचा लिङ्गैर्वर्णाश्रमादिभि: । न विदन्ति जना यं वै सोऽसाविति न वेति च ॥ १४ ॥
कर्मणा आकृतिभिर्वाचा लिङ्गैर्वर्णाश्रमादिभिः जनाः यं न विदन्ति—सोऽसाविति न वेति च।
Verse 15
तं नत्वाभ्यर्च्य विधिवत्पादयो: शिरसा स्पृशन् । विवित्सुरिदमप्राक्षीन्महाभागवतोऽसुर: ॥ १५ ॥
तं नत्वाभ्यर्च्य विधिवत्पादयोः शिरसा स्पृशन् महाभागवतः प्रह्लादः विवित्सुः स विनयेन इदमप्राक्षीत्।
Verse 16
बिभर्षि कायं पीवानं सोद्यमो भोगवान्यथा ॥ १६ ॥ वित्तं चैवोद्यमवतां भोगो वित्तवतामिह । भोगिनां खलु देहोऽयं पीवा भवति नान्यथा ॥ १७ ॥
प्रह्लाद उवाच—भो महोदय, त्वं निरुद्यमोऽपि पीवान् कायं बिभर्षि, भोगवानिव। उद्यमवतां वित्तं, वित्तवतां भोगः; भोगिनां खलु देहोऽयं पीवा भवति नान्यथा।
Verse 17
बिभर्षि कायं पीवानं सोद्यमो भोगवान्यथा ॥ १६ ॥ वित्तं चैवोद्यमवतां भोगो वित्तवतामिह । भोगिनां खलु देहोऽयं पीवा भवति नान्यथा ॥ १७ ॥
पीवानं कायं बिभर्षि, सोद्यमो भोगवानिव। उद्यमवतां वित्तं, वित्तवतां भोग इह; भोगिनां खलु देहोऽयं पीवो भवति नान्यथा॥
Verse 18
न ते शयानस्य निरुद्यमस्य ब्रह्मन्नु हार्थो यत एव भोग: । अभोगिनोऽयं तव विप्र देह: पीवा यतस्तद्वद न: क्षमं चेत् ॥ १८ ॥
न ते शयानस्य निरुद्यमस्य, ब्रह्मन् नु हार्थो यत एव भोगः। अभोगिनोऽयं तव विप्र देहः पीवा यतः; तद्वद नः क्षमं चेत्॥
Verse 19
कवि: कल्पो निपुणदृक् चित्रप्रियकथ: सम: । लोकस्य कुर्वत: कर्म शेषे तद्वीक्षितापि वा ॥ १९ ॥
कविः कल्पो निपुणदृक् चित्रप्रियकथः समः। लोकस्य कुर्वतः कर्म शेषे तद्वीक्षितापि वा॥
Verse 20
श्रीनारद उवाच \स इत्थं दैत्यपतिना परिपृष्टो महामुनि: । स्मयमानस्तमभ्याह तद्वागमृतयन्त्रित: ॥ २० ॥
श्रीनारद उवाच—स इत्थं दैत्यपतिना परिपृष्टो महामुनिः। स्मयमानस्तमभ्याह तद्वागमृतयन्त्रितः॥
Verse 21
श्रीब्राह्मण उवाच वेदेदमसुरश्रेष्ठ भवान् नन्वार्यसम्मत: । ईहोपरमयोर्नृणां पदान्यध्यात्मचक्षुषा ॥ २१ ॥
श्रीब्राह्मण उवाच—वेदेदमसुरश्रेष्ठ भवान् नन्वार्यसम्मतः। ईहोपरमयोर्नॄणां पदान्यध्यात्मचक्षुषा॥
Verse 22
यस्य नारायणो देवो भगवान्हृद्गत: सदा । भक्त्या केवलयाज्ञानं धुनोति ध्वान्तमर्कवत् ॥ २२ ॥
यस्य हृदि सदा नारायणो देवो भगवान् भक्त्या केवलया विराजते, स एव अज्ञानान्धकारं सूर्य इव निरन्तरं धुनोति।
Verse 23
तथापि ब्रूमहे प्रश्नांस्तव राजन्यथाश्रुतम् । सम्भाषणीयो हि भवानात्मन: शुद्धिमिच्छता ॥ २३ ॥
राजन्, यद्यपि त्वं सर्वं जानासि, तथापि यथाश्रुतं प्रश्नान् पृष्टवान्; अहं श्रुतिप्रमाणानुसारं तान् वक्ष्यामि, आत्मशुद्धिमिच्छता त्वादृशो हि सम्भाषणीयः।
Verse 24
तृष्णया भववाहिन्या योग्यै: कामैरपूर्यया । कर्माणि कार्यमाणोऽहं नानायोनिषु योजित: ॥ २४ ॥
तृष्णया भववाहिन्या अपूर्यया कामैः, अहं कर्माणि कार्यमाणो नानायोनिषु योजितोऽभवं, भवतरङ्गैः वह्यमान इव।
Verse 25
यदृच्छया लोकमिमं प्रापित: कर्मभिर्भ्रमन् । स्वर्गापवर्गयोर्द्वारं तिरश्चां पुनरस्य च ॥ २५ ॥
कर्मभिर्भ्रमन् यदृच्छया लोकमिमं मानुषं प्रापितोऽस्मि; एष देहः स्वर्गापवर्गयोर्द्वारं, तिरश्चां च पुनर्मानुष्ये पुनरावृत्तेः अपि।
Verse 26
तत्रापि दम्पतीनां च सुखायान्यापनुत्तये । कर्माणि कुर्वतां दृष्ट्वा निवृत्तोऽस्मि विपर्ययम् ॥ २६ ॥
मानुष्येऽपि दम्पतीनां विषयसुखाय दुःखापनुत्तये कर्म कुर्वतां दृष्ट्वा, तेषां सुखाभावं अनुभूय, विपर्ययदर्शनात् अहं निवृत्तोऽस्मि।
Verse 27
सुखमस्यात्मनो रूपं सर्वेहोपरतिस्तनु: । मन:संस्पर्शजान् दृष्ट्वा भोगान्स्वप्स्यामि संविशन् ॥ २७ ॥
आत्मनः स्वरूपं परमानन्दमयं सुखमेव; इह सर्वकर्मोपशमः तस्य तनुः। मनःस्पर्शजानेन्द्रियभोगान् कल्पितान् दृष्ट्वा, सर्वं विरम्याहं संविश्य स्वप्स्यामि।
Verse 28
इत्येतदात्मन: स्वार्थं सन्तं विस्मृत्य वै पुमान् । विचित्रामसति द्वैते घोरामाप्नोति संसृतिम् ॥ २८ ॥
एवं देहाभिमानेन पुमान् आत्मनः स्वार्थं सन्तं विस्मृत्य, असति द्वैते विचित्रे आसक्तः, घोरां संसृतिं प्राप्नोति।
Verse 29
जलं तदुद्भवैश्छन्नं हित्वाज्ञो जलकाम्यया । मृगतृष्णामुपाधावेत्तथान्यत्रार्थदृक् स्वत: ॥ २९ ॥
यथा तृणच्छन्ने कूपे स्थितं जलं अज्ञः जलकाम्यया न पश्यन् अन्यत्र मृगतृष्णां धावति, तथा देहावरणेन छन्नः जीवः स्वान्तःस्थं सुखं न पश्यन् बाह्ये भौतिके सुखे धावति।
Verse 30
देहादिभिर्दैवतन्त्रैरात्मन: सुखमीहत: । दु:खात्ययं चानीशस्य क्रिया मोघा: कृता: कृता: ॥ ३० ॥
देहादिभिः दैवतन्त्रैः प्रकृतिवशैः आत्मनः सुखम् इच्छतः, दुःखात्ययम् अपि चानीशस्य; तस्य नानादेहेषु कृताः क्रियाः सर्वाः मोघाः, पुनः पुनः निष्फलाः।
Verse 31
आध्यात्मिकादिभिर्दु:खैरविमुक्तस्य कर्हिचित् । मर्त्यस्य कृच्छ्रोपनतैरर्थै: कामै: क्रियेत किम् ॥ ३१ ॥
आध्यात्मिकाधिदैविकाधिभौतिकैः दुःखैः अविमुक्तस्य मर्त्यस्य, कृच्छ्रोपनतैः अर्थैः कामैः वा किम्? जन्ममृत्युजराव्याधि-कर्मफलानुबन्धो हि न निवर्तते।
Verse 32
पश्यामि धनिनां क्लेशं लुब्धानामजितात्मनाम् । भयादलब्धनिद्राणां सर्वतोऽभिविशङ्किनाम् ॥ ३२ ॥
पश्यामि धनिनां क्लेशं लुब्धानामजितात्मनाम् । भयादलब्धनिद्राणां सर्वतोऽभिविशङ्किनाम् ॥
Verse 33
राजतश्चौरत: शत्रो: स्वजनात्पशुपक्षित: । अर्थिभ्य: कालत: स्वस्मान्नित्यं प्राणार्थवद्भयम् ॥ ३३ ॥
राजतश्चौरत: शत्रो: स्वजनात्पशुपक्षित: । अर्थिभ्य: कालत: स्वस्मान्नित्यं प्राणार्थवद्भयम् ॥
Verse 34
शोकमोहभयक्रोधरागक्लैब्यश्रमादय: । यन्मूला: स्युर्नृणां जह्यात्स्पृहां प्राणार्थयोर्बुध: ॥ ३४ ॥
शोकमोहभयक्रोधरागक्लैब्यश्रमादय: । यन्मूला: स्युर्नृणां जह्यात्स्पृहां प्राणार्थयोर्बुध: ॥
Verse 35
मधुकारमहासर्पौ लोकेऽस्मिन्नो गुरूत्तमौ । वैराग्यं परितोषं च प्राप्ता यच्छिक्षया वयम् ॥ ३५ ॥
मधुकारमहासर्पौ लोकेऽस्मिन्नो गुरूत्तमौ । वैराग्यं परितोषं च प्राप्ता यच्छिक्षया वयम् ॥
Verse 36
विराग: सर्वकामेभ्य: शिक्षितो मे मधुव्रतात् । कृच्छ्राप्तं मधुवद्वित्तं हत्वाप्यन्यो हरेत्पतिम् ॥ ३६ ॥
विराग: सर्वकामेभ्य: शिक्षितो मे मधुव्रतात् । कृच्छ्राप्तं मधुवद्वित्तं हत्वाप्यन्यो हरेत्पतिम् ॥
Verse 37
अनीह: परितुष्टात्मा यदृच्छोपनतादहम् । नो चेच्छये बह्वहानि महाहिरिव सत्त्ववान् ॥ ३७ ॥
अहं न किञ्चिदपि प्राप्तये प्रयत्ने; यदृच्छया यत् लभ्यते तेनैव परितुष्यामि। यदि किञ्चिदपि न लभ्यते तदा महाहिरिव धैर्यवान् अनीहः शान्तचित्तः बह्वहानि शये।
Verse 38
क्वचिदल्पं क्वचिद्भूरि भुञ्जेऽन्नं स्वाद्वस्वादु वा । क्वचिद्भूरि गुणोपेतं गुणहीनमुत क्वचित् । श्रद्धयोपहृतं क्वापि कदाचिन्मानवर्जितम् । भुञ्जे भुक्त्वाथ कस्मिंश्चिद्दिवा नक्तं यदृच्छया ॥ ३८ ॥
क्वचिदल्पं क्वचिद्भूरि भुञ्जेऽन्नं स्वाद्वस्वादु वा। क्वचिद्गुणोपेतं क्वचिद्गुणहीनं; क्वचिद् श्रद्धया समर्पितं क्वचिद् अवमानितं। दिवा वा नक्तं वा यदृच्छया यत् लभ्यते तदेव भुञ्जे।
Verse 39
क्षौमं दुकूलमजिनं चीरं वल्कलमेव वा । वसेऽन्यदपि सम्प्राप्तं दिष्टभुक्तुष्टधीरहम् ॥ ३९ ॥
क्षौमं दुकूलमजिनं चीरं वल्कलमेव वा। यदन्यदपि दैवात् सम्प्राप्तं तदेव वसे; दिष्टभुक्तः सन्तुष्टः धीरः अहम्।
Verse 40
क्वचिच्छये धरोपस्थे तृणपर्णाश्मभस्मसु । क्वचित्प्रासादपर्यङ्के कशिपौ वा परेच्छया ॥ ४० ॥
क्वचिद् धरोपस्थे शये, क्वचिद् तृणपर्णाश्मेषु, क्वचिद् भस्मराशौ। क्वचिद् परेच्छया प्रासादे पर्यङ्के कशिपौ वा शये।
Verse 41
क्वचित्स्नातोऽनुलिप्ताङ्ग: सुवासा: स्रग्व्यलङ्कृत: । रथेभाश्वैश्चरे क्वापि दिग्वासा ग्रहवद्विभो ॥ ४१ ॥
हे विभो! क्वचिद् स्नातोऽनुलिप्ताङ्गः सुवासाः स्रग्वी अलङ्कृतः। क्वचिद् रथेभाश्वैश्चरे राजवत्; क्वचिद् दिग्वासाः ग्रहवद् विचरामि।
Verse 42
नाहं निन्दे न च स्तौमि स्वभावविषमं जनम् । एतेषां श्रेय आशासे उतैकात्म्यं महात्मनि ॥ ४२ ॥
नाहं जनानां स्वभावविषमत्वे निन्दां करोमि न स्तुतिं च; केवलं तेषां श्रेयः कामये, यत् ते महात्मनि परमात्मनि श्रीकृष्णे एकात्म्यं प्राप्नुयुः।
Verse 43
विकल्पं जुहुयाच्चित्तौ तां मनस्यर्थविभ्रमे । मनो वैकारिके हुत्वा तं मायायां जुहोत्यनु ॥ ४३ ॥
सदसद्विकल्परूपं चित्तविकल्पं एकीकृत्य मनसि निक्षिपेत्; मनोऽहङ्कारे जुहुयात्, अहङ्कारं च अनुवर्त्य समष्टिमायायां जुहुयात्—एषा मिथ्याभेदयुद्धप्रक्रिया।
Verse 44
आत्मानुभूतौ तां मायां जुहुयात्सत्यदृङ्मुनि: । ततो निरीहो विरमेत् स्वानुभूत्यात्मनि स्थित: ॥ ४४ ॥
आत्मानुभूत्या एव माया मिथ्येति साक्षात्कृत्वा सत्यदृक् मुनिः तां मायां जुहुयात्; ततः स्वानुभूत्यात्मनि स्थितः निरीहः सन् सर्वकर्मभ्यः विरमेत्।
Verse 45
स्वात्मवृत्तं मयेत्थं ते सुगुप्तमपि वर्णितम् । व्यपेतं लोकशास्त्राभ्यां भवान्हि भगवत्पर: ॥ ४५ ॥
स्वात्मवृत्तं मया एवम् ते सुगुप्तमपि कथितम्; लोकशास्त्राभ्यां व्यपेतः सन् भवान् हि भगवत्परः।
Verse 46
श्रीनारद उवाच धर्मं पारमहंस्यं वै मुने: श्रुत्वासुरेश्वर: । पूजयित्वा तत: प्रीत आमन्त्र्यप्रययौ गृहम् ॥ ४६ ॥
श्रीनारद उवाच—मुनेः पारमहंस्यं धर्मं श्रुत्वा असुरेश्वरः प्रह्लादः; तं पूजयित्वा प्रीतः सन् अनुमत्य आमन्त्र्य च स्वगृहं प्रययौ।
Frequently Asked Questions
Ajagara-vṛtti symbolizes radical dependence on the Lord rather than on personal enterprise: the saint does not hoard or scheme, accepts what comes of its own accord, and remains equipoised in gain and loss. The teaching is not laziness but nirodha—checking the compulsive drive for sense enjoyment—so that ātmā-jñāna and bhakti can remain unobstructed.
The chapter distinguishes inner realization from outer markers. Symbols may be adopted or set aside according to necessity, but the defining feature of a paramahaṁsa is steady absorption in the Self and devotion to Nārāyaṇa, non-violence, non-dependence, and equal vision—seeing everything resting on the Supreme.
Honey resembles wealth: it takes effort to collect, but it can be seized by others, even at the cost of the collector’s life. The bee lesson teaches aparigraha—take only what is needed—because hoarding invites fear, conflict, and loss, keeping consciousness bound to anxiety rather than to the Absolute.
Prahlāda acts as a realized examiner for the benefit of listeners. The saint explicitly notes that Prahlāda ‘knows everything’ yet asks to draw out articulated instruction (śravaṇa-paramparā) so that the principles of paramahaṁsa-dharma can be transmitted as a public teaching within the Bhāgavata’s narrative.