Adhyaya 11
Varṇāśrama-Dharma and the Thirty Qualities of a Human Being
प्रह्लादस्य महिम्नि ब्रह्मशिवादिभिरपि स्तूयमाने श्रुत्वा युधिष्ठिरो महाराजो हृष्टः साध्योपयोगिनं धर्ममार्गं जिज्ञासमानो नारदं पप्रच्छ—येन परमा गतिः, भगवद्भक्तिः, लभ्यते। नारदः कृष्णं धर्मरक्षकं प्रणम्य, बदरिकाश्रमे नरनारायणात् प्राप्तं श्रुतिमूलं उपदेशं निरूपयति। स साधारणधर्मरूपान् त्रिंशद्गुणान् वर्णयति, ये नवधा पूर्णभक्तिभावेषु—श्रवणकीर्तनस्मरणपादसेवनार्चनवन्दनदास्यसख्यात्मनिवेदन—पर्यवस्यन्ति। ततः वर्णाश्रमधर्मं व्याचष्टे—संस्कारैर्द्विजत्वं, ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यशूद्राणां कर्तव्यं, आपद्धर्मे जीविकाविधिनिषेधौ, प्रत्येकवर्णस्य लक्षणानि, पतिव्रतानां स्त्रीणां आचारश्च। अन्ते जन्ममात्रात् न, गुणलक्षणाधारितं वर्णविभागं प्राधान्येन प्रतिपाद्य, भक्त्यनुकूलधर्मजीवनस्य परं विवेचनाय भूमिं रचयति।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच श्रुत्वेहितं साधु सभासभाजितं महत्तमाग्रण्य उरुक्रमात्मन: । युधिष्ठिरो दैत्यपतेर्मुदान्वित: पप्रच्छ भूयस्तनयं स्वयम्भुव: ॥ १ ॥
श्रीशुक उवाच—श्रुत्वा प्रह्लादमहाराजस्येहितं साधु, सभासभाजितं महत्तमैः, उरुक्रमात्मनः; युधिष्ठिरो दैत्यपतेर्मुदान्वितः भूयः स्वयम्भुवतनयं नारदं पप्रच्छ॥
Verse 2
श्रीयुधिष्ठिर उवाच भगवन् श्रोतुमिच्छामि नृणां धर्मं सनातनम् । वर्णाश्रमाचारयुतं यत्पुमान्विन्दते परम् ॥ २ ॥
श्रीयुधिष्ठिर उवाच—भगवन्, नृणां सनातनं धर्मं श्रोतुमिच्छामि, वर्णाश्रमाचारयुतं; येन पुमान् परं पदं, भक्तिलक्षणं परमं साध्यं, अवाप्नोति॥
Verse 3
भवान्प्रजापते: साक्षादात्मज: परमेष्ठिन: । सुतानां सम्मतो ब्रह्मंस्तपोयोगसमाधिभि: ॥ ३ ॥
हे ब्रह्मन्, भवान् प्रजापतेः परमेष्ठिनः साक्षादात्मजः। तपोयोगसमाधिभिः सुतानां मध्ये श्रेष्ठतया सम्मतः॥
Verse 4
नारायणपरा विप्रा धर्मं गुह्यं परं विदु: । करुणा: साधव: शान्तास्त्वद्विधा न तथापरे ॥ ४ ॥
नारायणपराः विप्राः गुह्यं परं च धर्मं विदुः। करुणाः साधवः शान्ताः त्वद्विधाः; न तथापरे॥
Verse 5
श्रीनारद उवाच नत्वा भगवतेऽजाय लोकानां धर्मसेतवे । वक्ष्ये सनातनं धर्मं नारायणमुखाच्छ्रुतम् ॥ ५ ॥
श्रीनारद उवाच— नत्वा भगवतेऽजाय लोकानां धर्मसेतवे। वक्ष्ये सनातनं धर्मं नारायणमुखाच्छ्रुतम्॥
Verse 6
योऽवतीर्यात्मनोंऽशेन दाक्षायण्यां तु धर्मत: । लोकानां स्वस्तयेऽध्यास्ते तपो बदरिकाश्रमे ॥ ६ ॥
योऽवतीर्यात्मनोऽंशेन नरसहितो धर्मतः दाक्षायण्यां मूर्त्यां जातः। लोकानां स्वस्तये तपो बदरिकाश्रमेऽद्यापि करोति॥
Verse 7
धर्ममूलं हि भगवान्सर्ववेदमयो हरि: । स्मृतं च तद्विदां राजन्येन चात्मा प्रसीदति ॥ ७ ॥
धर्ममूलं हि भगवान् सर्ववेदमयो हरिः। तद्विदां स्मृतं च; राजन्, तेनात्मा प्रसीदति॥
Verse 8
सत्यं दया तप: शौचं तितिक्षेक्षा शमो दम: । अहिंसा ब्रह्मचर्यं च त्याग: स्वाध्याय आर्जवम् ॥ ८ ॥ सन्तोष: समदृक्सेवा ग्राम्येहोपरम: शनै: । नृणां विपर्ययेहेक्षा मौनमात्मविमर्शनम् ॥ ९ ॥ अन्नाद्यादे: संविभागो भूतेभ्यश्च यथार्हत: । तेष्वात्मदेवताबुद्धि: सुतरां नृषु पाण्डव ॥ १० ॥ श्रवणं कीर्तनं चास्य स्मरणं महतां गते: । सेवेज्यावनतिर्दास्यं सख्यमात्मसमर्पणम् ॥ ११ ॥ नृणामयं परो धर्म: सर्वेषां समुदाहृत: । त्रिंशल्लक्षणवान् राजन्सर्वात्मा येन तुष्यति ॥ १२ ॥
सत्यं दया तप: शौचं तितिक्षेक्षा शमो दम: । अहिंसा ब्रह्मचर्यं च त्याग: स्वाध्याय आर्जवम् ॥
Verse 9
सत्यं दया तप: शौचं तितिक्षेक्षा शमो दम: । अहिंसा ब्रह्मचर्यं च त्याग: स्वाध्याय आर्जवम् ॥ ८ ॥ सन्तोष: समदृक्सेवा ग्राम्येहोपरम: शनै: । नृणां विपर्ययेहेक्षा मौनमात्मविमर्शनम् ॥ ९ ॥ अन्नाद्यादे: संविभागो भूतेभ्यश्च यथार्हत: । तेष्वात्मदेवताबुद्धि: सुतरां नृषु पाण्डव ॥ १० ॥ श्रवणं कीर्तनं चास्य स्मरणं महतां गते: । सेवेज्यावनतिर्दास्यं सख्यमात्मसमर्पणम् ॥ ११ ॥ नृणामयं परो धर्म: सर्वेषां समुदाहृत: । त्रिंशल्लक्षणवान् राजन्सर्वात्मा येन तुष्यति ॥ १२ ॥
सन्तोष: समदृक्सेवा ग्राम्येहोपरम: शनै: । नृणां विपर्ययेहेक्षा मौनमात्मविमर्शनम् ॥
Verse 10
सत्यं दया तप: शौचं तितिक्षेक्षा शमो दम: । अहिंसा ब्रह्मचर्यं च त्याग: स्वाध्याय आर्जवम् ॥ ८ ॥ सन्तोष: समदृक्सेवा ग्राम्येहोपरम: शनै: । नृणां विपर्ययेहेक्षा मौनमात्मविमर्शनम् ॥ ९ ॥ अन्नाद्यादे: संविभागो भूतेभ्यश्च यथार्हत: । तेष्वात्मदेवताबुद्धि: सुतरां नृषु पाण्डव ॥ १० ॥ श्रवणं कीर्तनं चास्य स्मरणं महतां गते: । सेवेज्यावनतिर्दास्यं सख्यमात्मसमर्पणम् ॥ ११ ॥ नृणामयं परो धर्म: सर्वेषां समुदाहृत: । त्रिंशल्लक्षणवान् राजन्सर्वात्मा येन तुष्यति ॥ १२ ॥
अन्नाद्यादे: संविभागो भूतेभ्यश्च यथार्हत: । तेष्वात्मदेवताबुद्धि: सुतरां नृषु पाण्डव ॥
Verse 11
सत्यं दया तप: शौचं तितिक्षेक्षा शमो दम: । अहिंसा ब्रह्मचर्यं च त्याग: स्वाध्याय आर्जवम् ॥ ८ ॥ सन्तोष: समदृक्सेवा ग्राम्येहोपरम: शनै: । नृणां विपर्ययेहेक्षा मौनमात्मविमर्शनम् ॥ ९ ॥ अन्नाद्यादे: संविभागो भूतेभ्यश्च यथार्हत: । तेष्वात्मदेवताबुद्धि: सुतरां नृषु पाण्डव ॥ १० ॥ श्रवणं कीर्तनं चास्य स्मरणं महतां गते: । सेवेज्यावनतिर्दास्यं सख्यमात्मसमर्पणम् ॥ ११ ॥ नृणामयं परो धर्म: सर्वेषां समुदाहृत: । त्रिंशल्लक्षणवान् राजन्सर्वात्मा येन तुष्यति ॥ १२ ॥
श्रवणं कीर्तनं चास्य स्मरणं महतां गते: । सेवेज्यावनतिर्दास्यं सख्यमात्मसमर्पणम् ॥
Verse 12
सत्यं दया तप: शौचं तितिक्षेक्षा शमो दम: । अहिंसा ब्रह्मचर्यं च त्याग: स्वाध्याय आर्जवम् ॥ ८ ॥ सन्तोष: समदृक्सेवा ग्राम्येहोपरम: शनै: । नृणां विपर्ययेहेक्षा मौनमात्मविमर्शनम् ॥ ९ ॥ अन्नाद्यादे: संविभागो भूतेभ्यश्च यथार्हत: । तेष्वात्मदेवताबुद्धि: सुतरां नृषु पाण्डव ॥ १० ॥ श्रवणं कीर्तनं चास्य स्मरणं महतां गते: । सेवेज्यावनतिर्दास्यं सख्यमात्मसमर्पणम् ॥ ११ ॥ नृणामयं परो धर्म: सर्वेषां समुदाहृत: । त्रिंशल्लक्षणवान् राजन्सर्वात्मा येन तुष्यति ॥ १२ ॥
नृणामयं परो धर्म: सर्वेषां समुदाहृत: । त्रिंशल्लक्षणवान् राजन्सर्वात्मा येन तुष्यति ॥
Verse 13
संस्कारा यत्राविच्छिन्ना: स द्विजोऽजो जगाद यम् । इज्याध्ययनदानानि विहितानि द्विजन्मनाम् । जन्मकर्मावदातानां क्रियाश्चाश्रमचोदिता: ॥ १३ ॥
ये संस्काराः गर्भाधानादयः वेदमन्त्रैः अविच्छिन्नाः सम्यगनुष्ठिताः, ब्रह्मणा अनुमोदिताः च, ते द्विजाः कथ्यन्ते। तेषां ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यानां जन्मकर्मशुद्धानां इज्याध्ययनदानानि तथा च चतुर्णामाश्रमाणां क्रियाः विधिवत् प्रवर्तन्ताम्॥१३॥
Verse 14
विप्रस्याध्ययनादीनि षडन्यस्याप्रतिग्रह: । राज्ञो वृत्ति: प्रजागोप्तुरविप्राद्वा करादिभि: ॥ १४ ॥
विप्रस्य षट्कर्माणि—अध्ययनं अध्यापनं यजनं याजनं दानं प्रतिग्रहश्च। अन्यस्य तु पञ्च कर्माणि, अप्रतिग्रहः। राज्ञः प्रजागोप्तुः वृत्तिः अविप्राद् वा करादिभिः, विप्रेषु करग्रहणं न विधीयते॥१४॥
Verse 15
वैश्यस्तु वार्तावृत्ति: स्यान्नित्यं ब्रह्मकुलानुग: । शूद्रस्य द्विजशुश्रूषा वृत्तिश्च स्वामिनो भवेत् ॥ १५ ॥
वैश्यः वार्तावृत्तिः स्यात्—कृषिगोरक्ष्यवाणिज्यादि—नित्यं ब्रह्मकुलानुगः। शूद्रस्य तु द्विजशुश्रूषा एव वृत्तिः; स्वामिनं उच्चवर्णीयं स्वीकृत्य तस्य सेवां कुर्यात्॥१५॥
Verse 16
वार्ता विचित्रा शालीनयायावरशिलोञ्छनम् । विप्रवृत्तिश्चतुर्धेयं श्रेयसी चोत्तरोत्तरा ॥ १६ ॥
वार्ता विचित्रा—शालीनं यायावरं शिलोञ्छनं च। विप्रवृत्तिः चतुर्धा इयं; श्रेयसी चोत्तरोत्तरा, यथाक्रमम्॥१६॥
Verse 17
जघन्यो नोत्तमां वृत्तिमनापदि भजेन्नर: । ऋते राजन्यमापत्सु सर्वेषामपि सर्वश: ॥ १७ ॥
जघन्यः अनापदि उत्तमां वृत्तिं न भजेत् नरः; आपत्सु तु सर्वेषामपि सर्वशः, ऋते राजन्यम्॥१७॥
Verse 18
ऋतामृताभ्यां जीवेत मृतेन प्रमृतेन वा । सत्यानृताभ्यामपि वा न श्ववृत्त्या कदाचन ॥ १८ ॥ ऋतमुञ्छशिलं प्रोक्तममृतं यदयाचितम् । मृतं तु नित्ययाच्ञा स्यात्प्रमृतं कर्षणं स्मृतम् ॥ १९ ॥ सत्यानृतं च वाणिज्यं श्ववृत्तिर्नीचसेवनम् । वर्जयेत्तां सदा विप्रो राजन्यश्च जुगुप्सिताम् । सर्ववेदमयो विप्र: सर्वदेवमयो नृप: ॥ २० ॥
आपत्काले ऋतामृतमृतप्रमृतसत्यानृताख्यैर्वृत्तिभिर्जीवेत; कदाचन तु श्ववृत्तिं न गृह्णीयात्।
Verse 19
ऋतामृताभ्यां जीवेत मृतेन प्रमृतेन वा । सत्यानृताभ्यामपि वा न श्ववृत्त्या कदाचन ॥ १८ ॥ ऋतमुञ्छशिलं प्रोक्तममृतं यदयाचितम् । मृतं तु नित्ययाच्ञा स्यात्प्रमृतं कर्षणं स्मृतम् ॥ १९ ॥ सत्यानृतं च वाणिज्यं श्ववृत्तिर्नीचसेवनम् । वर्जयेत्तां सदा विप्रो राजन्यश्च जुगुप्सिताम् । सर्ववेदमयो विप्र: सर्वदेवमयो नृप: ॥ २० ॥
ऋतमुच्छशिलं प्रोक्तम्; अमृतं यदयाचितम्; मृतं नित्ययाच्ञा; प्रमृतं कर्षणं स्मृतम्।
Verse 20
ऋतामृताभ्यां जीवेत मृतेन प्रमृतेन वा । सत्यानृताभ्यामपि वा न श्ववृत्त्या कदाचन ॥ १८ ॥ ऋतमुञ्छशिलं प्रोक्तममृतं यदयाचितम् । मृतं तु नित्ययाच्ञा स्यात्प्रमृतं कर्षणं स्मृतम् ॥ १९ ॥ सत्यानृतं च वाणिज्यं श्ववृत्तिर्नीचसेवनम् । वर्जयेत्तां सदा विप्रो राजन्यश्च जुगुप्सिताम् । सर्ववेदमयो विप्र: सर्वदेवमयो नृप: ॥ २० ॥
सत्यानृतं वाणिज्यं; श्ववृत्तिर्नीचसेवनम्। तां जुगुप्सितां सदा वर्जयेद्विप्रो राजन्यश्च; विप्रः सर्ववेदमयः, नृपः सर्वदेवमयः।
Verse 21
शमो दमस्तप: शौचं सन्तोष: क्षान्तिरार्जवम् । ज्ञानं दयाच्युतात्मत्वं सत्यं च ब्रह्मलक्षणम् ॥ २१ ॥
शमो दमस्तपः शौचं सन्तोषः क्षान्तिरार्जवम् । ज्ञानं दया अच्युतात्मत्वं सत्यं च ब्रह्मलक्षणम् ॥
Verse 22
शौर्यं वीर्यं धृतिस्तेजस्त्यागश्चात्मजय: क्षमा । ब्रह्मण्यता प्रसादश्च सत्यं च क्षत्रलक्षणम् ॥ २२ ॥
शौर्यं वीर्यं धृतिस्तेजस्त्यागश्चात्मजयः क्षमा । ब्रह्मण्यता प्रसादश्च सत्यं च क्षत्रलक्षणम् ॥
Verse 23
देवगुर्वच्युते भक्तिस्त्रिवर्गपरिपोषणम् । आस्तिक्यमुद्यमो नित्यं नैपुण्यं वैश्यलक्षणम् ॥ २३ ॥
देवगुरौ च्युतौ च भक्तिः, त्रिवर्गस्य (धर्मार्थकामानां) परिपोषणम्; आस्तिक्यं नित्यमुद्यमः, अर्थार्जने नैपुण्यं—एतानि वैश्यलक्षणानि॥
Verse 24
शूद्रस्य सन्नति: शौचं सेवा स्वामिन्यमायया । अमन्त्रयज्ञो ह्यस्तेयं सत्यं गोविप्ररक्षणम् ॥ २४ ॥
शूद्रस्य सन्नतिः शौचं स्वामिसेवा अमायया; अमन्त्रयज्ञः, अस्तेयं सत्यं, गोविप्ररक्षणं—एतानि शूद्रलक्षणानि॥
Verse 25
स्त्रीणां च पतिदेवानां तच्छुश्रूषानुकूलता । तद्बन्धुष्वनुवृत्तिश्च नित्यं तद्व्रतधारणम् ॥ २५ ॥
स्त्रीणां पतिदेवानां पतिशुश्रूषानुकूलता; तद्बन्धुषु सखिषु चानुवृत्तिः, नित्यं तद्व्रतधारणं—एतानि पतिव्रतायाः स्त्रियाः चत्वारि नियमाः॥
Verse 26
सम्मार्जनोपलेपाभ्यां गृहमण्डनवर्तनै: । स्वयं च मण्डिता नित्यं परिमृष्टपरिच्छदा ॥ २६ ॥ कामैरुच्चावचै: साध्वी प्रश्रयेण दमेन च । वाक्यै: सत्यै: प्रियै: प्रेम्णा काले काले भजेत्पतिम् ॥ २७ ॥
सम्मार्जनोपलेपाभ्यां गृहमण्डनवर्तनैः; स्वयं च मण्डिता नित्यं परिमृष्टपरिच्छदा। कामैरुच्चावचैः साध्वी प्रश्रयेण दमेन च; वाक्यैः सत्यैः प्रियैः प्रेम्णा काले काले भजेत्पतिम्॥
Verse 27
सम्मार्जनोपलेपाभ्यां गृहमण्डनवर्तनै: । स्वयं च मण्डिता नित्यं परिमृष्टपरिच्छदा ॥ २६ ॥ कामैरुच्चावचै: साध्वी प्रश्रयेण दमेन च । वाक्यै: सत्यै: प्रियै: प्रेम्णा काले काले भजेत्पतिम् ॥ २७ ॥
सम्मार्जनोपलेपाभ्यां गृहमण्डनवर्तनैः; स्वयं च मण्डिता नित्यं परिमृष्टपरिच्छदा। कामैरुच्चावचैः साध्वी प्रश्रयेण दमेन च; वाक्यैः सत्यैः प्रियैः प्रेम्णा काले काले भजेत्पतिम्॥
Verse 28
सन्तुष्टालोलुपा दक्षा धर्मज्ञा प्रियसत्यवाक् । अप्रमत्ता शुचि: स्निग्धा पतिं त्वपतितं भजेत् ॥ २८ ॥
साध्वी स्त्री सन्तुष्टा अलोलुपा दक्षा धर्मज्ञा प्रियं सत्यं वदेत्। अप्रमत्ता शुचिः स्निग्धा च, अपतितं पतिं प्रेम्णा सेवेत्॥
Verse 29
या पतिं हरिभावेन भजेत् श्रीरिव तत्परा । हर्यात्मना हरेर्लोके पत्या श्रीरिव मोदते ॥ २९ ॥
या स्त्री पतिं हरिभावेन श्रीरिव तत्परा भजेत्। सा हर्यात्मना पत्या सह हरेर्लोके वैकुण्ठे श्रीरिव मोदते॥
Verse 30
वृत्ति: सङ्करजातीनां तत्तत्कुलकृता भवेत् । अचौराणामपापानामन्त्यजान्तेवसायिनाम् ॥ ३० ॥
सङ्करजातीनां वृत्तिः तत्तत्कुलकृता भवेत्। अचौराणामपापानामन्त्यजान्तेवसायिनाम्॥
Verse 31
प्राय: स्वभावविहितो नृणां धर्मो युगे युगे । वेददृग्भि: स्मृतो राजन्प्रेत्य चेह च शर्मकृत् ॥ ३१ ॥
प्रायः स्वभावविहितो नृणां धर्मो युगे युगे। वेददृग्भिः स्मृतो राजन् प्रेत्य चेह च शर्मकृत्॥
Verse 32
वृत्त्या स्वभावकृतया वर्तमान: स्वकर्मकृत् । हित्वा स्वभावजं कर्म शनैर्निर्गुणतामियात् ॥ ३२ ॥
वृत्त्या स्वभावकृतया वर्तमानः स्वकर्मकृत्। हित्वा स्वभावजं कर्म शनैर्निर्गुणतामियात्॥
Verse 33
उप्यमानं मुहु: क्षेत्रं स्वयं निर्वीर्यतामियात् । न कल्पते पुन: सूत्यै उप्तं बीजं च नश्यति ॥ ३३ ॥ एवं कामाशयं चित्तं कामानामतिसेवया । विरज्येत यथा राजन्नग्निवत् कामबिन्दुभि: ॥ ३४ ॥
हे राजन्—मुहुः उप्यमानं क्षेत्रं स्वयमेव निर्वीर्यताम् याति; पुनः सूत्यै न कल्पते, उप्तं बीजं च नश्यति।
Verse 34
उप्यमानं मुहु: क्षेत्रं स्वयं निर्वीर्यतामियात् । न कल्पते पुन: सूत्यै उप्तं बीजं च नश्यति ॥ ३३ ॥ एवं कामाशयं चित्तं कामानामतिसेवया । विरज्येत यथा राजन्नग्निवत् कामबिन्दुभि: ॥ ३४ ॥
एवं कामाशयं चित्तं कामानाम् अतिसेवया विरज्येत; यथा राजन्, अग्निवत्—कामबिन्दुभिः न शम्यते, प्रवाहेण तु शम्यते।
Verse 35
यस्य यल्लक्षणं प्रोक्तं पुंसो वर्णाभिव्यञ्जकम् । यदन्यत्रापि दृश्येत तत्तेनैव विनिर्दिशेत् ॥ ३५ ॥
यस्य यल्लक्षणं प्रोक्तं पुंसो वर्णाभिव्यञ्जकम्, यद् अन्यत्रापि दृश्येत, तं तेनैव विनिर्दिशेत्।
Frequently Asked Questions
They function as sādhāraṇa-dharma—universal virtues for all humans—culminating in direct bhakti practices (hearing, chanting, remembering, service, worship, obeisances, servitorship, friendship, surrender). The text presents them as sufficient to satisfy the Supreme Lord, indicating that ethical cultivation is meant to mature into loving devotion.
By lakṣaṇa (observable symptoms) rooted in guṇa and karma: brāhmaṇas are marked by self-control, cleanliness, truthfulness, mercy, knowledge, and surrender; kṣatriyas by valor, leadership, charity, patience, and discipline; vaiśyas by devotion to guru and Viṣṇu, competence in earning, and pursuit of dharma-artha-kāma under guidance; śūdras by service, cleanliness, truthfulness, and respect toward higher orders. The chapter explicitly concludes that one should be accepted according to symptoms even if born elsewhere.