Adhyaya 1
Nārāyaṇa’s Impartiality, Absorption in Kṛṣṇa, and the Jaya–Vijaya Descent (Prelude to Prahlāda’s History)
अस्मिन्नध्याये परीक्षितो नृपः पृच्छति—यदि विष्णुः सर्वेषां सुहृद् समदर्शी च, कथं देवान् पक्षीकृत्य असुरान् हन्ति? शुकदेवः प्रत्याह—भगवान् निर्गुणः, अजः, रागद्वेषरहितः; स तु परमात्मा-रूपेण गुणानां प्रवृत्तिं निरीक्ष्य सृष्टिं नियच्छति। सत्त्ववृद्धौ देवाः समृद्धिं यान्ति, रजस्तमसोः प्राबल्येऽसुरराक्षसबलं वर्धते; कालेन सत्त्वस्य बलवत्त्वात् देवाः ‘अनुगृह्यन्ते’ इव, परं भगवान् सर्वहिताय सम एव। उदाहरणार्थ नारदः युधिष्ठिरं प्रति शिशुपालस्य मुक्तौ विस्मयम् अपाकरोति—स्तुतिनिन्दे देहाभिमानजन्ये, भगवान् ताभ्यां न स्पृश्यते, निन्दामपि कल्याणाय परिणमयति। कृष्णस्मरणस्य तीव्रता—भक्त्या, भयेन, कामेन, स्नेहेन, वैरेण वा—मोक्षप्रदा इति भ्रमारकीट-न्यायेन दर्शयति। अनन्तरं जयविजययोः कुमारशापेन त्रिजन्म-प्राप्तिः कथ्यते—हिरण्याक्षहिरण्यकशिपू, ततः रावणकुम्भकर्णौ, अन्ते शिशुपालदन्तवक्रौ; भगवता निहताः सन्तः स्वधाम प्रत्यावर्तन्ते। अन्ते प्रश्नान्तरं प्रवर्तते—हिरण्यकशिपोः प्रह्लादे द्वेषः कथं जातः, प्रह्लादस्य भक्तिः कथं समुत्पन्ना—इति प्रह्लादोपाख्यानस्य प्रस्तावना।
Shlokas
Verse 1
श्रीराजोवाच सम: प्रिय: सुहृद्ब्रह्मन् भूतानां भगवान् स्वयम् । इन्द्रस्यार्थे कथं दैत्यानवधीद्विषमो यथा ॥ १ ॥
श्रीराजोवाच—ब्रह्मन्, भगवान् स्वयमेव समः सर्वभूतानां प्रियः सुहृच्च। तर्हि इन्द्रस्यार्थे स कथं मानुषवत् विषमो भूत्वा दैत्यान्—इन्द्रद्विषः—अवधीৎ? समदर्शिनः कथं कस्यचित् पक्षपातोऽन्येषां च वैरभावः सम्भवति?
Verse 2
न ह्यस्यार्थ: सुरगणै: साक्षान्नि:श्रेयसात्मन: । नैवासुरेभ्यो विद्वेषो नोद्वेगश्चागुणस्य हि ॥ २ ॥
न ह्यस्यार्थः सुरगणैः साक्षान्निःश्रेयसात्मनः। सुरैः सह पक्षपातेन किमस्य लाभः? असुरेभ्यो न विद्वेषो न चोद्वेगः; अगुणस्य परस्य कथं भयम्, कथं च मत्सरः?
Verse 3
इति न: सुमहाभाग नारायणगुणान् प्रति । संशय: सुमहाञ्जातस्तद्भवांश्छेत्तुमर्हति ॥ ३ ॥
इति नः सुमहाभाग, नारायणगुणान् प्रति संशयः सुमहान् जातः। तद् भवान् प्रमाणयुक्त्या मम संशयं छेत्तुमर्हति—यथा नारायणः सर्वेषु समो नित्यं निरपेक्षश्च।
Verse 4
श्रीऋषिरुवाच साधु पृष्टं महाराज हरेश्चरितमद्भुतम् । यद् भागवतमाहात्म्यं भगवद्भक्तिवर्धनम् ॥ ४ ॥ गीयते परमं पुण्यमृषिभिर्नारदादिभि: । नत्वा कृष्णाय मुनये कथयिष्ये हरे: कथाम् ॥ ५ ॥
श्रीऋषिरुवाच—साधु पृष्टं महाराज, हरेश्चरितमद्भुतम्; यद् भागवतमाहात्म्यं भगवद्भक्तिवर्धनम्। एतत् परमं पुण्यं नारदाद्यैर्मुनिभिर्गीयते; कृष्णाय मुनये नत्वा हरेः कथां प्रवक्ष्यामि।
Verse 5
श्रीऋषिरुवाच साधु पृष्टं महाराज हरेश्चरितमद्भुतम् । यद् भागवतमाहात्म्यं भगवद्भक्तिवर्धनम् ॥ ४ ॥ गीयते परमं पुण्यमृषिभिर्नारदादिभि: । नत्वा कृष्णाय मुनये कथयिष्ये हरे: कथाम् ॥ ५ ॥
एतत् परमं पुण्यं नारदाद्यैर्मुनिभिर्गीयते; कृष्णद्वैपायनं व्यासं नत्वा हरेः कथां वक्ष्ये, यया श्रवणकीर्तनाभ्यां भक्तिर्वर्धते।
Verse 6
निर्गुणोऽपि ह्यजोऽव्यक्तो भगवान्प्रकृते: पर: । स्वमायागुणमाविश्य बाध्यबाधकतां गत: ॥ ६ ॥
निर्गुणोऽपि ह्यजोऽव्यक्तो भगवान् प्रकृतेः परः। स्वमायागुणमाविश्य बाध्यबाधकतां गतः॥
Verse 7
सत्त्वं रजस्तम इति प्रकृतेर्नात्मनो गुणा: । न तेषां युगपद्राजन् ह्रास उल्लास एव वा ॥ ७ ॥
सत्त्वं रजस्तम इति प्रकृतेर्नात्मनो गुणाः। न तेषां युगपद् राजन् ह्रास उल्लास एव वा॥
Verse 8
जयकाले तु सत्त्वस्य देवर्षीन् रजसोऽसुरान् । तमसो यक्षरक्षांसि तत्कालानुगुणोऽभजत् ॥ ८ ॥
जयकाले तु सत्त्वस्य देवर्षीन् रजसोऽसुरान्। तमसो यक्षरक्षांसि तत्कालानुगुणोऽभजत्॥
Verse 9
ज्योतिरादिरिवाभाति सङ्घातान्न विविच्यते । विदन्त्यात्मानमात्मस्थं मथित्वा कवयोऽन्तत: ॥ ९ ॥
परमात्मा सर्वभूतहृदयस्थो ज्योतिरादिरिव प्रकाशते, सङ्घातात् न विविच्यते। कवयः मथित्वा अन्ततः आत्मस्थं आत्मानं विदन्ति; भक्तिलक्षणैः देवादिदैत्यभावोऽपि ज्ञायते।
Verse 10
यदा सिसृक्षु: पुर आत्मन: परो रज: सृजत्येष पृथक् स्वमायया । सत्त्वं विचित्रासु रिरंसुरीश्वर: शयिष्यमाणस्तम ईरयत्यसौ ॥ १० ॥
यदा परः ईश्वरः सिसृक्षुः स्वमायया पृथक् रजः सृजति, तदा सत्त्वं विचित्रासु देहयोनिषु रिरंसुः। शयिष्यमाणः परमात्मा भूत्वा तमोऽपि ईरयति, सत्त्वेन स्थितिं रजसा सृष्टिं तमसा संहारं च प्रवर्तयन्।
Verse 11
कालं चरन्तं सृजतीश आश्रयं । प्रधानपुम्भ्यां नरदेव सत्यकृत् ॥ ११ ॥
हे नरदेव सत्यकृत्! ईशः प्रधानपुम्भ्यां आश्रयं कृत्वा चरन्तं कालं सृजति, येन प्रकृतिः पुरुषश्च कालमर्यादायां प्रवर्तेते। स तु न कालेन न प्रकृत्या च कदाचिदधीनः।
Verse 12
य एष राजन्नपि काल ईशिता सत्त्वं सुरानीकमिवैधयत्यत: । तत्प्रत्यनीकानसुरान् सुरप्रियो रजस्तमस्कान् प्रमिणोत्युरुश्रवा: ॥ १२ ॥
हे राजन्! एष कालोऽपि ईशिता सत्त्वं सुरानीकमिव वर्धयति; अतः सुरप्रियो भगवान् सत्त्वस्थितान् देवान् अनुगृह्णाति। रजस्तमस्कान् असुरान् तत्प्रत्यनीकान् उरुश्रवाः प्रमिणोति; स तु पक्षपातहीनः, कीर्तिविशालत्वाद् उरुश्रवा इति कथ्यते।
Verse 13
अत्रैवोदाहृत: पूर्वमितिहास: सुरर्षिणा । प्रीत्या महाक्रतौ राजन् पृच्छतेऽजातशत्रवे ॥ १३ ॥
अत्रैव पूर्वम् इतिहासः सुरर्षिणा प्रीत्या महाक्रतौ उदाहृतः। राजन्, अजातशत्रवे पृच्छते नारदः प्रत्युवाच, यथा भगवान् दैत्यवधेष्वपि समदर्शी भवति, तस्य दृष्टान्तं प्रदर्शयन्।
Verse 14
दृष्ट्वा महाद्भुतं राजा राजसूये महाक्रतौ । वासुदेवे भगवति सायुज्यं चेदिभूभुज: ॥ १४ ॥ तत्रासीनं सुरऋषिं राजा पाण्डुसुत: क्रतौ । पप्रच्छ विस्मितमना मुनीनां शृण्वतामिदम् ॥ १५ ॥
राजसूये महाक्रतौ राजा पाण्डुसुतो युधिष्ठिरः महाद्भुतं ददर्श—चेदिराजः शिशुपालो वासुदेवे भगवति सायुज्यं प्राप। ततः विस्मितमना स क्रतौ तत्रासीनं सुरऋषिं नारदं कारणं पप्रच्छ; तद्वचनं सर्वे मुनयः शृण्वन्ति स्म।
Verse 15
दृष्ट्वा महाद्भुतं राजा राजसूये महाक्रतौ । वासुदेवे भगवति सायुज्यं चेदिभूभुज: ॥ १४ ॥ तत्रासीनं सुरऋषिं राजा पाण्डुसुत: क्रतौ । पप्रच्छ विस्मितमना मुनीनां शृण्वतामिदम् ॥ १५ ॥
राजसूये महाक्रतौ राजा पाण्डुसुतो युधिष्ठिरः महाद्भुतं ददर्श—चेदिभूभुजः शिशुपालस्य वासुदेवे भगवति सायुज्यप्राप्तिः। ततो विस्मितमना स तत्रासीनं सुरऋषिं नारदं पप्रच्छ; मुनीनां शृण्वतामिदं प्रश्नं प्रवृत्तम्।
Verse 16
श्रीयुधिष्ठिर उवाच अहो अत्यद्भुतं ह्येतद्दुर्लभैकान्तिनामपि । वासुदेवे परे तत्त्वे प्राप्तिश्चैद्यस्य विद्विष: ॥ १६ ॥
श्रीयुधिष्ठिर उवाच—अहो अत्यद्भुतं ह्येतत्, यद् दुर्लभं एकान्तिनामपि; वासुदेवे परे तत्त्वे चेद्यविद्विषः शिशुपालस्य प्राप्तिः सायुज्यरूपा कथं जाता?
Verse 17
एतद्वेदितुमिच्छाम: सर्व एव वयं मुने । भगवन्निन्दया वेनो द्विजैस्तमसि पातित: ॥ १७ ॥
एतद्वेदितुमिच्छामः सर्व एव वयं मुने। श्रुतं हि मया—वेनो नाम नृपो भगवन्निन्दया द्विजैस्तमसि पातितः; शिशुपालोऽपि निन्दकः सन् नरकं यातव्यः, कथं तु भगवति लीनः?
Verse 18
दमघोषसुत: पाप आरभ्य कलभाषणात् । सम्प्रत्यमर्षी गोविन्दे दन्तवक्रश्च दुर्मति: ॥ १८ ॥
दमघोषसुतः शिशुपालो नाम पापात्मा बाल्यादारभ्य, कलभाषणात् पूर्वमेव, गोविन्दे निन्दां चकार; मृत्युपर्यन्तं च अमर्षी आसीत। तथैव तस्य भ्राता दन्तवक्रोऽपि दुर्मतिः तादृशमेवाचरत्।
Verse 19
शपतोरसकृद्विष्णुं यद्ब्रह्म परमव्ययम् । श्वित्रो न जातो जिह्वायां नान्धं विविशतुस्तम: ॥ १९ ॥
यद्यपि शिशुपालदन्तवक्रौ पुनःपुनर्विष्णुं परमं ब्रह्माव्ययं निन्दताम्, तथापि तौ निरामयौ बभूवतुः; न जिह्वयोः श्वित्रं जातं, न च तमोमयां नरकगतिं प्रविविशतुः—अहो वयं विस्मिताः।
Verse 20
कथं तस्मिन् भगवति दुरवग्राह्यधामनि । पश्यतां सर्वलोकानां लयमीयतुरञ्जसा ॥ २० ॥
कथं तौ सर्वलोकानां पश्यतां सति, दुरवग्राह्यधामनि भगवति कृष्णे, अञ्जसा लयमीयतुः?
Verse 21
एतद्भ्राम्यति मे बुद्धिर्दीपार्चिरिव वायुना । ब्रूह्येतदद्भुततमं भगवान्ह्यत्र कारणम् ॥ २१ ॥
एतदद्भुततमं खलु; मे बुद्धिर्वायुना दीपार्चिरिव भ्रमति। नारदमुने, त्वं सर्वविद्—अस्य अद्भुतस्य कारणं मे ब्रूहि।
Verse 22
श्रीबादरायणिरुवाच राज्ञस्तद्वच आकर्ण्य नारदो भगवानृषि: । तुष्ट: प्राह तमाभाष्य शृण्वत्यास्तत्सद: कथा: ॥ २२ ॥
श्रीशुक उवाच—राज्ञो युधिष्ठिरस्य वचः श्रुत्वा सर्वविद् भगवानृषिर्नारदः तुष्टः सन्, यज्ञे समागतानां सर्वेषां सन्निधौ तमभाष्य प्रत्युवाच।
Verse 23
श्रीनारद उवाच निन्दनस्तवसत्कारन्यक्कारार्थं कलेवरम् । प्रधानपरयो राजन्नविवेकेन कल्पितम् ॥ २३ ॥
श्रीनारद उवाच—राजन्, निन्दा-स्तव-सत्कार-न्यक्कारादयः अविवेकात् अनुभूयन्ते; बद्धजीवस्य कलेवरं प्रधान-परया (बहिरङ्गशक्त्या) दुःखभोगार्थं कल्पितम्।
Verse 24
हिंसा तदभिमानेन दण्डपारुष्ययोर्यथा । वैषम्यमिह भूतानां ममाहमिति पार्थिव ॥ २४ ॥
हे पार्थिव! देहाभिमानात् जीवः देहमात्मानं मन्यते, देहसम्बन्धि सर्वं मम इति च; तस्मात् स्तुतिनिन्दादि-द्वन्द्वेषु दण्डपारुष्ययोश्च पतति।
Verse 25
यन्निबद्धोऽभिमानोऽयं तद्वधात्प्राणिनां वध: । तथा न यस्य कैवल्यादभिमानोऽखिलात्मन: । परस्य दमकर्तुर्हि हिंसा केनास्य कल्प्यते ॥ २५ ॥
देहाभिमाननिबद्धोऽयं जीवः देहवधे प्राणिनोऽपि वधं मन्यते। परन्तु विष्णुः परः परमेश्वरः सर्वेषां भूतानामन्तरात्मा दमकर्ता च; स कैवल्यस्वरूपत्वात् निरुपाधिकः, तस्मादस्य ‘अहं मम’ इत्यभिमानो नास्ति। अतः स्तुतिनिन्दाभ्यां तस्य सुखदुःखे कल्पयितुं न युक्तम्; नास्य शत्रुर्न मित्रं च। दैत्यदण्डोऽपि तेषां हिताय, भक्तस्तुतिग्रहणं च तेषां हिताय; स न स्तुत्या न निन्दया स्पृश्यते।
Verse 26
तस्माद्वैरानुबन्धेन निर्वैरेण भयेन वा । स्नेहात्कामेन वा युञ्ज्यात् कथञ्चिन्नेक्षते पृथक् ॥ २६ ॥
तस्मात् वैरानुबन्धेन निर्वैरेण भयेन वा । स्नेहात् कामेन वा—एतेषां कस्यचित् प्रकारेण यः कथञ्चित् भगवति मनो युञ्ज्यात्, तस्य फलम् एकमेव; आनन्दस्वरूपत्वात् प्रभुः न वैरेण न मैत्र्या स्पृश्यते।
Verse 27
यथा वैरानुबन्धेन मर्त्यस्तन्मयतामियात् । न तथा भक्तियोगेन इति मे निश्चिता मति: ॥ २७ ॥
नारद उवाच—यथा वैरानुबन्धेन मर्त्यः तन्मयतामियात्, न तथा भक्तियोगेन—इति मे निश्चिता मतिः।
Verse 28
कीट: पेशस्कृता रुद्ध: कुड्यायां तमनुस्मरन् । संरम्भभययोगेन विन्दते तत्स्वरूपताम् ॥ २८ ॥ एवं कृष्णे भगवति मायामनुज ईश्वरे । वैरेण पूतपाप्मानस्तमापुरनुचिन्तया ॥ २९ ॥
कीटः पेशस्कृता रुद्धः कुड्यायां तमनुस्मरन्, संरम्भभययोगेन विन्दते तत्स्वरूपताम्। एवं कृष्णे भगवति मायामनुज ईश्वरे, वैरेण पूतपाप्मानः तमापुरनुचिन्तया—सततस्मरणात् पापक्षयः, स्वस्वरूपलाभश्च।
Verse 29
कीट: पेशस्कृता रुद्ध: कुड्यायां तमनुस्मरन् । संरम्भभययोगेन विन्दते तत्स्वरूपताम् ॥ २८ ॥ एवं कृष्णे भगवति मायामनुज ईश्वरे । वैरेण पूतपाप्मानस्तमापुरनुचिन्तया ॥ २९ ॥
यथा कीटः पेशस्कृतया भ्रमर्या कुड्यकुहरे रुद्धः सन् संरम्भभययोगेन तामेव सततम् अनुस्मरन् अन्ते तद्रूपताम् आप्नोति, तथैव मायामनुज ईश्वरं श्रीकृष्णं भगवन्तं ये केनचिदुपायेन वैरेण वा भक्त्या वा निरन्तरं चिन्तयन्ति, ते पाप्मानं पूताः सन्तः अनुचिन्तया स्वस्वरूपं प्राप्नुवन्ति।
Verse 30
कामाद् द्वेषाद्भयात्स्नेहाद्यथा भक्त्येश्वरे मन: । आवेश्य तदघं हित्वा बहवस्तद्गतिं गता: ॥ ३० ॥
कामाद् द्वेषाद् भयात् स्नेहाद् भक्त्या वा यथा ईश्वरे मनः आवेश्य, तदघं हित्वा बहवः जनाः तद्गतिं गताः; श्रीकृष्णे मनोनिवेशमात्रेण कथं कृपा लभ्यते तदिदानीं वक्ष्यामि।
Verse 31
गोप्य: कामाद्भयात्कंसो द्वेषाच्चैद्यादयो नृपा: । सम्बन्धाद् वृष्णय: स्नेहाद्यूयं भक्त्या वयं विभो ॥ ३१ ॥
गोप्यः कामात्, कंसो भयात्, द्वेषात् शिशुपाल-चैद्यादयो नृपाः, सम्बन्धात् वृष्णयः, स्नेहात् यूयं पाण्डवाः, वयं तु भक्त्या—एवं सर्वे विभो श्रीकृष्णस्य कृपां प्राप्तवन्तः।
Verse 32
कतमोऽपि न वेन: स्यात्पञ्चानां पुरुषं प्रति । तस्मात् केनाप्युपायेन मन: कृष्णे निवेशयेत् ॥ ३२ ॥
पञ्चानां भावानां पुरुषं प्रति कतमोऽपि न वेनः स्यात्; स तु न केनापि प्रकारेण कृष्णरूपं चिन्तयितुं शक्तः, तस्मात् तस्य मोक्षो नास्ति। अतः केनाप्युपायेन—मैत्र्या वा वैरेण वा—मनः कृष्णे निवेशयेत्।
Verse 33
मातृष्वस्रेयो वश्चैद्यो दन्तवक्रश्च पाण्डव । पार्षदप्रवरौ विष्णोर्विप्रशापात्पदच्युतौ ॥ ३३ ॥
नारद उवाच—हे पाण्डवप्रवर! मातृष्वस्रेयो वः शिशुपालश्चैद्यः दन्तवक्रश्च, पूर्वं विष्णोः पार्षदप्रवरौ आस्ताम्; विप्रशापात् तु वैकुण्ठात् पदच्युतौ इमं भौतिकं लोकं प्राप्तवन्तौ।
Verse 34
श्रीयुधिष्ठिर उवाच कीदृश: कस्य वा शापो हरिदासाभिमर्शन: । अश्रद्धेय इवाभाति हरेरेकान्तिनां भव: ॥ ३४ ॥
श्रीयुधिष्ठिर उवाच—किदृशः कस्य वा शापो हरिदासाभिमर्शनः? अश्रद्धेय इवाभाति हरेरेकान्तिनां पुनर्भवः॥
Verse 35
देहेन्द्रियासुहीनानां वैकुण्ठपुरवासिनाम् । देहसम्बन्धसम्बद्धमेतदाख्यातुमर्हसि ॥ ३५ ॥
वैकुण्ठपुरवासिनां देहेन्द्रियप्राणादिसम्बन्धो नास्ति; तेषां कथं देहसम्बन्धयुक्तं शापपतनं जातम्—एतदाख्यातुमर्हसि॥
Verse 36
श्रीनारद उवाच एकदा ब्रह्मण: पुत्रा विष्णुलोकं यदृच्छया । सनन्दनादयो जग्मुश्चरन्तो भुवनत्रयम् ॥ ३६ ॥
श्रीनारद उवाच—एकदा ब्रह्मणः पुत्राः सनक-सनन्दन-सनातन-सनत्कुमाराः भुवनत्रयं विचरन्तो यदृच्छया विष्णुलोकं जग्मुः॥
Verse 37
पञ्चषड्ढायनार्भाभा: पूर्वेषामपि पूर्वजा: । दिग्वासस: शिशून् मत्वा द्वा:स्थौ तान् प्रत्यषेधताम् ॥ ३७ ॥
पञ्चषड्ढायनार्भाभाः पूर्वेषामपि पूर्वजाः। दिग्वाससस्तान् शिशून् मत्वा द्वारस्थौ जयविजयौ प्रवेशं प्रत्यषेधताम्॥
Verse 38
अशपन् कुपिता एवं युवां वासं न चार्हथ: । रजस्तमोभ्यां रहिते पादमूले मधुद्विष: । पापिष्ठामासुरीं योनिं बालिशौ यातमाश्वत: ॥ ३८ ॥
ततः कुपिताः सनन्दनादयः—“युवां बालिशौ! रजस्तमोभ्यां क्षुब्धौ मधुद्विषः पादमूले वासं न चार्हथः। पापिष्ठामासुरीं योनिं शीघ्रं गच्छतम्” इति अशपन्॥
Verse 39
एवं शप्तौ स्वभवनात् पतन्तौ तौ कृपालुभि: । प्रोक्तौ पुनर्जन्मभिर्वां त्रिभिर्लोकाय कल्पताम् ॥ ३९ ॥
एवं मुनिशापेन स्वभवनादधः पतन्तौ जयविजयौ तान् कृपालवो मुनयः पुनरूचुः— “हे द्वारपालौ, त्रिभिः जन्मभिः शापकालः समाप्तो भविष्यति; ततः पुनर्वैकुण्ठे स्वपदं प्राप्स्यथः।”
Verse 40
जज्ञाते तौ दिते: पुत्रौ दैत्यदानववन्दितौ । हिरण्यकशिपुर्ज्येष्ठो हिरण्याक्षोऽनुजस्तत: ॥ ४० ॥
तौ तदा दितेः पुत्रौ जातौ दैत्यदानववन्दितौ। ज्येष्ठो हिरण्यकशिपुः, ततोऽनुजः हिरण्याक्ष इति॥
Verse 41
हतो हिरण्यकशिपुर्हरिणा सिंहरूपिणा । हिरण्याक्षो धरोद्धारे बिभ्रता शौकरं वपु: ॥ ४१ ॥
हिरण्यकशिपुं हरिः सिंहरूपेण नृसिंहः हत्वा निनाश। धरोद्धारे च गरभोदकसागरात् पतितां भूमिं उद्धरन् शौकरवपुषा वराहः हिरण्याक्षं जघान॥
Verse 42
हिरण्यकशिपु: पुत्रं प्रह्लादं केशवप्रियम् । जिघांसुरकरोन्नाना यातना मृत्युहेतवे ॥ ४२ ॥
हिरण्यकशिपुः केशवप्रियं पुत्रं प्रह्लादं जिघांसुः नानाविधा यातना मृत्युहेतवे अकरोत्॥
Verse 43
तं सर्वभूतात्मभूतं प्रशान्तं समदर्शनम् । भगवत्तेजसा स्पृष्टं नाशक्नोद्धन्तुमुद्यमै: ॥ ४३ ॥
स सर्वभूतात्मभूतः प्रशान्तः समदर्शी च। प्रह्लादो भगवत्तेजसा स्पृष्टः संरक्षितः; तस्मात् हिरण्यकशिपुः नानोद्यमैः अपि तं हन्तुं नाशक्नोत्॥
Verse 44
ततस्तौ राक्षसौ जातौ केशिन्यां विश्रव:सुतौ । रावण: कुम्भकर्णश्च सर्वलोकोपतापनौ ॥ ४४ ॥
ततः तौ विष्णुद्वारपालौ जयविजयौ केशिन्यां विश्रवसः सुतौ रावणः कुम्भकर्णश्च जातौ, सर्वलोकानां महोपतापकारिणौ बभूवतुः।
Verse 45
तत्रापि राघवो भूत्वा न्यहनच्छापमुक्तये । रामवीर्यं श्रोष्यसि त्वं मार्कण्डेयमुखात्प्रभो ॥ ४५ ॥
तत्रापि शापमुक्तये राघवो भूत्वा तौ न्यहनत्। प्रभो, त्वं रामवीर्यं मार्कण्डेयमुखात् श्रोष्यसि।
Verse 46
तावत्र क्षत्रियौ जातौ मातृष्वस्रात्मजौ तव । अधुना शापनिर्मुक्तौ कृष्णचक्रहतांहसौ ॥ ४६ ॥
तौ तृतीयजन्मनि तव मातृष्वस्रात्मजौ क्षत्रियकुले जातौ। अधुना कृष्णचक्रहतांहसौ शापनिर्मुक्तौ।
Verse 47
वैरानुबन्धतीव्रेण ध्यानेनाच्युतसात्मताम् । नीतौ पुनर्हरे: पार्श्वं जग्मतुर्विष्णुपार्षदौ ॥ ४७ ॥
वैरानुबन्धतीव्रेण ध्यानेनाच्युतसात्मतां नीतौ। तौ विष्णुपार्षदौ पुनर्हरेः पार्श्वं जग्मतुः, स्वधाम प्रत्यागतौ।
Verse 48
श्रीयुधिष्ठिर उवाच विद्वेषो दयिते पुत्रे कथमासीन्महात्मनि । ब्रूहि मे भगवन्येन प्रह्लादस्याच्युतात्मता ॥ ४८ ॥
श्रीयुधिष्ठिर उवाच—विद्वेषो दयिते पुत्रे कथमासीन्महात्मनि? ब्रूहि मे भगवन्, येन प्रह्लादस्याच्युतात्मता।
Frequently Asked Questions
It distinguishes the Lord’s transcendental nature from His līlā: He has no material body and thus no material attachment or hatred, but by His internal potency He appears to act within dharma and social obligation. His governance occurs through the guṇas and kāla, not through personal bias.
Nārada’s point is about psychological intensity (smaraṇa-eka-tānatā): hatred and fear can force continuous, undistracted remembrance, as in the bee-and-grassworm analogy. The Bhāgavata does not recommend envy as a sādhana; it demonstrates the Lord’s power to purify even distorted fixation when it is constant and centered on Him.
The four Kumāras cursed them after being blocked at Vaikuṇṭha’s gate. The curse functions as a līlā arrangement: Jaya and Vijaya take three births as great antagonists, intensify remembrance through enmity, are slain by the Lord’s incarnations, and return to Vaikuṇṭha—thereby displaying the Lord’s impartial mercy and the supremacy of His devotee-protection.