Adhyaya 10
Prahlāda Rejects Material Boons; Forgives His Father; Tripura and the Power of Remembrance
हिरण्यकशिपोर्वधादनन्तरं भगवता वरप्रदानसमयेऽपि बालः प्रह्लादो विनयेन भौतिकवरान् प्रत्याख्याय तान् भक्तिविघ्नान् मन्वानः निष्कामतां प्रार्थयते। नृसिंहदेवः तस्य शुद्धिं प्रशंस्य दैत्यराज्ये स्थापयति, श्रवण-स्मरण-निष्ठया लोके वसन् कर्मफलक्षयं प्राप्नुयादिति उपदिशति। प्रह्लादः एकमेव वरं याचते—पितुः अपराधक्षमा; प्रभुः हिरण्यकशिपुं सहैकविंशतिपितृभिः पावितान् घोषयति, भक्तस्य कुल-देश-पावनशक्तिं दर्शयन्। प्रह्लादः श्राद्धं कृत्वा राज्ये अभिषिच्यते; ब्रह्मा स्तुतिं करोति, प्रभुः च दैत्येभ्यः घोरवरदानस्य दुष्परिणामं सावधानयति। नारदः मोक्षतत्त्वं प्रसङ्गीकृत्य भगवत्पार्षदानां वैरिभावेन पुनर्जन्मपरम्परां (हिरण्याक्ष-हिरण्यकशिपु → रावण-कुम्भकर्ण → शिशुपाल-दन्तवक्र) तथा तीव्रस्मरणेन सारूप्यप्राप्तिं कथयति। अन्ते युधिष्ठिरस्य मयदानवस्य त्रिपुरवृत्तान्ते तथा शिवगौरवस्थापनाय कृष्णस्य भूमिकायां प्रश्नेन परोऽध्यायः प्रवर्तते।
Shlokas
Verse 1
श्रीनारद उवाच भक्तियोगस्य तत्सर्वमन्तरायतयार्भक: । मन्यमानो हृषीकेशं स्मयमान उवाच ह ॥ १ ॥
श्रीनारद उवाच—अर्भकोऽपि प्रह्लादो भक्तियोगमार्गे तान् वरान् अन्तरायान् मन्यमानः, हृषीकेशं स्मयमानः शनैरिदं वचनमुवाच॥
Verse 2
श्रीप्रह्राद उवाच मा मां प्रलोभयोत्पत्त्या सक्तं कामेषु तैर्वरै: । तत्सङ्गभीतो निर्विण्णो मुमुक्षुस्त्वामुपाश्रित: ॥ २ ॥
श्रीप्रह्लाद उवाच—न मां तैर्वरैः प्रलोभय; उत्पत्त्या कामेषु सक्तोऽहं। तत्सङ्गभीतो निर्विण्णो मुमुक्षुस्त्वां शरणं प्रपन्नः, त्वत्पादपद्ममुपाश्रितः॥
Verse 3
भृत्यलक्षणजिज्ञासुर्भक्तं कामेष्वचोदयत् । भवान् संसारबीजेषु हृदयग्रन्थिषु प्रभो ॥ ३ ॥
हे प्रभो, भृत्यलक्षणजिज्ञासुः सन् त्वं भक्तं कामेषु नाचोदयः; भवान् संसारबीजेषु हृदयग्रन्थिषु स्थितः ॥३॥
Verse 4
नान्यथा तेऽखिलगुरो घटेत करुणात्मन: । यस्त आशिष आशास्ते न स भृत्य: स वै वणिक् ॥ ४ ॥
नान्यथा तेऽखिलगुरो करुणात्मनः घटेत; यः आशिषः आशास्ते स न भृत्यः, स वै वणिक् ॥४॥
Verse 5
आशासानो न वै भृत्य: स्वामिन्याशिष आत्मन: । न स्वामी भृत्यत: स्वाम्यमिच्छन्यो राति चाशिष: ॥ ५ ॥
आशासानो न वै भृत्यः स्वामिन्याशिष आत्मनः; न स्वामी भृत्यतः स्वाम्यमिच्छन् यो राति चाशिषः ॥५॥
Verse 6
अहं त्वकामस्त्वद्भक्तस्त्वं च स्वाम्यनपाश्रय: । नान्यथेहावयोरर्थो राजसेवकयोरिव ॥ ६ ॥
अहं त्वकामस्त्वद्भक्तस्त्वं च स्वाम्यनपाश्रयः; नान्यथेहावयोरर्थो राजसेवकयोरिव ॥६॥
Verse 7
यदि दास्यसि मे कामान्वरांस्त्वं वरदर्षभ । कामानां हृद्यसंरोहं भवतस्तु वृणे वरम् ॥ ७ ॥
यदि दास्यसि मे कामान् वरान् त्वं वरदर्षभ, कामानां हृद्यसंरोहं भवतस्तु वृणे वरम् ॥७॥
Verse 8
इन्द्रियाणि मन: प्राण आत्मा धर्मो धृतिर्मति: । ह्री: श्रीस्तेज: स्मृति: सत्यं यस्य नश्यन्ति जन्मना ॥ ८ ॥
हे प्रभो! जन्मादेव कामवासनया इन्द्रियाणि मनः प्राणः आत्मा धर्मो धृतिः मतिः ह्रीः श्रीः तेजः स्मृतिः सत्यं च यस्य नश्यन्ति।
Verse 9
विमुञ्चति यदा कामान्मानवो मनसि स्थितान् । तर्ह्येव पुण्डरीकाक्ष भगवत्त्वाय कल्पते ॥ ९ ॥
यदा मानवो मनसि स्थितान् कामान् विमुञ्चति, तदा एव पुण्डरीकाक्ष स भगवत्त्वाय कल्पते।
Verse 10
ॐ नमो भगवते तुभ्यं पुरुषाय महात्मने । हरयेऽद्भुतसिंहाय ब्रह्मणे परमात्मने ॥ १० ॥
ॐ नमो भगवते तुभ्यं पुरुषाय महात्मने। हरयेऽद्भुतसिंहाय ब्रह्मणे परमात्मने॥
Verse 11
श्रीभगवानुवाच नैकान्तिनो मे मयि जात्विहाशिष आशासतेऽमुत्र च ये भवद्विधा: । तथापि मन्वन्तरमेतदत्र दैत्येश्वराणामनुभुङ्क्ष्व भोगान् ॥ ११ ॥
श्रीभगवानुवाच—प्रह्लाद, भवद्विधा नैकान्तिनो मे मयि जात्विहाशिष आशासतेऽमुत्र च। तथापि मन्वन्तरमेतदत्र दैत्येश्वराणामनुभुङ्क्ष्व भोगान्॥
Verse 12
कथा मदीया जुषमाण: प्रियास्त्व- मावेश्य मामात्मनि सन्तमेकम् । सर्वेषु भूतेष्वधियज्ञमीशं यजस्व योगेन च कर्म हिन्वन् ॥ १२ ॥
मदीयाः कथाः जुषमाणः प्रियाः त्वम् आवेश्य मामात्मनि सन्तमेकम्। सर्वेषु भूतेषु अधियज्ञम् ईशं योगेन यजस्व च कर्म हिन्वन्॥
Verse 13
भोगेन पुण्यं कुशलेन पापं कलेवरं कालजवेन हित्वा । कीर्तिं विशुद्धां सुरलोकगीतां विताय मामेष्यसि मुक्तबन्ध: ॥ १३ ॥
हे प्रह्लाद, भोगेन पुण्यफलानि क्षपयित्वा कुशलेन पापं शमयिष्यसि। कालजवेन कलेवरं त्यक्त्वा सुरलोकगीतां विशुद्धां कीर्तिं विताय मुक्तबन्धो मामेव प्राप्स्यसि॥
Verse 14
य एतत्कीर्तयेन्मह्यं त्वया गीतमिदं नर: । त्वां च मां च स्मरन्काले कर्मबन्धात्प्रमुच्यते ॥ १४ ॥
यः त्वया गीतमिदं स्तोत्रं मह्यं कीर्तयेत् नरः, स च त्वां मां च काले स्मरन् कर्मबन्धात् शनैः प्रमुच्यते॥
Verse 15
श्रीप्रह्राद उवाच वरं वरय एतत्ते वरदेशान्महेश्वर । यदनिन्दत्पिता मे त्वामविद्वांस्तेज ऐश्वरम् ॥ १५ ॥ विद्धामर्षाशय: साक्षात्सर्वलोकगुरुं प्रभुम् । भ्रातृहेति मृषादृष्टिस्त्वद्भक्ते मयि चाघवान् ॥ १६ ॥ तस्मात्पिता मे पूयेत दुरन्ताद् दुस्तरादघात् । पूतस्तेऽपाङ्गसंदृष्टस्तदा कृपणवत्सल ॥ १७ ॥
श्रीप्रह्राद उवाच—वरदेश महेश्वर, पतितवत्सलत्वात् अहं एकमेव वरं वृणे। मे पिता त्वत्तेजोऽैश्वर्यमविद्वान् भ्रातृहा इति मृषादृष्ट्या त्वां निन्दन् मयि त्वद्भक्ते चाघवान्; तस्यैतत् पापं क्षम्यताम्।
Verse 16
श्रीप्रह्राद उवाच वरं वरय एतत्ते वरदेशान्महेश्वर । यदनिन्दत्पिता मे त्वामविद्वांस्तेज ऐश्वरम् ॥ १५ ॥ विद्धामर्षाशय: साक्षात्सर्वलोकगुरुं प्रभुम् । भ्रातृहेति मृषादृष्टिस्त्वद्भक्ते मयि चाघवान् ॥ १६ ॥ तस्मात्पिता मे पूयेत दुरन्ताद् दुस्तरादघात् । पूतस्तेऽपाङ्गसंदृष्टस्तदा कृपणवत्सल ॥ १७ ॥
साक्षात् सर्वलोकगुरुं प्रभुं विद्धामर्षाशयः सन्, भ्रातृहेति मृषादृष्ट्या त्वद्भक्ते मयि चाघवान्। तस्यापराधो निवार्यतां, प्रभो, कृपया क्षम्यताम्।
Verse 17
श्रीप्रह्राद उवाच वरं वरय एतत्ते वरदेशान्महेश्वर । यदनिन्दत्पिता मे त्वामविद्वांस्तेज ऐश्वरम् ॥ १५ ॥ विद्धामर्षाशय: साक्षात्सर्वलोकगुरुं प्रभुम् । भ्रातृहेति मृषादृष्टिस्त्वद्भक्ते मयि चाघवान् ॥ १६ ॥ तस्मात्पिता मे पूयेत दुरन्ताद् दुस्तरादघात् । पूतस्तेऽपाङ्गसंदृष्टस्तदा कृपणवत्सल ॥ १७ ॥
तस्मात् मे पिता दुरन्ताद् दुस्तराद् अघात् पूयेत। स तदा तेऽपाङ्गसंदृष्ट्या पूत एव, हे कृपणवत्सल, तथापि तस्य शुद्धिः पूर्णा भवतु॥
Verse 18
श्रीभगवानुवाच त्रि:सप्तभि: पिता पूत: पितृभि: सह तेऽनघ । यत्साधोऽस्य कुले जातो भवान्वै कुलपावन: ॥ १८ ॥
श्रीभगवानुवाच—हे प्रह्लाद, अनघ साधो! त्वया जातेन कुलं पावितम्; तव पिता त्रिःसप्तभिः पितृभिः सह पूतः, यतो भवान् कुलपावनः।
Verse 19
यत्र यत्र च मद्भक्ता: प्रशान्ता: समदर्शिन: । साधव: समुदाचारास्ते पूयन्तेऽपि कीकटा: ॥ १९ ॥
यत्र यत्र मद्भक्ताः प्रशान्ताः समदर्शिनः साधवः समुदाचाराः सन्ति, तत्र देशोऽपि तथा तत्रस्था वंशाः—निन्दिताः अपि—पूयन्ते।
Verse 20
सर्वात्मना न हिंसन्ति भूतग्रामेषु किञ्चन । उच्चावचेषु दैत्येन्द्र मद्भावविगतस्पृहा: ॥ २० ॥
हे दैत्येन्द्र प्रह्लाद! मद्भावेन विगतस्पृहाः मद्भक्ताः सर्वात्मना भूतग्रामेषु किञ्चन न हिंसन्ति; उच्चावचेषु भेदं न पश्यन्ति, न च कस्यचित् ईर्ष्यां कुर्वन्ति।
Verse 21
भवन्ति पुरुषा लोके मद्भक्तास्त्वामनुव्रता: । भवान्मे खलु भक्तानां सर्वेषां प्रतिरूपधृक् ॥ २१ ॥
लोके ये पुरुषाः त्वामनुव्रताः सन्ति, ते मद्भक्ताः स्वभावतः भवन्ति। भवान् तु मे भक्तानां सर्वेषां प्रतिरूपधृक्—श्रेष्ठो दृष्टान्तः।
Verse 22
कुरु त्वं प्रेतकृत्यानि पितु: पूतस्य सर्वश: । मदङ्गस्पर्शनेनाङ्ग लोकान्यास्यति सुप्रजा: ॥ २२ ॥
त्वं पूतस्य पितुः प्रेतकृत्यानि सर्वशः कुरु। ममाङ्गस्पर्शनेन स एव पूतः; तथापि पुत्रधर्मतः श्राद्धादि कृत्वा स सुप्रजाः लोकान् यास्यति।
Verse 23
पित्र्यं च स्थानमातिष्ठ यथोक्तं ब्रह्मवादिभि: । मय्यावेश्य मनस्तात कुरु कर्माणि मत्पर: ॥ २३ ॥
पित्र्यं च राज्यस्थानमातिष्ठ यथोक्तं ब्रह्मवादिभिः। मय्यावेश्य मनस्तात कुरु कर्माणि मत्परः॥
Verse 24
श्रीनारद उवाच प्रह्रादोऽपि तथा चक्रे पितुर्यत्साम्परायिकम् । यथाह भगवान् राजन्नभिषिक्तो द्विजातिभि: ॥ २४ ॥
श्रीनारद उवाच—प्रह्रादोऽपि तथा चक्रे पितुर्यत्साम्परायिकम्। यथाह भगवान् राजन्नभिषिक्तो द्विजातिभिः॥
Verse 25
प्रसादसुमुखं दृष्ट्वा ब्रह्मा नरहरिं हरिम् । स्तुत्वा वाग्भि: पवित्राभि: प्राह देवादिभिर्वृत: ॥ २५ ॥
प्रसादसुमुखं दृष्ट्वा ब्रह्मा नरहरिं हरिम्। स्तुत्वा वाग्भिः पवित्राभिः प्राह देवादिभिर्वृतः॥
Verse 26
श्रीब्रह्मोवाच देवदेवाखिलाध्यक्ष भूतभावन पूर्वज । दिष्टया ते निहत: पापो लोकसन्तापनोऽसुर: ॥ २६ ॥
श्रीब्रह्मोवाच—देवदेवाखिलाध्यक्ष भूतभावन पूर्वज। दिष्ट्या ते निहतः पापो लोकसन्तापनोऽसुरः॥
Verse 27
योऽसौ लब्धवरो मत्तो न वध्यो मम सृष्टिभि: । तपोयोगबलोन्नद्ध: समस्तनिगमानहन् ॥ २७ ॥
योऽसौ लब्धवरो मत्तो न वध्यो मम सृष्टिभिः। तपोयोगबलोन्नद्धः समस्तनिगमानहन्॥
Verse 28
दिष्टया तत्तनय: साधुर्महाभागवतोऽर्भक: । त्वया विमोचितो मृत्योर्दिष्टया त्वां समितोऽधुना ॥ २८ ॥
दिष्ट्या हिरण्यकशिपोः सुतः प्रह्लादो महाभागवतोऽर्भकः सन् मृत्योर्विमोचितः। दिष्ट्या स इदानीं तव पदपद्मयोः शरणं समितः॥
Verse 29
एतद् वपुस्ते भगवन्ध्यायत: परमात्मन: । सर्वतो गोप्तृ सन्त्रासान्मृत्योरपि जिघांसत: ॥ २९ ॥
भगवन् परमात्मन् सर्वतो गोप्तः! यस्त्वद्वपुः ध्यायति, स स्वभावतः सर्वसन्त्रासेभ्यो रक्ष्यते, मृत्योरपि आसन्नभयात्॥
Verse 30
श्रीभगवानुवाच मैवं विभोऽसुराणां ते प्रदेय: पद्मसम्भव । वर: क्रूरनिसर्गाणामहीनाममृतं यथा ॥ ३० ॥
श्रीभगवानुवाच—पद्मसम्भव विभो! असुराणां ते वरः मा प्रदेयः; क्रूरनिसर्गाणां वरदानं सर्पाय दुग्धपानमिव घोरं भवति। पुनरपि कस्यचिदसुरस्य वरं मा दाः॥
Verse 31
श्रीनारद उवाच इत्युक्त्वा भगवान् राजंस्ततश्चान्तर्दधे हरि: । अदृश्य: सर्वभूतानां पूजित: परमेष्ठिना ॥ ३१ ॥
श्रीनारद उवाच—एवमुक्त्वा हरिः परमेष्ठिनं शिक्षयन्, तेन पूजितः सन् राजन्, ततः स्थानादन्तर्दधे; स सर्वभूतानामदृश्यः॥
Verse 32
तत: सम्पूज्य शिरसा ववन्दे परमेष्ठिनम् । भवं प्रजापतीन्देवान्प्रह्रादो भगवत्कला: ॥ ३२ ॥
ततः प्रह्लादो भगवत्कलाः शिरसा सम्पूज्य परमेष्ठिनं ववन्दे; तथा भवं प्रजापतीन् देवान् च सर्वान्, ये भगवतोऽंशभूताः॥
Verse 33
तत: काव्यादिभि: सार्धं मुनिभि: कमलासन: । दैत्यानां दानवानां च प्रह्रादमकरोत्पतिम् ॥ ३३ ॥
ततः शुक्राचार्यादिभिः महर्षिभिः सह कमलासनः ब्रह्मा दैत्यानां दानवानां च सर्वेषां प्रह्लादं पतिं चकार ॥
Verse 34
प्रतिनन्द्य ततो देवा: प्रयुज्य परमाशिष: । स्वधामानि ययू राजन्ब्रह्माद्या: प्रतिपूजिता: ॥ ३४ ॥
ततः प्रह्लादेन सम्यक् प्रतिपूजिताः ब्रह्माद्या देवाः परमाशिषः प्रयुज्य, राजन्, स्वधामानि ययुः ॥
Verse 35
एवं च पार्षदौ विष्णो: पुत्रत्वं प्रापितौ दिते: । हृदि स्थितेन हरिणा वैरभावेन तौ हतौ ॥ ३५ ॥
एवं विष्णोः पार्षदौ दितेः पुत्रत्वं प्राप्य, हृदि स्थितेन हरिणा वैरभावेन मन्यमानौ, तौ हतौ ॥
Verse 36
पुनश्च विप्रशापेन राक्षसौ तौ बभूवतु: । कुम्भकर्णदशग्रीवौ हतौ तौ रामविक्रमै: ॥ ३६ ॥
पुनश्च विप्रशापेन तौ राक्षसौ बभूवतुः—कुम्भकर्णदशग्रीवौ; रामचन्द्रस्य विक्रमैस्तौ हतौ ॥
Verse 37
शयानौ युधि निर्भिन्नहृदयौ रामशायकै: । तच्चित्तौ जहतुर्देहं यथा प्राक्तनजन्मनि ॥ ३७ ॥
रामशायकैः युधि निर्भिन्नहृदयौ शयानौ, तच्चित्तौ देहं जहतुः, यथा प्राक्तनजन्मनि ॥
Verse 38
ताविहाथ पुनर्जातौ शिशुपालकरूषजौ । हरौ वैरानुबन्धेन पश्यतस्ते समीयतु: ॥ ३८ ॥
तौ एव पुनरिह मनुष्यलोके शिशुपाल-दन्तवक्रौ जातौ; हरौ वैरानुबन्धेन तिष्ठन्तौ, तव पश्यतः अन्ते भगवतः शरीरे समीयतुः।
Verse 39
एन: पूर्वकृतं यत् तद् राजान: कृष्णवैरिण: । जहुस्तेऽन्ते तदात्मान: कीट: पेशस्कृतो यथा ॥ ३९ ॥
पूर्वकृतं यदेनः कृष्णवैरिणां राज्ञां तदन्ते ते जहुः; भगवच्चिन्तया तदात्मानः सन्तः हरेः सदृशं दिव्यरूपं प्रापुः—यथा कृष्णभृङ्गगृहीता कीटाः तद्रूपतामाप्नुवन्ति।
Verse 40
यथा यथा भगवतो भक्त्या परमयाभिदा । नृपाश्चैद्यादय: सात्म्यं हरेस्तच्चिन्तया ययु: ॥ ४० ॥
यथा यथा भगवतो भक्त्या परमया अभिदा, तथा तथा नृपाश्चैद्यादयः हरेः तच्चिन्तया सात्म्यं ययुः; शुद्धभक्ताः तु निरन्तरचिन्तया हरेः सदृशदेहं प्राप्नुवन्ति—एषा सारूप्य-मुक्तिः।
Verse 41
आख्यातं सर्वमेतत्ते यन्मां त्वं परिपृष्टवान् । दमघोषसुतादीनां हरे: सात्म्यमपि द्विषाम् ॥ ४१ ॥
यन्मां त्वं परिपृष्टवान्—दमघोषसुतादीनां द्विषामपि हरेः सात्म्यं—तत्सर्वमेतत् ते मया आख्यातम्।
Verse 42
एषा ब्रह्मण्यदेवस्य कृष्णस्य च महात्मन: । अवतारकथा पुण्या वधो यत्रादिदैत्ययो: ॥ ४२ ॥
एषा ब्रह्मण्यदेवस्य महात्मनः कृष्णस्य पुण्या अवतारकथा; यत्र भगवतः विविधावतारविस्ताराः, तथा आदिदैत्ययोः हिरण्याक्ष-हिरण्यकशिपोः वधोऽपि वर्णितः।
Verse 43
प्रह्रादस्यानुचरितं महाभागवतस्य च । भक्तिर्ज्ञानं विरक्तिश्च याथार्थ्यं चास्य वै हरे: ॥ ४३ ॥ सर्गस्थित्यप्ययेशस्य गुणकर्मानुवर्णनम् । परावरेषां स्थानानां कालेन व्यत्ययो महान् ॥ ४४ ॥
अत्र महाभागवतस्य प्रह्लादस्य अनुचरितं, तस्य दृढा भक्तिः, सम्यग्ज्ञानं, विरक्तिः, तथा हरेः याथार्थ्यं वर्ण्यते।
Verse 44
प्रह्रादस्यानुचरितं महाभागवतस्य च । भक्तिर्ज्ञानं विरक्तिश्च याथार्थ्यं चास्य वै हरे: ॥ ४३ ॥ सर्गस्थित्यप्ययेशस्य गुणकर्मानुवर्णनम् । परावरेषां स्थानानां कालेन व्यत्ययो महान् ॥ ४४ ॥
अत्र ईश्वरस्य सर्ग-स्थिति-अप्यय-हेतुत्वं, तस्य गुणकर्माणां वर्णनं, तथा देवादिदैत्यस्थानानां कालेन महाव्यत्ययः प्रभोः आज्ञामात्रेण इति निरूप्यते।
Verse 45
धर्मो भागवतानां च भगवान्येन गम्यते । आख्यानेऽस्मिन्समाम्नातमाध्यात्मिकमशेषत: ॥ ४५ ॥
यो धर्मो भगवतः साक्षात्काराय साधनं स भागवतधर्मः; अस्मिन्नाख्याने स आध्यात्मिकोऽर्थः अशेषतः सम्यक् समाम्नातः।
Verse 46
य एतत्पुण्यमाख्यानं विष्णोर्वीर्योपबृंहितम् । कीर्तयेच्छ्रद्धया श्रुत्वा कर्मपाशैर्विमुच्यते ॥ ४६ ॥
य एतत् पुण्यमाख्यानं विष्णोर्वीर्योपबृंहितं श्रद्धया श्रुत्वा कीर्तयेत्, स नूनं कर्मपाशैः विमुच्यते।
Verse 47
एतद्य आदिपुरुषस्य मृगेन्द्रलीलां दैत्येन्द्रयूथपवधं प्रयत: पठेत । दैत्यात्मजस्य च सतां प्रवरस्य पुण्यं श्रुत्वानुभावमकुतोभयमेति लोकम् ॥ ४७ ॥
यः आदिपुरुषस्य मृगेन्द्रलीलां दैत्येन्द्रयूथपवधं च, तथा सतां प्रवरस्य दैत्यात्मजस्य प्रह्लादस्य पुण्यमनुभावं प्रयतः पठेत् श्रुत्वा, स अकुतोभयं लोकं नूनं प्राप्नोति।
Verse 48
यूयं नृलोके बत भूरिभागा लोकं पुनाना मुनयोऽभियन्ति । येषां गृहानावसतीति साक्षाद् गूढं परं ब्रह्म मनुष्यलिङ्गम् ॥ ४८ ॥
नारद उवाच—हे महाराज युधिष्ठिर! यूयं पाण्डवाः नृलोके भूरिभागाः; युष्माकं गृहे साक्षाद् गूढं परं ब्रह्म श्रीकृष्णो मनुष्यलिङ्गेन वसति। तद्विदो मुनयः लोकं पुनानाः सततं युष्मद्गृहं समायान्ति॥
Verse 49
स वा अयं ब्रह्म महद्विमृग्य- कैवल्यनिर्वाणसुखानुभूति: । प्रिय: सुहृद् व: खलु मातुलेय आत्मार्हणीयो विधिकृद्गुरुश्च ॥ ४९ ॥
स एवायं श्रीकृष्णः ब्रह्म; यतः निर्गुणब्रह्मणोऽपि स एव मूलम्। महद्विमृग्यं कैवल्यनिर्वाणसुखं यस्मात् अनुभूयते; स च वः प्रियः सुहृद् मातुलेयः, आत्मेव आत्मार्हणीयः, विधिकृत् गुरुश्च, सेवकवत् अपि व्यवहरति॥
Verse 50
न यस्य साक्षाद्भवपद्मजादिभी रूपं धिया वस्तुतयोपवर्णितम् । मौनेन भक्त्योपशमेन पूजित: प्रसीदतामेष स सात्वतां पति: ॥ ५० ॥
यस्य साक्षाद् भवपद्मजादयः स्वरूपं वस्तुतया धिया नोपवर्णयितुं शक्ताः। मौनेन भक्त्या उपशमेन च पूजितः स एष सात्वतां पतिः श्रीकृष्णः अस्मासु प्रसीदतु॥
Verse 51
स एष भगवान् राजन्व्यतनोद्विहतं यश: । पुरा रुद्रस्य देवस्य मयेनानन्तमायिना ॥ ५१ ॥
हे राजन् युधिष्ठिर! पुरा अनन्तमायिना मयेन दानवेन रुद्रदेवस्य यशो विहतं कृतम्। तदा स एष भगवान् श्रीकृष्णः तद्विहतं यशः व्यतनोत्, रुद्रं परित्रातवान्॥
Verse 52
राजोवाच कस्मिन्कर्मणि देवस्य मयोऽहञ्जगदीशितु: । यथा चोपचिता कीर्ति: कृष्णेनानेन कथ्यताम् ॥ ५२ ॥
राजोवाच—कस्मिन् कर्मणि देवस्य रुद्रस्य मयः जगदीशितुः यशोऽहन्? यथा च कृष्णेनानेन तस्य कीर्तिरुपचिता, तत् सर्वं मे कथ्यताम्॥
Verse 53
श्रीनारद उवाच निर्जिता असुरा देवैर्युध्यनेनोपबृंहितै: । मायिनां परमाचार्यं मयं शरणमाययु: ॥ ५३ ॥
श्रीनारद उवाच—देवैः श्रीकृष्णकृपाबलोपबृंहितैः सह युध्यमानेषु असुराः पराजिताः; ततो मायिनां परमाचार्यं मयं दानवं शरणमाययुः॥
Verse 54
स निर्माय पुरस्तिस्रो हैमीरौप्यायसीर्विभु: । दुर्लक्ष्यापायसंयोगा दुर्वितर्क्यपरिच्छदा: ॥ ५४ ॥ ताभिस्तेऽसुरसेनान्यो लोकांस्त्रीन् सेश्वरान्नृप । स्मरन्तो नाशयां चक्रु: पूर्ववैरमलक्षिता: ॥ ५५ ॥
मयदानवो विभुः पुरस्तिस्रो निर्माय—हैमीरौप्यायसीः—दुर्लक्ष्याः अपायसंयोगाः, दुर्वितर्क्यपरिच्छदाः; ताभिरसुरसेनान्यः देवान् प्रति अलक्षिता बभूवुः॥
Verse 55
स निर्माय पुरस्तिस्रो हैमीरौप्यायसीर्विभु: । दुर्लक्ष्यापायसंयोगा दुर्वितर्क्यपरिच्छदा: ॥ ५४ ॥ ताभिस्तेऽसुरसेनान्यो लोकांस्त्रीन् सेश्वरान्नृप । स्मरन्तो नाशयां चक्रु: पूर्ववैरमलक्षिता: ॥ ५५ ॥
ताभिस्त्रिभिः पुरैः असुरसेनान्यः अलक्षिता एव सन्तः, पूर्ववैरं स्मरन्तः, सेश्वरान् लोकान् त्रीन्—ऊर्ध्वमध्याधः—नाशयां चक्रुः, नृप॥
Verse 56
ततस्ते सेश्वरा लोका उपासाद्येश्वरं नता: । त्राहि नस्तावकान्देव विनष्टांस्त्रिपुरालयै: ॥ ५६ ॥
ततः सेश्वराः लोकाः ईश्वरं शिवं उपासाद्य नताः ऊचुः—त्राहि नः, देव; वयं तावकाः त्रिपुरालयैः विनष्टाः स्मः॥
Verse 57
अथानुगृह्य भगवान्मा भैष्टेति सुरान्विभु: । शरं धनुषि सन्धाय पुरेष्वस्त्रं व्यमुञ्चत ॥ ५७ ॥
अथ भगवान् शिवः विभुः तान् अनुगृह्य ‘मा भैष्ट’ इति अब्रवीत्; धनुषि शरं सन्धाय पुरेषु अस्त्रं व्यमुञ्चत॥
Verse 58
ततोऽग्निवर्णा इषव उत्पेतु: सूर्यमण्डलात् । यथा मयूखसन्दोहा नादृश्यन्त पुरो यत: ॥ ५८ ॥
ततः सूर्य-मण्डलात् उत्पेताः अग्निवर्णा इषवः मयूख-सन्दोहा इव त्रिपुर-यानानि आच्छादयामासुः; तस्मात् पुरतः तानि नादृश्यन्त।
Verse 59
तै: स्पृष्टा व्यसव: सर्वे निपेतु: स्म पुरौकस: । तानानीय महायोगी मय: कूपरसेऽक्षिपत् ॥ ५९ ॥
तैः स्पृष्टाः सर्वे पुरौकसः व्यसवः सन्तः निपेतुः; तान् महायोगी मयः आनीय स्वकृत-रसकूपेऽक्षिपत्।
Verse 60
सिद्धामृतरसस्पृष्टा वज्रसारा महौजस: । उत्तस्थुर्मेघदलना वैद्युता इव वह्नय: ॥ ६० ॥
सिद्धामृत-रस-स्पृष्टाः ते वज्रसाराः महौजसः; मेघदलनाः वैद्युता इव वह्नयः पुनरुत्तस्थुः।
Verse 61
विलोक्य भग्नसङ्कल्पं विमनस्कं वृषध्वजम् । तदायं भगवान्विष्णुस्तत्रोपायमकल्पयत् ॥ ६१ ॥
वृषध्वजं भग्नसङ्कल्पं विमनस्कं विलोक्य, भगवान् विष्णुः तत्र मयाकृत-उपद्रव-निवारणोपायम् अकल्पयत्।
Verse 62
वत्सश्चासीत्तदा ब्रह्मा स्वयं विष्णुरयं हि गौ: । प्रविश्य त्रिपुरं काले रसकूपामृतं पपौ ॥ ६२ ॥
तदा ब्रह्मा वत्सोऽभवत्, अयं विष्णुः गौः; काले मध्याह्ने त्रिपुरं प्रविश्य रसकूपस्थम् अमृतं सर्वं पपौ।
Verse 63
तेऽसुरा ह्यपि पश्यन्तो न न्यषेधन्विमोहिता: । तद्विज्ञाय महायोगी रसपालानिदं जगौ । स्मयन्विशोक: शोकार्तान्स्मरन्दैवगतिं च ताम् ॥ ६३ ॥
तेऽसुरा अपि वत्सधेनू पश्यन्तोऽपि भगवन्मायया विमोहिता न न्यषेधन्। तद्विज्ञाय महायोगी मयदानवोऽमृतपानं दैवगतिं च मनसि स्मरन्, शोकाकुलान् असुरान् स्मयन् अविशोकः इदं जगौ॥
Verse 64
देवोऽसुरो नरोऽन्यो वा नेश्वरोऽस्तीह कश्चन । आत्मनोऽन्यस्य वा दिष्टं दैवेनापोहितुं द्वयो: ॥ ६४ ॥
देवोऽसुरो नरोऽन्यो वा कश्चनेह न ईश्वरः। आत्मनोऽन्यस्य वा दिष्टं दैवेनापोहितुं द्वयोः॥
Verse 65
अथासौ शक्तिभि: स्वाभि: शम्भो: प्राधानिकं व्यधात् । धर्मज्ञानविरक्त्यृद्धितपोविद्याक्रियादिभि: ॥ ६५ ॥ रथं सूतं ध्वजं वाहान्धनुर्वर्मशरादि यत् । सन्नद्धो रथमास्थाय शरं धनुरुपाददे ॥ ६६ ॥
अथासौ स्वशक्तिभिः शम्भोः प्राधानिकं व्यधात्—धर्मज्ञानविरक्त्यृद्धितपोविद्याक्रियादिभिः। रथं सूतं ध्वजं वाहान् धनुर्वर्मशरादि च; सन्नद्धो रथमास्थाय शरं धनुरुपाददे॥
Verse 66
अथासौ शक्तिभि: स्वाभि: शम्भो: प्राधानिकं व्यधात् । धर्मज्ञानविरक्त्यृद्धितपोविद्याक्रियादिभि: ॥ ६५ ॥ रथं सूतं ध्वजं वाहान्धनुर्वर्मशरादि यत् । सन्नद्धो रथमास्थाय शरं धनुरुपाददे ॥ ६६ ॥
अथासौ स्वशक्तिभिः शम्भोः प्राधानिकं व्यधात्—धर्मज्ञानविरक्त्यृद्धितपोविद्याक्रियादिभिः। रथं सूतं ध्वजं वाहान् धनुर्वर्मशरादि च; सन्नद्धो रथमास्थाय शरं धनुरुपाददे॥
Verse 67
शरं धनुषि सन्धाय मुहूर्तेऽभिजितीश्वर: । ददाह तेन दुर्भेद्या हरोऽथ त्रिपुरो नृप ॥ ६७ ॥
शरं धनुषि सन्धाय मुहूर्तेऽभिजितीश्वरः। ददाह तेन दुर्भेद्या हरोऽथ त्रिपुरो नृप॥
Verse 68
दिवि दुन्दुभयो नेदुर्विमानशतसङ्कुला: । देवर्षिपितृसिद्धेशा जयेति कुसुमोत्करै: । अवाकिरञ्जगुर्हृष्टा ननृतुश्चाप्सरोगणा: ॥ ६८ ॥
दिवि विमानशतसङ्कुलासु देवयानेषु स्थिताः सुरलोकवासिनो दुन्दुभीन् निनदुः। देवर्षयः पितरः सिद्धेशाश्च ‘जय’ इति वदन्तः कुसुमोत्करैः श्रीशिवस्य शिरसि वर्षं चक्रुः; हृष्टाः अप्सरसोगणाः जगुः ननृतुश्च॥
Verse 69
एवं दग्ध्वा पुरस्तिस्रो भगवान्पुरहा नृप । ब्रह्मादिभि: स्तूयमान: स्वं धाम प्रत्यपद्यत ॥ ६९ ॥
एवं पुरस्तिस्रो दग्ध्वा भगवान् पुरहा नृप, ब्रह्मादिभिः स्तूयमानः स्वं धाम प्रत्यपद्यत। तस्मात् स त्रिपुरारिरिति ख्यातः, त्रिपुराणां दाहकः॥
Verse 70
एवं विधान्यस्य हरे: स्वमायया विडम्बमानस्य नृलोकमात्मन: । वीर्याणि गीतान्यृषिभिर्जगद्गुरो- र्लोकं पुनानान्यपरं वदामि किम् ॥ ७० ॥
एवं हरेः स्वमायया नृलोकमात्मनः विडम्बमानस्य विधानि, वीर्याणि च अद्भुतानि; तानि जगद्गुरोः ऋषिभिर्गीतानि लोकं पुनानानि। ततोऽपरं वदामि किम्—सत्स्रोतः श्रवणमात्रेणैव शुद्धिर्भवति॥
Frequently Asked Questions
Prahlāda views material boons as impediments because they nourish the seed of desire (kāma-bīja) that sustains saṁsāra. His devotion is unmotivated (ahaitukī), so he refuses a merchant-like exchange and asks only that no material desire remain in his heart—preserving the purity of bhakti.
The Lord instructs Prahlāda to rule as duty (dharma) without fruitive mentality, continuously hearing and remembering Him as the indwelling Supersoul. In this way, rulership becomes service (sevā), karmic reactions are exhausted under the time factor, and consciousness remains fixed in bhakti rather than in enjoyment or prestige.
The Lord states that Prahlāda’s father and twenty-one forefathers are purified; moreover, places and dynasties become purified wherever peaceful, well-behaved devotees reside. The principle is that bhakti is supremely purifying (pāvana) and that saintly association sanctifies even condemned lineages by connecting them to Bhagavān.
Nārada explains that intense absorption in the Lord—even through hostility—fixes the mind on Him at death, leading to liberation and, in these cases, sārūpya (a form similar to the Lord’s). This does not equate enmity with devotion as a practice; it demonstrates the Lord’s absolute position and the transformative power of uninterrupted remembrance.
The Lord compares it to feeding milk to a snake: the gift increases the recipient’s capacity for harm when their nature is jealous and violent. The warning teaches discernment in cosmic administration and underscores that power without purification of consciousness leads to adharma and universal disturbance.