Adhyaya 9
Bhīṣmadeva’s Passing Away in the Presence of Lord Kṛṣṇa
कुरुक्षेत्रयुद्धानन्तरं पापभीतिशोकाकुलो युधिष्ठिरः भ्रातृभिः सह व्यास-धौम्य-नारद-परशुरामादिभिर्मुनिभिः श्रीकृष्णेन च शरशय्यायां शयानं भीष्मं द्रष्टुं गच्छति। तत्र दिव्यसमवायः भीष्मस्य महिमानं प्रकाशयति, तस्य देहत्यागं धर्मभक्तिमयं कृत्वा दर्शयति। भीष्मः पाण्डवान् सान्त्वयन् सर्वविपर्यासान् कालस्य भगवतोऽचिन्त्ययोजनायाश्च फलमिति वदति, युधिष्ठिरं राज्यग्रहणाय दीनानां रक्षणाय च प्रेरयति। स श्रीकृष्णस्य परं स्वरूपम्—आदिनारायणत्वं—मानुषलीलासु सख्यादिसंव्यवहारमपि निरूप्य प्रकाशयति। युधिष्ठिरप्रार्थितः स वर्णाश्रमधर्मं राजधर्मं दानवैराग्य-आसक्तिन्यायान् स्त्रीधर्मं भक्तधर्मं च संक्षेपेण उपदिशति। उत्तरायणारम्भे स्वेच्छामरणकालं ज्ञात्वा इन्द्रियाणि संहृत्य चतुर्भुजं कृष्णं ध्यायन् अर्जुनसारथित्व-गीताप्रवचन-व्रजप्रियत्व-राजसूयपूजितत्वादि लीलाः स्मरन् एकाग्रस्तुतिभिः प्रार्थयते, अन्ते भगवति चेतनां लीनां करोति; लोकः मौनेन दुन्दुभिनादैः पुष्पवृष्ट्या च तं सम्मानयति। अन्त्येष्टिकर्मानन्तरं युधिष्ठिरः कृष्णेन सह हस्तिनापुरं प्रत्यागत्य धृतराष्ट्र-गान्धारीं सान्त्वयति, धर्मेण राज्यं प्रवर्तयति, कलियुगदबावस्य संकेतं च प्राप्नोति।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच इति भीत: प्रजाद्रोहात्सर्वधर्मविवित्सया । ततो विनशनं प्रागाद् यत्र देवव्रतोऽपतत् ॥ १ ॥
सूत उवाच इति भीत: प्रजाद्रोहात्सर्वधर्मविवित्सया । ततो विनशनं प्रागाद् यत्र देवव्रतोऽपतत् ॥ १ ॥
Verse 2
तदा ते भ्रातर: सर्वे सदश्वै: स्वर्णभूषितै: । अन्वगच्छन् रथैर्विप्रा व्यासधौम्यादयस्तथा ॥ २ ॥
तदा ते भ्रातर: सर्वे सदश्वै: स्वर्णभूषितै: । अन्वगच्छन् रथैर्विप्रा व्यासधौम्यादयस्तथा ॥ २ ॥
Verse 3
भगवानपि विप्रर्षे रथेन सधनञ्जय: । स तैर्व्यरोचत नृप: कुवेर इव गुह्यकै: ॥ ३ ॥
भगवानपि विप्रर्षे रथेन सधनञ्जय: । स तैर्व्यरोचत नृप: कुवेर इव गुह्यकै: ॥ ३ ॥
Verse 4
दृष्ट्वा निपतितं भूमौ दिवश्च्युतमिवामरम् । प्रणेमु: पाण्डवा भीष्मं सानुगा: सह चक्रिणा ॥ ४ ॥
भीष्मं भूमौ निपतितं दिवश्च्युतमिवामरं दृष्ट्वा, युधिष्ठिरः पाण्डवाः सानुजाः सह चक्रिणा श्रीकृष्णेन च तस्मै प्रणेमुः।
Verse 5
तत्र ब्रह्मर्षय: सर्वे देवर्षयश्च सत्तम । राजर्षयश्च तत्रासन् द्रष्टुं भरतपुङ्गवम् ॥ ५ ॥
भरतपुङ्गवं द्रष्टुं तत्र ब्रह्मर्षयः सर्वे देवर्षयश्च सत्तमाः, राजर्षयश्च गुणसत्त्वस्थिताः समागताः।
Verse 6
पर्वतो नारदो धौम्यो भगवान् बादरायण: । बृहदश्वो भरद्वाज: सशिष्यो रेणुकासुत: ॥ ६ ॥ वसिष्ठ इन्द्रप्रमदस्त्रितो गृत्समदोऽसित: । कक्षीवान् गौतमोऽत्रिश्च कौशिकोऽथ सुदर्शन: ॥ ७ ॥
पर्वतो नारदो धौम्यो भगवान् बादरायणः, बृहदश्वो भरद्वाजः सशिष्यो रेणुकासुतः; वसिष्ठ इन्द्रप्रमदस्त्रितो गृत्समदोऽसितः, कक्षीवान् गौतमोऽत्रिश्च कौशिकोऽथ सुदर्शनः—एते सर्वे मुनयः तत्रासन्।
Verse 7
पर्वतो नारदो धौम्यो भगवान् बादरायण: । बृहदश्वो भरद्वाज: सशिष्यो रेणुकासुत: ॥ ६ ॥ वसिष्ठ इन्द्रप्रमदस्त्रितो गृत्समदोऽसित: । कक्षीवान् गौतमोऽत्रिश्च कौशिकोऽथ सुदर्शन: ॥ ७ ॥
पर्वतो नारदो धौम्यो भगवान् बादरायणः, बृहदश्वो भरद्वाजः सशिष्यो रेणुकासुतः; वसिष्ठ इन्द्रप्रमदस्त्रितो गृत्समदोऽसितः, कक्षीवान् गौतमोऽत्रिश्च कौशिकोऽथ सुदर्शनः—एते सर्वे मुनयः तत्रासन्।
Verse 8
अन्ये च मुनयो ब्रह्मन् ब्रह्मरातादयोऽमला: । शिष्यैरुपेता आजग्मु: कश्यपाङ्गिरसादय: ॥ ८ ॥
अन्ये च मुनयो ब्रह्मन् ब्रह्मरातादयोऽमलाः, शिष्यैरुपेता आजग्मुः कश्यपाङ्गिरसादयः।
Verse 9
तान् समेतान् महाभागानुपलभ्य वसूत्तम: । पूजयामास धर्मज्ञो देशकालविभागवित् ॥ ९ ॥
तान् समागतान् महाभागान् ऋषीन् अनुपलभ्य वसूत्तमो भीष्मः देशकालविभागवित् धर्मज्ञः सम्यक् पूजयामास।
Verse 10
कृष्णं च तत्प्रभावज्ञ आसीनं जगदीश्वरम् । हृदिस्थं पूजयामास माययोपात्तविग्रहम् ॥ १० ॥
तत्प्रभावज्ञो भीष्मः जगदीश्वरं कृष्णं हृदिस्थं मायया उपात्तविग्रहं च सम्मुखे आसीनं यथाविधि पूजयामास।
Verse 11
पाण्डुपुत्रानुपासीनान् प्रश्रयप्रेमसङ्गतान् । अभ्याचष्टानुरागाश्रैरन्धीभूतेन चक्षुषा ॥ ११ ॥
पाण्डुपुत्रान् उपासीनान् प्रश्रयप्रेमसङ्गतान् अनुरागाश्रैरन्धीभूतेन चक्षुषा भीष्मः अभ्याचष्ट।
Verse 12
अहो कष्टमहोऽन्याय्यं यद्यूयं धर्मनन्दना: । जीवितुं नार्हथ क्लिष्टं विप्रधर्माच्युताश्रया: ॥ १२ ॥
अहो कष्टम् अहोऽन्याय्यं यत् यूयं धर्मनन्दनाः क्लिष्टं जीवितुं नार्हथ; विप्रधर्माच्युताश्रयाः रक्षिताः।
Verse 13
संस्थितेऽतिरथे पाण्डौ पृथा बालप्रजा वधू: । युष्मत्कृते बहून् क्लेशान् प्राप्ता तोकवती मुहु: ॥ १३ ॥
अतिरथे पाण्डौ संस्थिते पृथा बालप्रजा वधूः युष्मत्कृते बहून् क्लेशान् तोकवती मुहु: प्राप्ता।
Verse 14
सर्वं कालकृतं मन्ये भवतां च यदप्रियम् । सपालो यद्वशे लोको वायोरिव घनावलि: ॥ १४ ॥
सर्वं कालकृतमेव मन्ये; यद् भवतां अप्रियं जातम्। सपालः कालः यद्वशे लोको वह्यते, वायोरिव घनावलिः॥
Verse 15
यत्र धर्मसुतो राजा गदापाणिर्वृकोदर: । कृष्णोऽस्त्री गाण्डिवं चापं सुहृत्कृष्णस्ततो विपत् ॥ १५ ॥
यत्र धर्मसुतो राजा युधिष्ठिरः, गदापाणिर्वृकोदरः, गाण्डिवधन्वा अर्जुनश्च, सर्वोपरी सुहृत् श्रीकृष्णोऽपि सन्निहितः—तत्रापि विपदः! अहो कालस्य प्रभावोऽनिवार्यः॥
Verse 16
न ह्यस्य कर्हिचिद्राजन् पुमान् वेद विधित्सितम् । यद्विजिज्ञासया युक्ता मुह्यन्ति कवयोऽपि हि ॥ १६ ॥
न ह्यस्य कर्हिचिद् राजन् कश्चित् पुमान् वेद विधित्सितम्। यद् विजिज्ञासया युक्ताः कवयोऽपि मुह्यन्ति हि॥
Verse 17
तस्मादिदं दैवतन्त्रं व्यवस्य भरतर्षभ । तस्यानुविहितोऽनाथा नाथ पाहि प्रजा: प्रभो ॥ १७ ॥
तस्मादिदं दैवतन्त्रं व्यवस्य, भरतर्षभ। तस्यानुविहितो भूत्वा, नाथ! प्रजाः पाहि प्रभो, येऽधुना अनाथाः॥
Verse 18
एष वै भगवान्साक्षादाद्यो नारायण: पुमान् । मोहयन्मायया लोकं गूढश्चरति वृष्णिषु ॥ १८ ॥
एष वै भगवान् साक्षादाद्यो नारायणः पुमान्। मायया लोकं मोहयन्, गूढः वृष्णिषु चरति॥
Verse 19
अस्यानुभावं भगवान् वेद गुह्यतमं शिव: । देवर्षिर्नारद: साक्षाद्भगवान् कपिलो नृप ॥ १९ ॥
हे नृप, अस्य महिमानं भगवान् शिवो गुह्यतमं वेद; देवर्षिर्नारदः साक्षात्, तथा भगवान् कपिलोऽपि प्रत्यक्षसम्पर्केण तं रहस्यतः जानाति।
Verse 20
यं मन्यसे मातुलेयं प्रियं मित्रं सुहृत्तमम् । अकरो: सचिवं दूतं सौहृदादथ सारथिम् ॥ २० ॥
हे नृप, यं त्वं अज्ञानात् मातुलेयं प्रियं मित्रं सुहृत्तमं च मन्यसे, सौहृदात् सचिवं दूतं उपकारकं सारथिं च अकरोः—स एव साक्षात् श्रीकृष्णो भगवान्।
Verse 21
सर्वात्मन: समदृशो ह्यद्वयस्यानहङ्कृते: । तत्कृतं मतिवैषम्यं निरवद्यस्य न क्वचित् ॥ २१ ॥
सर्वात्मा समदृक् अद्वयः अनहङ्कृतिः; निरवद्यस्य तस्य कृतं किञ्चिदपि न क्वचित् मतिवैषम्यं जनयति—स समत्वेन स्थितः।
Verse 22
तथाप्येकान्तभक्तेषु पश्य भूपानुकम्पितम् । यन्मेऽसूंस्त्यजत: साक्षात्कृष्णो दर्शनमागत: ॥ २२ ॥
तथापि पश्य—एकान्तभक्तेषु भूप अनुकम्पितः; यन्मे असूंस्त्यजतः साक्षात् कृष्णो दर्शनम् आगतः।
Verse 23
भक्त्यावेश्य मनो यस्मिन् वाचा यन्नाम कीर्तयन् । त्यजन् कलेवरं योगी मुच्यते कामकर्मभि: ॥ २३ ॥
भक्त्यावेश्य मनो यस्मिन् वाचा यन्नाम कीर्तयन्, योगी कलेवरं त्यजन् कामकर्मभिः बन्धनात् मुच्यते।
Verse 24
स देवदेवो भगवान् प्रतीक्षतां कलेवरं यावदिदं हिनोम्यहम् । प्रसन्नहासारुणलोचनोल्लस- न्मुखाम्बुजो ध्यानपथश्चतुर्भुज: ॥ २४ ॥
स देवदेवो भगवान् चतुर्भुजः प्रसन्नहासारुणलोचनः, शोभितपद्ममुखः; अहं यदा इदं कलेवरं त्यजामि तदा स मां कृपया प्रतीक्षताम्।
Verse 25
सूत उवाच युधिष्ठिरस्तदाकर्ण्य शयानं शरपञ्जरे । अपृच्छद्विविधान्धर्मानृषीणां चानुशृण्वताम् ॥ २५ ॥
सूत उवाच—भीष्मदेवस्य मधुरं वचनं श्रुत्वा युधिष्ठिरो महाराजः शरपञ्जरे शयानं तम्, सर्वेषां महर्षीणां सन्निधौ नानाधर्मतत्त्वानि अपृच्छत्।
Verse 26
पुरुषस्वभावविहितान् यथावर्णं यथाश्रमम् । वैराग्यरागोपाधिभ्यामाम्नातोभयलक्षणान् ॥ २६ ॥
स तु युधिष्ठिरप्रश्नात् पुरुषस्वभावविहितान् यथावर्णं यथाश्रमं धर्मान् प्रथमं निरूप्य, वैराग्यरागोपाधिभ्यां द्विविधतया उभयलक्षणान् क्रमशो व्याख्यातवान्।
Verse 27
दानधर्मान् राजधर्मान् मोक्षधर्मान् विभागश: । स्त्रीधर्मान् भगवद्धर्मान् समासव्यासयोगत: ॥ २७ ॥
ततः स विभागशो दानधर्मान् राजधर्मान् मोक्षधर्मांश्च व्याख्याय, स्त्रीधर्मान् भगवद्धर्मांश्च समासव्यासयोगतः संक्षेपविस्तरेण निरूपयामास।
Verse 28
धर्मार्थकाममोक्षांश्च सहोपायान् यथा मुने । नानाख्यानेतिहासेषु वर्णयामास तत्त्ववित् ॥ २८ ॥
ततः स मुनिं प्रति यथोचितं सहोपायान् धर्मार्थकाममोक्षान्, नानाख्यानेतिहासेषु दृष्टान्तैः तत्त्ववित् सन् वर्णयामास।
Verse 29
धर्मं प्रवदतस्तस्य स काल: प्रत्युपस्थित: । यो योगिनश्छन्दमृत्योर्वाञ्छितस्तूत्तरायण: ॥ २९ ॥
धर्मं प्रवदतः तस्य भीष्मस्य स कालः प्रत्युपस्थितः, यदा सूर्यस्य गतिः उत्तरायणं प्रविष्टा; योगिनां स्वेच्छामृत्यौ वाञ्छितः स कालः॥
Verse 30
तदोपसंहृत्य गिर: सहस्रणी- र्विमुक्तसङ्गं मन आदिपूरुषे । कृष्णे लसत्पीतपटे चतुर्भुजे पुर:स्थितेऽमीलितदृग्व्यधारयत् ॥ ३० ॥
तदा सहस्रणीर्गिर उपसंहृत्य, विमुक्तसङ्गं मनः आदिपूरुषे पुरःस्थिते कृष्णे लसत्पीतपटे चतुर्भुजे न्यधारयत्, अमीलितदृक्॥
Verse 31
विशुद्धया धारणया हताशुभ- स्तदीक्षयैवाशु गतायुधश्रम: । निवृत्तसर्वेन्द्रियवृत्तिविभ्रम- स्तुष्टाव जन्यं विसृजञ्जनार्दनम् ॥ ३१ ॥
विशुद्धया धारणया श्रीकृष्णं पश्यन् स हताशुभः, तदीक्षयैव आशु गतायुधश्रमः। निवृत्तसर्वेन्द्रियवृत्तिविभ्रमः जन्यं विसृजन् जनार्दनं तुष्टाव॥
Verse 32
श्रीभीष्म उवाच इति मतिरुपकल्पिता वितृष्णा भगवति सात्वतपुङ्गवे विभूम्नि । स्वसुखमुपगते क्वचिद्विहर्तुं प्रकृतिमुपेयुषि यद्भवप्रवाह: ॥ ३२ ॥
श्रीभीष्म उवाच—इति मति: वितृष्णा मया उपकल्पिता भगवति सात्वतपुङ्गवे विभूम्नि। स्वसुखमुपगते क्वचिद्विहर्तुं प्रकृतिमुपेयुषि यद्भवप्रवाहः॥
Verse 33
त्रिभुवनकमनं तमालवर्णं रविकरगौरवराम्बरं दधाने । वपुरलककुलावृताननाब्जं विजयसखे रतिरस्तु मेऽनवद्या ॥ ३३ ॥
त्रिभुवनकमनं तमालवर्णं रविकरगौरवराम्बरं दधाने। वपुरलककुलावृताननाब्जं विजयसखे रतिरस्तु मेऽनवद्या॥
Verse 34
युधि तुरगरजोविधूम्रविष्वक्- कचलुलितश्रमवार्यलङ्कृतास्ये । मम निशितशरैर्विभिद्यमान- त्वचि विलसत्कवचेऽस्तु कृष्ण आत्मा ॥ ३४ ॥
युधि तुरगरजोविधूम्रविष्वक्- कचलुलितश्रमवार्यलङ्कृतास्ये । मम निशितशरैर्विभिद्यमान- त्वचि विलसत्कवचेऽस्तु कृष्ण आत्मा ॥ ३४ ॥
Verse 35
सपदि सखिवचो निशम्य मध्ये निजपरयोर्बलयो रथं निवेश्य । स्थितवति परसैनिकायुरक्ष्णा हृतवति पार्थसखे रतिर्ममास्तु ॥ ३५ ॥
सपदि सखिवचो निशम्य मध्ये निजपरयोर्बलयो रथं निवेश्य । स्थितवति परसैनिकायुरक्ष्णा हृतवति पार्थसखे रतिर्ममास्तु ॥ ३५ ॥
Verse 36
व्यवहितपृतनामुखं निरीक्ष्य स्वजनवधाद्विमुखस्य दोषबुद्ध्या । कुमतिमहरदात्मविद्यया य- श्चरणरति: परमस्य तस्य मेऽस्तु ॥ ३६ ॥
व्यवहितपृतनामुखं निरीक्ष्य स्वजनवधाद्विमुखस्य दोषबुद्ध्या । कुमतिमहरदात्मविद्यया य- श्चरणरति: परमस्य तस्य मेऽस्तु ॥ ३६ ॥
Verse 37
स्वनिगममपहाय मत्प्रतिज्ञा- मृतमधिकर्तुमवप्लुतो रथस्थ: । धृतरथचरणोऽभ्ययाच्चलद्गु- र्हरिरिव हन्तुमिभं गतोत्तरीय: ॥ ३७ ॥
स्वनिगममपहाय मत्प्रतिज्ञा- मृतमधिकर्तुमवप्लुतो रथस्थ: । धृतरथचरणोऽभ्ययाच्चलद्गु- र्हरिरिव हन्तुमिभं गतोत्तरीय: ॥ ३७ ॥
Verse 38
शितविशिखहतो विशीर्णदंश: क्षतजपरिप्लुत आततायिनो मे । प्रसभमभिससार मद्वधार्थं स भवतु मे भगवान् गतिर्मुकुन्द: ॥ ३८ ॥
शितविशिखहतो विशीर्णदंश: क्षतजपरिप्लुत आततायिनो मे । प्रसभमभिससार मद्वधार्थं स भवतु मे भगवान् गतिर्मुकुन्द: ॥ ३८ ॥
Verse 39
विजयरथकुटुम्ब आत्ततोत्रे धृतहयरश्मिनि तच्छ्रियेक्षणीये । भगवति रतिरस्तु मे मुमूर्षो- र्यमिह निरीक्ष्य हता गता: स्वरूपम् ॥ ३९ ॥
मरणकाले मे परमा रतिः श्रीकृष्णे भगवति भवतु। कुरुक्षेत्रेऽर्जुनस्य सारथिं विजयरथकुटुम्बे स्थितं, दक्षिणहस्ते तोत्रं वामहस्ते हयरश्मिं धृतवन्तं, रथरक्षणे सावधानं, तच्छ्रियेक्षणीयं चिन्तये; ये तं ददृशुः ते देहान्ते स्वस्वरूपं जग्मुः।
Verse 40
ललितगतिविलासवल्गुहास- प्रणयनिरीक्षणकल्पितोरुमाना: । कृतमनुकृतवत्य उन्मदान्धा: प्रकृतिमगन् किल यस्य गोपवध्व: ॥ ४० ॥
ललितगतिविलासैर्वल्गुहासैः प्रणयनिरीक्षणैश्च यः गोपवधूनां महद् मानं कल्पितवान्। तस्य श्रीकृष्णस्य मनो मे स्थिरं भवतु; रासे तिरोभावे ता उन्मदान्धा इव तस्य चेष्टितं अनुकृत्य किल स्वप्रकृतिं जग्मुः।
Verse 41
मुनिगणनृपवर्यसङ्कुलेऽन्त: सदसि युधिष्ठिरराजसूय एषाम् । अर्हणमुपपेद ईक्षणीयो मम दृशिगोचर एष आविरात्मा ॥ ४१ ॥
युधिष्ठिरस्य राजसूये मुनिगणनृपवर्यसङ्कुलेऽन्तः सदसि, सर्वैः अर्हणमुपपेद ईक्षणीयः श्रीकृष्णः परमः पुरुषः। तदिदं मम दृशिगोचर एव आविरात्मा; तस्मिन् स्मरणे मे मनः प्रभौ निबध्यताम्।
Verse 42
तमिममहमजं शरीरभाजां हृदि हृदि धिष्ठितमात्मकल्पितानाम् । प्रतिदृशमिव नैकधार्कमेकं समधिगतोऽस्मि विधूतभेदमोह: ॥ ४२ ॥
तमिममजं शरीरभाजां हृदि हृदि धिष्ठितं, आत्मकल्पितानामपि अन्तःकरणे स्थितम्। प्रतिदृशमिव नैकधा आर्कमेकं—तथैव एकं कृष्णं समधिगतोऽस्मि; विधूतभेदमोहः सम्प्रति तस्मिन् एकस्मिन् सम्यग् ध्यायामि।
Verse 43
सूत उवाच कृष्ण एवं भगवति मनोवाग्दृष्टिवृत्तिभि: । आत्मन्यात्मानमावेश्य सोऽन्त:श्वास उपारमत् ॥ ४३ ॥
सूत उवाच—एवं कृष्णे भगवति मनोवाग्दृष्टिवृत्तिभिः आत्मन्यात्मानमावेश्य भीष्मदेवः सोऽन्तःश्वास उपारमत्।
Verse 44
सम्पद्यमानमाज्ञाय भीष्मं ब्रह्मणि निष्कले । सर्वे बभूवुस्ते तूष्णीं वयांसीव दिनात्यये ॥ ४४ ॥
भीष्मं ब्रह्मणि निष्कले सम्पद्यमानमाज्ञाय तत्र स्थिताः सर्वे जनाः दिनान्ते पक्षिण इव तूष्णीं बभूवुः।
Verse 45
तत्र दुन्दुभयो नेदुर्देवमानववादिता: । शशंसु: साधवो राज्ञां खात्पेतु: पुष्पवृष्टय: ॥ ४५ ॥
ततः देवमानववादिताः दुन्दुभयो नेदुः; साधवो राज्ञां शशंसुः, च खात् पुष्पवृष्टयः पेतुः।
Verse 46
तस्य निर्हरणादीनि सम्परेतस्य भार्गव । युधिष्ठिर: कारयित्वा मुहूर्तं दु:खितोऽभवत् ॥ ४६ ॥
हे भार्गव, भीष्मस्य सम्परेतस्य निर्हरणादीनि कर्माणि युधिष्ठिरः कारयित्वा मुहूर्तं दुःखितोऽभवत्।
Verse 47
तुष्टुवुर्मुनयो हृष्टा: कृष्णं तद्गुह्यनामभि: । ततस्ते कृष्णहृदया: स्वाश्रमान् प्रययु: पुन: ॥ ४७ ॥
हृष्टा मुनयः कृष्णं तद्गुह्यनामभिः स्तुत्वा, कृष्णहृदयाः सन्तः पुनः स्वाश्रमान् प्रययुः।
Verse 48
ततो युधिष्ठिरो गत्वा सहकृष्णो गजाह्वयम् । पितरं सान्त्वयामास गान्धारीं च तपस्विनीम् ॥ ४८ ॥
ततः युधिष्ठिरः सहकृष्णो गजाह्वयं गत्वा, पितरं गान्धारीं च तपस्विनीं सान्त्वयामास।
Verse 49
पित्रा चानुमतो राजा वासुदेवानुमोदित: । चकार राज्यं धर्मेण पितृपैतामहं विभु: ॥ ४९ ॥
पित्रा चानुमतो राजा वासुदेवानुमोदितः । युधिष्ठिरो धर्मेणैव पितृपैतामहं राज्यं चकार विभुः ॥
Frequently Asked Questions
Because rāja-dharma includes accountability for mass death and social disruption even when war is dharmic. The Bhāgavata presents Yudhiṣṭhira as a tender-hearted dhārmika who feels responsible for the loss of subjects; this moral sensitivity becomes the doorway for Bhīṣma’s instruction: accept the Lord’s arrangement, then protect and rebuild society.
Bhīṣma explicitly reveals that the one treated as cousin, friend, messenger, and counselor is actually the original Personality of Godhead—Ādi-Nārāyaṇa—present in everyone’s heart yet manifest by internal potency. The chapter resolves the apparent ‘human’ role of Kṛṣṇa as deliberate līlā that bewilders even great thinkers while nourishing devotee-rasa.
It exemplifies the Bhāgavata’s core soteriology: liberation and perfection arise from bhakti-smarana—single-point remembrance of Bhagavān—especially at anta-kāla. Bhīṣma’s senses withdraw, pain ceases by pure meditation, and he offers prayers centered on Kṛṣṇa’s līlā and lotus feet, demonstrating the devotee’s final refuge (śaraṇāgati) beyond karma and duality.
Uttarāyaṇa is traditionally regarded as an auspicious time for yogic departure, and Bhīṣma—blessed with icchā-mṛtyu—waits for it. The Bhāgavata uses this to highlight mastery over the body and timing, while still emphasizing that the decisive factor is devotion: his perfected meditation on Kṛṣṇa.
He outlines varṇa and āśrama based on guṇa and qualification, explains twofold engagement (attachment and detachment) as methods of regulation, and details dāna (charity), rāja-nīti (pragmatic governance), sādhana for mokṣa, and duties of women and devotees—showing how social dharma culminates when aligned with devotion to Bhagavān.