Adhyaya 8
Kuntī’s Prayers and the Neutralization of the Brahmāstra (Uttarā Protected; Yudhiṣṭhira’s Grief Begins)
कुरुक्षेत्रयुद्धानन्तरं पाण्डवाः गङ्गातटे श्राद्धकर्माणि कुर्वन्तः शोकाकुला बभूवुः। कृष्णः मुनिभिश्च सह काल-कर्म-ईश्वरनियमं स्मारयित्वा तान् सान्त्वयति। युधिष्ठिरस्य अश्वमेधयज्ञानन्तरं कृष्णे द्वारकां गन्तुमुद्यते, उत्तरा भीता शरणं याचते—अश्वत्थाम्ना ब्रह्मास्त्रं मुक्तं कुलस्य अन्त्यबीजं नाशयितुम्। पाण्डवाः शस्त्राणि गृह्णन्ति, किन्तु कृष्णः सुदर्शनयोगमायाभ्यां गर्भं रक्षति; विष्णुशक्त्या तदस्त्रं निष्फलं भवति, परीक्षित्तेन वंशः रक्ष्यते। कृष्णस्य प्रस्थानसमीपे कुन्ती तस्य परत्वं सख्यलीलां च, विपदां स्मरणद्वारत्वं, अनन्यभक्तेः आवश्यकतां च स्तुतिभिः प्रार्थयति। ततः युधिष्ठिरः शोकानलशान्त्यभावात् कृष्णं निरोद्धुम् आरभ्य युद्धहिंसायाः पापबुद्ध्या धर्मप्रायश्चित्तविचारं प्रवर्तयति।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच अथ ते सम्परेतानां स्वानामुदकमिच्छताम् । दातुं सकृष्णा गङ्गायां पुरस्कृत्य ययु: स्त्रिय: ॥ १ ॥
सूत उवाच—ततः पाण्डवाः स्वेषां सम्परेतानां पितृणामुदकदानं कर्तुमिच्छन्तः, सकृष्णा द्रौपद्याः सह गङ्गां प्रति ययुः; स्त्रियः पुरस्कृत्याग्रतः प्रचेलुः।
Verse 2
ते निनीयोदकं सर्वे विलप्य च भृशं पुन: । आप्लुता हरिपादाब्जरज:पूतसरिज्जले ॥ २ ॥
ते सर्वे तत्रोदकं निनीय भृशं विलप्य पुनः, हरिपादाब्जरजःपूतसरित्जले आप्लुताः।
Verse 3
तत्रासीनं कुरुपतिं धृतराष्ट्रं सहानुजम् । गान्धारीं पुत्रशोकार्तां पृथां कृष्णां च माधव: ॥ ३ ॥
तत्र कुरुपतिः युधिष्ठिरोऽनुजैः सहासीनः; धृतराष्ट्रो गान्धारी पुत्रशोकार्ता, तथा पृथाकृष्णे च, सर्वे शोकाकुलाः; माधवोऽपि तत्रासीत्।
Verse 4
सान्त्वयामास मुनिभिर्हतबन्धूञ्शुचार्पितान् । भूतेषु कालस्य गतिं दर्शयन्न प्रतिक्रियाम् ॥ ४ ॥
स तान् हतबन्धून् शुचार्पितान् मुनिभिः सह सान्त्वयामास, भूतेषु कालस्य गतिं तदनुरूपां प्रतिक्रियां च दर्शयन्।
Verse 5
साधयित्वाजातशत्रो: स्वं राज्यं कितवैर्हृतम् । घातयित्वासतो राज्ञ: कचस्पर्शक्षतायुष: ॥ ५ ॥
अजातशत्रोः स्वं राज्यं कितवैर्हृतं साधयित्वा, असतो राज्ञः कचस्पर्शक्षतायुषः घातयित्वा च; ये च तेन सह राजानः, तेऽपि तेन निहताः, अन्येऽपि क्षीणायुषो मृताः।
Verse 6
याजयित्वाश्वमेधैस्तं त्रिभिरुत्तमकल्पकै: । तद्यश: पावनं दिक्षु शतमन्योरिवातनोत् ॥ ६ ॥
याजयित्वाश्वमेधैस्तं त्रिभिरुत्तमकल्पकै: । तद्यश: पावनं दिक्षु शतमन्योरिवातनोत् ॥ ६ ॥
Verse 7
आमन्त्र्य पाण्डुपुत्रांश्च शैनेयोद्धवसंयुत: । द्वैपायनादिभिर्विप्रै: पूजितै: प्रतिपूजित: ॥ ७ ॥
आमन्त्र्य पाण्डुपुत्रांश्च शैनेयोद्धवसंयुत: । द्वैपायनादिभिर्विप्रै: पूजितै: प्रतिपूजित: ॥ ७ ॥
Verse 8
गन्तुं कृतमतिर्ब्रह्मन् द्वारकां रथमास्थित: । उपलेभेऽभिधावन्तीमुत्तरां भयविह्वलाम् ॥ ८ ॥
गन्तुं कृतमतिर्ब्रह्मन् द्वारकां रथमास्थित: । उपलेभेऽभिधावन्तीमुत्तरां भयविह्वलाम् ॥ ८ ॥
Verse 9
उत्तरोवाच पाहि पाहि महायोगिन् देवदेव जगत्पते । नान्यं त्वदभयं पश्ये यत्र मृत्यु: परस्परम् ॥ ९ ॥
उत्तरोवाच पाहि पाहि महायोगिन् देवदेव जगत्पते । नान्यं त्वदभयं पश्ये यत्र मृत्यु: परस्परम् ॥ ९ ॥
Verse 10
अभिद्रवति मामीश शरस्तप्तायसो विभो । कामं दहतु मां नाथ मा मे गर्भो निपात्यताम् ॥ १० ॥
अभिद्रवति मामीश शरस्तप्तायसो विभो । कामं दहतु मां नाथ मा मे गर्भो निपात्यताम् ॥ १० ॥
Verse 11
सूत उवाच उपधार्य वचस्तस्या भगवान् भक्तवत्सल: । अपाण्डवमिदं कर्तुं द्रौणेरस्त्रमबुध्यत ॥ ११ ॥
सूत उवाच—तस्या वचांसि सम्यगुपधार्य भक्तवत्सलो भगवान् श्रीकृष्णः अपाण्डवकुलस्य शेषजीवितं नाशयितुं द्रौणिपुत्रेणाश्वत्थाम्ना ब्रह्मास्त्रं क्षिप्तमिति तत्क्षणादबुध्यत्।
Verse 12
तर्ह्येवाथ मुनिश्रेष्ठ पाण्डवा: पञ्च सायकान् । आत्मनोऽभिमुखान्दीप्तानालक्ष्यास्त्राण्युपाददु: ॥ १२ ॥
तर्ह्येव, मुनिश्रेष्ठ, पाण्डवाः स्वाभिमुखं दीप्तं ब्रह्मास्त्रं विलोक्य, पञ्च सायकान् स्वस्वास्त्राणि चोपाददुः।
Verse 13
व्यसनं वीक्ष्य तत्तेषामनन्यविषयात्मनाम् । सुदर्शनेन स्वास्त्रेण स्वानां रक्षां व्यधाद्विभु: ॥ १३ ॥
तेषामनन्यविषयात्मनां शरणागतभक्तानां व्यसनं वीक्ष्य, विभुः श्रीकृष्णः स्वास्त्रेण सुदर्शनेन स्वजनरक्षां तत्क्षणाद्व्यधात्।
Verse 14
अन्त:स्थ: सर्वभूतानामात्मा योगेश्वरोहरि: । स्वमाययावृणोद्गर्भं वैराट्या: कुरुतन्तवे ॥ १४ ॥
अन्तःस्थः सर्वभूतानामात्मा योगेश्वरो हरिः, कुरुवंशतन्तवे रक्षार्थं वैराट्याः उत्तरायाः गर्भं स्वमायया आवृणोत्।
Verse 15
यद्यप्यस्त्रं ब्रह्मशिरस्त्वमोघं चाप्रतिक्रियम् । वैष्णवं तेज आसाद्य समशाम्यद् भृगूद्वह ॥ १५ ॥
यद्यपि द्रौणिना मुक्तं ब्रह्मशिरोऽस्त्रममोघं चाप्रतिक्रियम्, तथापि भृगूद्वह शौ्नक, वैष्णवं तेजः आसाद्य तत् समशाम्यत्।
Verse 16
मा मंस्था ह्येतदाश्चर्यं सर्वाश्चर्यमयेऽच्युते । य इदं मायया देव्या सृजत्यवति हन्त्यज: ॥ १६ ॥
मा मंस्था ह्येतदाश्चर्यं सर्वाश्चर्यमयेऽच्युते । य इदं मायया देव्या सृजत्यवति हन्त्यजः ॥
Verse 17
ब्रह्मतेजोविनिर्मुक्तैरात्मजै: सह कृष्णया । प्रयाणाभिमुखं कृष्णमिदमाह पृथा सती ॥ १७ ॥
ब्रह्मतेजोविनिर्मुक्तैरात्मजैः सह कृष्णया । प्रयाणाभिमुखं कृष्णमिदमाह पृथा सती ॥
Verse 18
कुन्त्युवाच नमस्ये पुरुषं त्वाद्यमीश्वरं प्रकृते: परम् । अलक्ष्यं सर्वभूतानामन्तर्बहिरवस्थितम् ॥ १८ ॥
कुन्त्युवाच नमस्ये पुरुषं त्वाद्यमीश्वरं प्रकृतेः परम् । अलक्ष्यं सर्वभूतानामन्तर्बहिरवस्थितम् ॥
Verse 19
मायाजवनिकाच्छन्नमज्ञाधोक्षजमव्ययम् । न लक्ष्यसे मूढदृशा नटो नाट्यधरो यथा ॥ १९ ॥
मायाजवनिकाच्छन्नमज्ञाधोक्षजमव्ययम् । न लक्ष्यसे मूढदृशा नटो नाट्यधरो यथा ॥
Verse 20
तथा परमहंसानां मुनीनाममलात्मनाम् । भक्तियोगविधानार्थं कथं पश्येम हि स्त्रिय: ॥ २० ॥
तथा परमहंसानां मुनीनाममलात्मनाम् । भक्तियोगविधानार्थं कथं पश्येम हि स्त्रियः ॥
Verse 21
कृष्णाय वासुदेवाय देवकीनन्दनाय च । नन्दगोपकुमाराय गोविन्दाय नमो नम: ॥ २१ ॥
कृष्णाय वासुदेवाय देवकीनन्दनाय च । नन्दगोपकुमाराय गोविन्दाय नमो नमः ॥
Verse 22
नम: पङ्कजनाभाय नम: पङ्कजमालिने । नम: पङ्कजनेत्राय नमस्ते पङ्कजाङ्घ्रये ॥ २२ ॥
नमः पङ्कजनाभाय नमः पङ्कजमालिने । नमः पङ्कजनेत्राय नमस्ते पङ्कजाङ्घ्रये ॥
Verse 23
यथा हृषीकेश खलेन देवकी कंसेन रुद्धातिचिरं शुचार्पिता । विमोचिताहं च सहात्मजा विभो त्वयैव नाथेन मुहुर्विपद्गणात् ॥ २३ ॥
यथा हृषीकेश खलेन देवकी कंसेन रुद्धातिचिरं शुचार्पिता । विमोचिताहं च सहात्मजा विभो त्वयैव नाथेन मुहुर्विपद्गणात् ॥
Verse 24
विषान्महाग्ने: पुरुषाददर्शना- दसत्सभाया वनवासकृच्छ्रत: । मृधे मृधेऽनेकमहारथास्त्रतो द्रौण्यस्त्रतश्चास्म हरेऽभिरक्षिता: ॥ २४ ॥
विषान्महाग्नेः पुरुषाददर्शनादसत्सभाया वनवासकृच्छ्रतः । मृधे मृधेऽनेकमहारथास्त्रतो द्रौण्यस्त्रतश्चास्म हरेऽभिरक्षिताः ॥
Verse 25
विपद: सन्तु ता: शश्वत्तत्र तत्र जगद्गुरो । भवतो दर्शनं यत्स्यादपुनर्भवदर्शनम् ॥ २५ ॥
विपदः सन्तु ताः शश्वत्तत्र तत्र जगद्गुरो । भवतो दर्शनं यत्स्यादपुनर्भवदर्शनम् ॥
Verse 26
जन्मैश्वर्यश्रुतश्रीभिरेधमानमद: पुमान् । नैवार्हत्यभिधातुं वै त्वामकिञ्चनगोचरम् ॥ २६ ॥
हे प्रभो, त्वं सुलभः, किन्तु केवलं अकिञ्चनानां गोचरः। जन्म-ऐश्वर्य-श्रुति-श्रीभिः वर्धमानमदः पुमान् त्वां भक्त्या नाभिधातुं नर्हति।
Verse 27
नमोऽकिञ्चनवित्ताय निवृत्तगुणवृत्तये । आत्मारामाय शान्ताय कैवल्यपतये नम: ॥ २७ ॥
अकिञ्चनवित्ताय नमो नमः; निवृत्तगुणवृत्तये। आत्मारामाय शान्ताय कैवल्यपतये नमः।
Verse 28
मन्ये त्वां कालमीशानमनादिनिधनं विभुम् । समं चरन्तं सर्वत्र भूतानां यन्मिथ: कलि: ॥ २८ ॥
त्वां कालं मन्ये—ईशानम्, अनादिनिधनं विभुम्। सर्वत्र समं चरन्तं; भूतानां मिथः कलिः सङ्गात् जायते।
Verse 29
न वेद कश्चिद्भगवंश्चिकीर्षितं तवेहमानस्य नृणां विडम्बनम् । न यस्य कश्चिद्दयितोऽस्ति कर्हिचिद् द्वेष्यश्च यस्मिन् विषमा मतिर्नृणाम् ॥ २९ ॥
हे भगवन्, तव चिकीर्षितं न कश्चिद्वेद; नृणां विडम्बनं यत् मानुषवत् दृश्यते। न कश्चिद् तव दयितो न च द्वेष्यः; विषमा मतिरेव जनानाम्।
Verse 30
जन्म कर्म च विश्वात्मन्नजस्याकर्तुरात्मन: । तिर्यङ्नृषिषु याद:सु तदत्यन्तविडम्बनम् ॥ ३० ॥
हे विश्वात्मन्, अजस्य अकर्तुरात्मनः तव जन्म कर्म च अत्यन्तविडम्बनम्। तिर्यङ्-नृ-ऋषिषु यादःसु च स्वयमेव अवतरणं मोहकरम्।
Verse 31
गोप्याददे त्वयि कृतागसि दाम तावद् या ते दशाश्रुकलिलाञ्जनसम्भ्रमाक्षम् । वक्त्रं निनीय भयभावनया स्थितस्य सा मां विमोहयति भीरपि यद्बिभेति ॥ ३१ ॥
हे कृष्ण! यदा त्वयि कृतागसि यशोदा दाम गृहित्वा बद्धुमुद्यताभूत्, तदा ते दशाभिः अश्रुभिः कलिलं अञ्जनं प्रविलाप्य, सम्भ्रमभीताक्षं वक्त्रं निनीय स्थितम्। सा दृश्यः मां विमोहयति—यतो भयरूपोऽपि यस्मात् बिभेति, तस्मात् त्वं भीतोऽभूः।
Verse 32
केचिदाहुरजं जातं पुण्यश्लोकस्य कीर्तये । यदो: प्रियस्यान्ववाये मलयस्येव चन्दनम् ॥ ३२ ॥
केचिदाहुः—अजः सन् अपि पुण्यश्लोकानां कीर्तये जातः। अन्ये च—यदोः प्रियस्य तव भक्तस्य अन्ववाये जातः, मलयगिरौ चन्दनमिव तस्य कुलं सुगन्धयन्।
Verse 33
अपरे वसुदेवस्य देवक्यां याचितोऽभ्यगात् । अजस्त्वमस्य क्षेमाय वधाय च सुरद्विषाम् ॥ ३३ ॥
अपरे वदन्ति—वसुदेवदेवक्यौ त्वां याचितवन्तौ, तस्मात् तयोः पुत्रत्वेन अभ्यगाः। त्वं तु अज एव; तयोः क्षेमाय, सुरद्विषां वधाय च जन्म गृह्णासि।
Verse 34
भारावतारणायान्ये भुवो नाव इवोदधौ । सीदन्त्या भूरिभारेण जातो ह्यात्मभुवार्थित: ॥ ३४ ॥
अन्ये वदन्ति—भूरिभारेण सीदन्ती भूरिव नौः इवोदधौ, तस्याः भारावतारणाय आत्मभुवः (ब्रह्मणः) अर्थितः सन् त्वं जातः, लोकदुःखं शमयितुम्।
Verse 35
भवेऽस्मिन् क्लिश्यमानानामविद्याकामकर्मभि: । श्रवणस्मरणार्हाणि करिष्यन्निति केचन ॥ ३५ ॥
केचन पुनराहुः—अविद्याकामकर्मभिः क्लिश्यमानानां संसारीणां हिताय, श्रवणस्मरणादि-भक्तिसेवानि पुनरुद्धर्तुं, तानि श्रवणस्मरणार्हाणि करिष्यन् इति त्वं प्रादुर्भूतः।
Verse 36
शृण्वन्ति गायन्ति गृणन्त्यभीक्ष्णश: स्मरन्ति नन्दन्ति तवेहितं जना: । त एव पश्यन्त्यचिरेण तावकं भवप्रवाहोपरमं पदाम्बुजम् ॥ ३६ ॥
हे कृष्ण! ये जना निरन्तरं तव दिव्यचरितं शृण्वन्ति, गायन्ति, गृणन्ति, स्मरन्ति वा, तथा परेषां तदनुष्ठाने नन्दन्ति; तेऽचिरेण तव भवप्रवाह-निवर्तकं पदाम्बुजं पश्यन्ति।
Verse 37
अप्यद्य नस्त्वं स्वकृतेहित प्रभो जिहाससि स्वित्सुहृदोऽनुजीविन: । येषां न चान्यद्भवत: पदाम्बुजात् परायणं राजसु योजितांहसाम् ॥ ३७ ॥
प्रभो! स्वकृतेहित! अपि अद्य त्वं अस्मान् जिहाससि किम्? वयं तव सुहृदः अनुजीविनः; राजसु योजितांहसां मध्ये भवतः पदाम्बुजात् अन्यत् परायणं नास्ति।
Verse 38
के वयं नामरूपाभ्यां यदुभि: सह पाण्डवा: । भवतोऽदर्शनं यर्हि हृषीकाणामिवेशितु: ॥ ३८ ॥
वयं के नामरूपाभ्यां? यदुभिः सह पाण्डवाः। यर्हि भवतोऽदर्शनं, तर्हि हृषीकाणामिव ईशितुः विना सर्वं कीर्तिकर्म च नश्येत्।
Verse 39
नेयं शोभिष्यते तत्र यथेदानीं गदाधर । त्वत्पदैरङ्किता भाति स्वलक्षणविलक्षितै: ॥ ३९ ॥
गदाधर! नेयं तत्र शोभिष्यते यथेदानीम्; इयं तु त्वत्पदैः स्वलक्षण-विलक्षितैः अङ्किता भाति, त्वयि गते शोभा न भविष्यति।
Verse 40
इमे जनपदा: स्वृद्धा: सुपक्वौषधिवीरुध: । वनाद्रिनद्युदन्वन्तो ह्येधन्ते तव वीक्षितै: ॥ ४० ॥
इमे जनपदाः स्वृद्धाः सुपक्वौषधिवीरुधः; वनाद्रिनद्युदन्वन्तो ह्येधन्ते तव वीक्षितैः।
Verse 41
अथ विश्वेश विश्वात्मन् विश्वमूर्ते स्वकेषु मे । स्नेहपाशमिमं छिन्धि दृढं पाण्डुषु वृष्णिषु ॥ ४१ ॥
अथ विश्वेश विश्वात्मन् विश्वमूर्ते मम स्वकेषु पाण्डुषु वृष्णिषु च दृढं स्नेहपाशमिमं छिन्धि।
Verse 42
त्वयि मेऽनन्यविषया मतिर्मधुपतेऽसकृत् । रतिमुद्वहतादद्धा गङ्गेवौघमुदन्वति ॥ ४२ ॥
मधुपते त्वयि मे मतिरेवानन्यविषया असकृत् रतिमुद्वहतादद्धा गङ्गेवौघमुदन्वति।
Verse 43
श्रीकृष्ण कृष्णसख वृष्ण्यृषभावनिध्रुग् राजन्यवंशदहनानपवर्गवीर्य । गोविन्द गोद्विजसुरार्तिहरावतार योगेश्वराखिलगुरो भगवन्नमस्ते ॥ ४३ ॥
श्रीकृष्ण कृष्णसख वृष्ण्यृषभावनिध्रुग् राजन्यवंशदहनानपवर्गवीर्य। गोविन्द गोद्विजसुरार्तिहरावतार योगेश्वराखिलगुरो भगवन्नमस्ते।
Verse 44
सूत उवाच पृथयेत्थं कलपदै: परिणूताखिलोदय: । मन्दं जहास वैकुण्ठो मोहयन्निव मायया ॥ ४४ ॥
सूत उवाच—पृथयेत्थं कलपदैः परिणूताखिलोदयः श्रुत्वा वैकुण्ठो मन्दं जहास, मायया मोहयन्निव।
Verse 45
तां बाढमित्युपामन्त्र्य प्रविश्य गजसाह्वयम् । स्त्रियश्च स्वपुरं यास्यन् प्रेम्णा राज्ञा निवारित: ॥ ४५ ॥
तां बाढमित्युपामन्त्र्य प्रविश्य गजसाह्वयं स्त्रियश्च स्वपुरं यास्यन् प्रेम्णा राज्ञा निवारितः।
Verse 46
व्यासाद्यैरीश्वरेहाज्ञै: कृष्णेनाद्भुतकर्मणा । प्रबोधितोऽपीतिहासैर्नाबुध्यत शुचार्पित: ॥ ४६ ॥
व्यासाद्यैरीश्वरेहाज्ञै: कृष्णेनाद्भुतकर्मणा । प्रबोधितोऽपीतिहासैर्नाबुध्यत शुचार्पित: ॥ ४६ ॥
Verse 47
आह राजा धर्मसुतश्चिन्तयन् सुहृदां वधम् । प्राकृतेनात्मना विप्रा: स्नेहमोहवशं गत: ॥ ४७ ॥
आह राजा धर्मसुतश्चिन्तयन् सुहृदां वधम् । प्राकृतेनात्मना विप्रा: स्नेहमोहवशं गत: ॥ ४७ ॥
Verse 48
अहो मे पश्यताज्ञानं हृदि रूढं दुरात्मन: । पारक्यस्यैव देहस्य बह्व्यो मेऽक्षौहिणीर्हता: ॥ ४८ ॥
अहो मे पश्यताज्ञानं हृदि रूढं दुरात्मन: । पारक्यस्यैव देहस्य बह्व्यो मेऽक्षौहिणीर्हता: ॥ ४८ ॥
Verse 49
बालद्विजसुहृन्मित्रपितृभ्रातृगुरुद्रुह: । न मे स्यान्निरयान्मोक्षो ह्यपि वर्षायुतायुतै: ॥ ४९ ॥
बालद्विजसुहृन्मित्रपितृभ्रातृगुरुद्रुह: । न मे स्यान्निरयान्मोक्षो ह्यपि वर्षायुतायुतै: ॥ ४९ ॥
Verse 50
नैनो राज्ञ: प्रजाभर्तुर्धर्मयुद्धे वधो द्विषाम् । इति मे न तु बोधाय कल्पते शासनं वच: ॥ ५० ॥
नैनो राज्ञ: प्रजाभर्तुर्धर्मयुद्धे वधो द्विषाम् । इति मे न तु बोधाय कल्पते शासनं वच: ॥ ५० ॥
Verse 51
स्त्रीणां मद्धतबन्धूनां द्रोहो योऽसाविहोत्थित: । कर्मभिर्गृहमेधीयैर्नाहं कल्पो व्यपोहितुम् ॥ ५१ ॥
स्त्रीणां मद्धतबन्धूनां द्रोहो योऽसाविहोत्थित: । कर्मभिर्गृहमेधीयैर्नाहं कल्पो व्यपोहितुम् ॥ ५१ ॥
Verse 52
यथा पङ्केन पङ्काम्भ: सुरया वा सुराकृतम् । भूतहत्यां तथैवैकां न यज्ञैर्मार्ष्टुमर्हति ॥ ५२ ॥
यथा पङ्केन पङ्काम्भ: सुरया वा सुराकृतम् । भूतहत्यां तथैवैकां न यज्ञैर्मार्ष्टुमर्हति ॥ ५२ ॥
Frequently Asked Questions
Aśvatthāmā’s act represents vengeance degenerating into adharma: unable to defeat the Pāṇḍavas directly, he targets the future—ending the Kuru succession by killing the unborn heir. Śāstrically, it illustrates how brahminical power (astra-vidyā) becomes catastrophic when divorced from dharma. The episode also foregrounds vaṁśānucarita: the Bhāgavata’s historical continuity depends on Parīkṣit’s survival, through whom the later narration to Śukadeva becomes possible.
The text stresses that the brahmāstra is ‘without check or counteraction’ on the material plane, yet it is foiled when confronted by Viṣṇu’s strength. This teaches hierarchical theology: all astras and devas operate within the Lord’s sovereignty. Kṛṣṇa’s Sudarśana and personal energy (yogamāyā) protect the embryo, demonstrating rakṣā for surrendered devotees and establishing that the Supreme is not merely a powerful hero but the ultimate controller of all energies.
Kuntī’s prayers articulate bhakti’s inner grammar: God is simultaneously transcendent (beyond guṇas and sense perception) and intimate (Yaśodā binding Him). She interprets repeated calamities as grace because they intensify darśana and remembrance, and she asks for detachment from clan-identity in favor of uninterrupted devotion—like the Gaṅgā flowing to the sea. The prayers also critique material pride (birth, wealth, education, beauty) as an obstacle to sincere approach, emphasizing humility and dependence.
Uttarā’s embryo—later Mahārāja Parīkṣit—is saved. This is crucial because Parīkṣit becomes the listener of the Bhāgavata from Śukadeva Gosvāmī; thus, the preservation of his life safeguards the very historical channel through which the Purāṇa’s teachings are delivered to the world.