Adhyaya 7
Vyāsa’s Vision, the Power of Bhāgavatam, and the Arrest of Aśvatthāmā
शौनकस्य प्रश्नानुसारं सूतः व्यासदेवस्य नारदोपदेशोत्तरनिश्चयं वर्णयति। सः सरस्वत्याः तीरे शम्याप्रासे निवसन् आत्मानं शुद्ध्वा भक्तियोगेन साक्षात् परमपुरुषं तस्याधीनां मायां च ददर्श। गुणेभ्यः पृथगपि जीवः अभिमानदोषात् दुःखभयादिभिः पीड्यते इति दृष्ट्वा, तस्य प्रत्यक्षौषधं श्रीमद्भागवतं संकलयामास; केवलश्रवणेनापि भक्ति: प्रज्वलति शोकभयं दहति। ततः सः एतत् परिष्कृतं ग्रन्थं शुकदेवाय उपदिदेश; ‘आत्मारामः किमर्थं पठेत्?’ इति प्रश्नस्य उत्तरं—भगवतः अनिर्वचनीयगुणा मुक्तानपि आकर्षन्ति। अनन्तरं कुरुक्षेत्रोत्तरकाले अश्वत्थामा द्रौपद्याः सुप्तपुत्रान् हत्वा पलायते, अर्जुनात् त्रस्तः ब्रह्मास्त्रं मुमोच, प्रत्याहारं न जानन्। कृष्णेन निर्देशितः अर्जुनः प्रतिब्रह्मास्त्रेण लोकान् रक्षन् अस्त्रयोः प्रत्याहारं कृत्वा अश्वत्थामानं गृहीत्वा दण्डदययोः धर्मसङ्कटं प्राप्नोति; द्रौपद्याः करुणा कृष्णस्य सूक्ष्मोपदेशश्च पराध्यायस्य भूमिं रचयतः।
Shlokas
Verse 1
शौनक उवाच निर्गते नारदे सूत भगवान् बादरायण: । श्रुतवांस्तदभिप्रेतं तत: किमकरोद्विभु: ॥ १ ॥
शौनक उवाच—निर्गते नारदे, सूत, भगवान् बादरायणः श्रुतवान् तदभिप्रेतम्; ततः किं अकरोद्विभुः॥
Verse 2
सूत उवाच ब्रह्मनद्यां सरस्वत्यामाश्रम: पश्चिमे तटे । शम्याप्रास इति प्रोक्त ऋषीणां सत्रवर्धन: ॥ २ ॥
सूत उवाच—ब्रह्मनद्यां सरस्वत्याम् पश्चिमे तटे शम्याप्रास इत्याख्यः आश्रमोऽस्ति, यः ऋषीणां सत्रवर्धनः॥
Verse 3
तस्मिन् स्व आश्रमे व्यासो बदरीषण्डमण्डिते । आसीनोऽप उपस्पृश्य प्रणिदध्यौ मन: स्वयम् ॥ ३ ॥
तस्मिन् स्वाश्रमे व्यासः बदरीषण्डमण्डिते आसीनः, अप उपस्पृश्य शुद्ध्यर्थं, स्वयम् मनः प्रणिदध्यौ॥
Verse 4
भक्तियोगेन मनसि सम्यक् प्रणिहितेऽमले । अपश्यत्पुरुषं पूर्णं मायां च तदपाश्रयम् ॥ ४ ॥
स भक्ति-योगेन मनसि सम्यक् प्रणिहितेऽमले, पूर्णं पुरुषं परमात्मानं ददर्श, तदधीनां च मायां बहिरङ्गशक्तिम्।
Verse 5
यया सम्मोहितो जीव आत्मानं त्रिगुणात्मकम् । परोऽपि मनुतेऽनर्थं तत्कृतं चाभिपद्यते ॥ ५ ॥
यया मायया सम्मोहितो जीवः, त्रिगुणातीतोऽपि, आत्मानं त्रिगुणात्मकं मन्यते; तदनर्थं स्वकृतं चाभिपद्यते।
Verse 6
अनर्थोपशमं साक्षाद्भक्तियोगमधोक्षजे । लोकस्याजानतो विद्वांश्चक्रे सात्वतसंहिताम् ॥ ६ ॥
अनर्थोपशमं साक्षाद् अधोक्षजे भक्तियोगः; लोकस्याजानतो विद्वान् व्यासः सात्वत-संहितां चकार।
Verse 7
यस्यां वै श्रूयमाणायां कृष्णे परमपूरुषे । भक्तिरुत्पद्यते पुंस: शोकमोहभयापहा ॥ ७ ॥
यस्यां संहितायां श्रूयमाणायां कृष्णे परमपूरुषे, पुंसो भक्तिरुत्पद्यते, या शोक-मोह-भयापहा।
Verse 8
स संहितां भागवतीं कृत्वानुक्रम्य चात्मजम् । शुकमध्यापयामास निवृत्तिनिरतं मुनि: ॥ ८ ॥
स मुनिर्व्यासः भागवतीं संहितां कृत्वा अनुक्रम्य च, निवृत्तिनिरतं स्वात्मजं शुकं अध्यापयामास।
Verse 9
शौनक उवाच स वै निवृत्तिनिरत: सर्वत्रोपेक्षको मुनि: । कस्य वा बृहतीमेतामात्माराम: समभ्यसत् ॥ ९ ॥
शौनक उवाच—स वै निवृत्तिनिरतः सर्वत्रोपेक्षको मुनिः। कस्य वा बृहतीमेतामात्मारामः समभ्यसत्॥
Verse 10
सूत उवाच आत्मारामाश्च मुनयो निर्ग्रन्था अप्युरुक्रमे । कुर्वन्त्यहैतुकीं भक्तिमित्थम्भूतगुणो हरि: ॥ १० ॥
सूत उवाच—आत्मारामाश्च मुनयो निर्ग्रन्था अप्युरुक्रमे। कुर्वन्त्यहैतुकीं भक्तिमित्थम्भूतगुणो हरिः॥
Verse 11
हरेर्गुणाक्षिप्तमतिर्भगवान् बादरायणि: । अध्यगान्महदाख्यानं नित्यं विष्णुजनप्रिय: ॥ ११ ॥
हरेर्गुणाक्षिप्तमतिर्भगवान् बादरायणिः। अध्यगान्महदाख्यानं नित्यं विष्णुजनप्रियः॥
Verse 12
परीक्षितोऽथ राजर्षेर्जन्मकर्मविलापनम् । संस्थां च पाण्डुपुत्राणां वक्ष्ये कृष्णकथोदयम् ॥ १२ ॥
परीक्षितोऽथ राजर्षेर्जन्मकर्मविलापनम्। संस्थां च पाण्डुपुत्राणां वक्ष्ये कृष्णकथोदयम्॥
Verse 13
यदा मृधे कौरवसृञ्जयानां वीरेष्वथो वीरगतिं गतेषु । वृकोदराविद्धगदाभिमर्श- भग्नोरुदण्डे धृतराष्ट्रपुत्रे ॥ १३ ॥ भर्तु: प्रियं द्रौणिरिति स्म पश्यन् कृष्णासुतानां स्वपतां शिरांसि । उपाहरद्विप्रियमेव तस्य जुगुप्सितं कर्म विगर्हयन्ति ॥ १४ ॥
यदा मृधे कौरवसृञ्जयानां वीरेष्वथो वीरगतिं गतेषु। वृकोदराविद्धगदाभिमर्श-भग्नोरुदण्डे धृतराष्ट्रपुत्रे॥ भर्तुः प्रियं द्रौणिरिति स्म पश्यन् कृष्णासुतानां स्वपतां शिरांसि। उपाहरद्विप्रियमेव तस्य जुगुप्सितं कर्म विगर्हयन्ति॥
Verse 14
यदा मृधे कौरवसृञ्जयानां वीरेष्वथो वीरगतिं गतेषु । वृकोदराविद्धगदाभिमर्श- भग्नोरुदण्डे धृतराष्ट्रपुत्रे ॥ १३ ॥ भर्तु: प्रियं द्रौणिरिति स्म पश्यन् कृष्णासुतानां स्वपतां शिरांसि । उपाहरद्विप्रियमेव तस्य जुगुप्सितं कर्म विगर्हयन्ति ॥ १४ ॥
यदा मृधे कौरवसृञ्जयानां वीरेष्वथो वीरगतिं गतेषु । वृकोदराविद्धगदाभिमर्श- भग्नोरुदण्डे धृतराष्ट्रपुत्रे ॥ १३ ॥ भर्तु: प्रियं द्रौणिरिति स्म पश्यन् कृष्णासुतानां स्वपतां शिरांसि । उपाहरद्विप्रियमेव तस्य जुगुप्सितं कर्म विगर्हयन्ति ॥ १४ ॥
Verse 15
माता शिशूनां निधनं सुतानां निशम्य घोरं परितप्यमाना । तदारुदद्वाष्पकलाकुलाक्षी तां सान्त्वयन्नाह किरीटमाली ॥ १५ ॥
माता शिशूनां निधनं सुतानां निशम्य घोरं परितप्यमाना । तदारुदद्वाष्पकलाकुलाक्षी तां सान्त्वयन्नाह किरीटमाली ॥ १५ ॥
Verse 16
तदा शुचस्ते प्रमृजामि भद्रे यद्ब्रह्मबन्धो: शिर आततायिन: । गाण्डीवमुक्तैर्विशिखैरुपाहरे त्वाक्रम्य यत्स्नास्यसि दग्धपुत्रा ॥ १६ ॥
तदा शुचस्ते प्रमृजामि भद्रे यद्ब्रह्मबन्धो: शिर आततायिन: । गाण्डीवमुक्तैर्विशिखैरुपाहरे त्वाक्रम्य यत्स्नास्यसि दग्धपुत्रा ॥ १६ ॥
Verse 17
इति प्रियां वल्गुविचित्रजल्पै: स सान्त्वयित्वाच्युतमित्रसूत: । अन्वाद्रवद्दंशित उग्रधन्वा कपिध्वजो गुरुपुत्रं रथेन ॥ १७ ॥
इति प्रियां वल्गुविचित्रजल्पै: स सान्त्वयित्वाच्युतमित्रसूत: । अन्वाद्रवद्दंशित उग्रधन्वा कपिध्वजो गुरुपुत्रं रथेन ॥ १७ ॥
Verse 18
तमापतन्तं स विलक्ष्य दूरात् कुमारहोद्विग्नमना रथेन । पराद्रवत्प्राणपरीप्सुरुर्व्यां यावद्गमं रुद्रभयाद्यथा क: ॥ १८ ॥
तमापतन्तं स विलक्ष्य दूरात् कुमारहोद्विग्नमना रथेन । पराद्रवत्प्राणपरीप्सुरुर्व्यां यावद्गमं रुद्रभयाद्यथा क: ॥ १८ ॥
Verse 19
यदाशरणमात्मानमैक्षत श्रान्तवाजिनम् । अस्त्रं ब्रह्मशिरो मेने आत्मत्राणं द्विजात्मज: ॥ १९ ॥
यदा द्विजात्मजः श्रान्तवाजिनं स्वात्मानम् अशरणं ददर्श, तदा आत्मत्राणाय ब्रह्मशिरोऽस्त्रम् एव परमं शरणं मेने।
Verse 20
अथोपस्पृश्य सलिलं सन्दधे तत्समाहित: । अजानन्नपि संहारं प्राणकृच्छ्र उपस्थिते ॥ २० ॥
अथ सः सलिलम् उपस्पृश्य समाहितचित्तः तदस्त्रं सन्दधे; प्राणकृच्छ्र उपस्थिते सन्, संहारं तस्य नाजानन् अपि।
Verse 21
तत: प्रादुष्कृतं तेज: प्रचण्डं सर्वतोदिशम् । प्राणापदमभिप्रेक्ष्य विष्णुं जिष्णुरुवाच ह ॥ २१ ॥
ततः प्रचण्डं तेजः सर्वतोदिशं प्रादुष्कृतम्; तद् प्राणापदं निरीक्ष्य जिष्णुर् विष्णुं श्रीकृष्णम् उवाच।
Verse 22
अर्जुन उवाच कृष्ण कृष्ण महाबाहो भक्तानामभयङ्कर । त्वमेको दह्यमानानामपवर्गोऽसि संसृते: ॥ २२ ॥
अर्जुन उवाच—कृष्ण कृष्ण महाबाहो भक्तानामभयङ्कर; त्वम् एको दह्यमानानां संसृतेर् अपवर्गोऽसि।
Verse 23
त्वमाद्य: पुरुष: साक्षादीश्वर: प्रकृते: पर: । मायां व्युदस्य चिच्छक्त्या कैवल्ये स्थित आत्मनि ॥ २३ ॥
त्वम् आद्यः पुरुषः साक्षाद् ईश्वरः प्रकृतेः परः; मायां व्युदस्य चिच्छक्त्या कैवल्ये स्थित आत्मनि।
Verse 24
स एव जीवलोकस्य मायामोहितचेतस: । विधत्से स्वेन वीर्येण श्रेयो धर्मादिलक्षणम् ॥ २४ ॥
स एव जीवलोकस्य मायया मोहितचेतसां हिताय स्ववीर्येण धर्मार्थकाममोक्षलक्षणं श्रेयः विधत्ते।
Verse 25
तथायं चावतारस्ते भुवो भारजिहीर्षया । स्वानां चानन्यभावानामनुध्यानाय चासकृत् ॥ २५ ॥
तथायं तेऽवतारो भुवो भारजिहीर्षया, स्वानां च अनन्यभावानाम् असकृत् अनुध्यानाय च भवति।
Verse 26
किमिदं स्वित्कुतो वेति देवदेव न वेद्म्यहम् । सर्वतोमुखमायाति तेज: परमदारुणम् ॥ २६ ॥
किमिदं स्वित् कुतो वेति, देवदेव न वेद्म्यहम्; सर्वतोमुखमायाति तेजः परमदारुणम्।
Verse 27
श्रीभगवानुवाच वेत्थेदं द्रोणपुत्रस्य ब्राह्ममस्त्रं प्रदर्शितम् । नैवासौ वेद संहारं प्राणबाध उपस्थिते ॥ २७ ॥
श्रीभगवानुवाच—वेत्थेदं द्रोणपुत्रस्य ब्राह्ममस्त्रं प्रदर्शितम्; नैवासौ वेद संहारं प्राणबाध उपस्थिते।
Verse 28
न ह्यस्यान्यतमं किञ्चिदस्त्रं प्रत्यवकर्शनम् । जह्यस्त्रतेज उन्नद्धमस्त्रज्ञो ह्यस्त्रतेजसा ॥ २८ ॥
न ह्यस्य अन्यतमं किञ्चिदस्त्रं प्रत्यवकर्शनम्; जह्यस्त्रतेज उन्नद्धम्, अस्त्रज्ञो ह्यस्त्रतेजसा।
Verse 29
सूत उवाच श्रुत्वा भगवता प्रोक्तं फाल्गुन: परवीरहा । स्पृष्ट्वापस्तं परिक्रम्य ब्राह्मं ब्राह्मास्त्रं सन्दधे ॥ २९ ॥
श्रीसूत उवाच—भगवता प्रोक्तं श्रुत्वा फाल्गुनः परवीरहा। आपः स्पृष्ट्वा शुद्ध्यर्थं श्रीकृष्णं परिक्रम्य प्रतिब्रह्मास्त्रं ब्राह्मं ब्रह्मास्त्रं सन्दधे॥
Verse 30
संहत्यान्योन्यमुभयोस्तेजसी शरसंवृते । आवृत्य रोदसी खं च ववृधातेऽर्कवह्निवत् ॥ ३० ॥
उभयोर्ब्रह्मास्त्रयोस्तेजसी शरसंवृते संहत्यान्योन्यम्। रोदसी खं च आवृत्य अर्कवह्निवद् ववृधाते महद्वर्तुलं ज्वालामयम्॥
Verse 31
दृष्ट्वास्त्रतेजस्तु तयोस्त्रील्लोकान् प्रदहन्महत् । दह्यमाना: प्रजा: सर्वा: सांवर्तकममंसत ॥ ३१ ॥
तयोः संयुक्तास्त्रतेजसा महता त्रिलोका: प्रदह्यमाना:। सर्वा: प्रजा दह्यमाना: सांवर्तकाग्निं स्मरन्ति स्म, प्रलयकाले यः भवति॥
Verse 32
प्रजोपद्रवमालक्ष्य लोकव्यतिकरं च तम् । मतं च वासुदेवस्य सञ्जहारार्जुनो द्वयम् ॥ ३२ ॥
प्रजोपद्रवं लोकव्यतिकरं च तमालक्ष्य, वासुदेवस्य मतं च ज्ञात्वा। अर्जुनो द्वयमपि ब्रह्मास्त्रं क्षणादेव सञ्जहार॥
Verse 33
तत आसाद्य तरसा दारुणं गौतमीसुतम् । बबन्धामर्षताम्राक्ष: पशुं रशनया यथा ॥ ३३ ॥
ततः स तरसा दारुणं गौतमीसुतम् आसाद्य। अमर्षताम्राक्षोऽर्जुनः पशुं रशनया यथा तं बबन्ध॥
Verse 34
शिबिराय निनीषन्तं रज्ज्वा बद्ध्वा रिपुं बलात् । प्राहार्जुनं प्रकुपितो भगवानम्बुजेक्षण: ॥ ३४ ॥
शिबिराय निनीषन्तं रज्ज्वा बद्ध्वा रिपुं बलात् । प्राहार्जुनं प्रकुपितो भगवानम्बुजेक्षण: ॥ ३४ ॥
Verse 35
मैनं पार्थार्हसि त्रातुं ब्रह्मबन्धुमिमं जहि । योऽसावनागस: सुप्तानवधीन्निशि बालकान् ॥ ३५ ॥
मैनं पार्थार्हसि त्रातुं ब्रह्मबन्धुमिमं जहि । योऽसावनागस: सुप्तानवधीन्निशि बालकान् ॥ ३५ ॥
Verse 36
मत्तं प्रमत्तमुन्मत्तं सुप्तं बालं स्त्रियं जडम् । प्रपन्नं विरथं भीतं न रिपुं हन्ति धर्मवित् ॥ ३६ ॥
मत्तं प्रमत्तमुन्मत्तं सुप्तं बालं स्त्रियं जडम् । प्रपन्नं विरथं भीतं न रिपुं हन्ति धर्मवित् ॥ ३६ ॥
Verse 37
स्वप्राणान् य: परप्राणै: प्रपुष्णात्यघृण: खल: । तद्वधस्तस्य हि श्रेयो यद्दोषाद्यात्यध: पुमान् ॥ ३७ ॥
स्वप्राणान् य: परप्राणै: प्रपुष्णात्यघृण: खल: । तद्वधस्तस्य हि श्रेयो यद्दोषाद्यात्यध: पुमान् ॥ ३७ ॥
Verse 38
प्रतिश्रुतं च भवता पाञ्चाल्यै शृण्वतो मम । आहरिष्ये शिरस्तस्य यस्ते मानिनि पुत्रहा ॥ ३८ ॥
प्रतिश्रुतं च भवता पाञ्चाल्यै शृण्वतो मम । आहरिष्ये शिरस्तस्य यस्ते मानिनि पुत्रहा ॥ ३८ ॥
Verse 39
तदसौ वध्यतां पाप आतताय्यात्मबन्धुहा । भर्तुश्च विप्रियं वीर कृतवान् कुलपांसन: ॥ ३९ ॥
तदसौ वध्यतां पाप आतताय्यात्मबन्धुहा । भर्तुश्च विप्रियं वीर कृतवान् कुलपांसन: ॥ ३९ ॥
Verse 40
सूत उवाच एवं परीक्षता धर्मं पार्थ: कृष्णेन चोदित: । नैच्छद्धन्तुं गुरुसुतं यद्यप्यात्महनं महान् ॥ ४० ॥
सूत उवाच एवं परीक्षता धर्मं पार्थ: कृष्णेन चोदित: । नैच्छद्धन्तुं गुरुसुतं यद्यप्यात्महनं महान् ॥ ४० ॥
Verse 41
अथोपेत्य स्वशिबिरं गोविन्दप्रियसारथि: । न्यवेदयत्तं प्रियायै शोचन्त्या आत्मजान् हतान् ॥ ४१ ॥
अथोपेत्य स्वशिबिरं गोविन्दप्रियसारथि: । न्यवेदयत्तं प्रियायै शोचन्त्या आत्मजान् हतान् ॥ ४१ ॥
Verse 42
तथाहृतं पशुवत् पाशबद्ध- मवाङ्मुखं कर्मजुगुप्सितेन । निरीक्ष्य कृष्णापकृतं गुरो: सुतं वामस्वभावा कृपया ननाम च ॥ ४२ ॥
तथाहृतं पशुवत् पाशबद्ध- मवाङ्मुखं कर्मजुगुप्सितेन । निरीक्ष्य कृष्णापकृतं गुरो: सुतं वामस्वभावा कृपया ननाम च ॥ ४२ ॥
Verse 43
उवाच चासहन्त्यस्य बन्धनानयनं सती । मुच्यतां मुच्यतामेष ब्राह्मणो नितरां गुरु: ॥ ४३ ॥
उवाच चासहन्त्यस्य बन्धनानयनं सती । मुच्यतां मुच्यतामेष ब्राह्मणो नितरां गुरु: ॥ ४३ ॥
Verse 44
सरहस्यो धनुर्वेद: सविसर्गोपसंयम: । अस्त्रग्रामश्च भवता शिक्षितो यदनुग्रहात् ॥ ४४ ॥
द्रोणाचार्यस्य अनुग्रहात् भवता सरहस्यः धनुर्वेदः, सविसर्गोपसंयमः, अस्त्रग्रामश्च सम्यक् शिक्षितः।
Verse 45
स एष भगवान्द्रोण: प्रजारूपेण वर्तते । तस्यात्मनोऽर्धं पत्न्यास्ते नान्वगाद्वीरसू: कृपी ॥ ४५ ॥
स एष भगवान् द्रोणः प्रजारूपेण वर्तते; तस्य पत्न्या वीरसूः कृपी सतीं नान्वगात्।
Verse 46
तद् धर्मज्ञ महाभाग भवद्भिर्गौरवं कुलम् । वृजिनं नार्हति प्राप्तुं पूज्यं वन्द्यमभीक्ष्णश: ॥ ४६ ॥
तद् धर्मज्ञ महाभाग, भवद्भिः गौरवं कुलं वृजिनं प्राप्तुं नार्हति; पूज्यं वन्द्यमभीक्ष्णशः।
Verse 47
मा रोदीदस्य जननी गौतमी पतिदेवता । यथाहं मृतवत्सार्ता रोदिम्यश्रुमुखी मुहु: ॥ ४७ ॥
मा रोदीदस्य जननी गौतमी पतिदेवता; यथाहं मृतवत्सार्ता अश्रुमुखी मुहुर्मुहुः रोदिमि।
Verse 48
यै: कोपितं ब्रह्मकुलं राजन्यैरजितात्मभि: । तत् कुलं प्रदहत्याशु सानुबन्धं शुचार्पितम् ॥ ४८ ॥
यैः राजन्यैः अजितात्मभिः ब्रह्मकुलं कोपितं, तत् कुलं सानुबन्धं शुचार्पितं तस्य कोपाग्निः आशु प्रदहति।
Verse 49
सूत उवाच धर्म्यं न्याय्यं सकरुणं निर्व्यलीकं समं महत् । राजा धर्मसुतो राज्ञ्या: प्रत्यनन्दद्वचो द्विजा: ॥ ४९ ॥
सूत उवाच—हे द्विजाः, राज्ञ्याः वचनं धर्म्यं न्याय्यं सकरुणं निर्व्यलीकं समं महत्; तद् राजा धर्मसुतः सम्यक् प्रत्यनन्दत्।
Verse 50
नकुल: सहदेवश्च युयुधानो धनञ्जय: । भगवान् देवकीपुत्रो ये चान्ये याश्च योषित: ॥ ५० ॥
नकुलः सहदेवश्च युयुधानो धनञ्जयः । भगवान् देवकीपुत्रः तथा नारीगणादयश्च सर्वे राज्ञा सहैकमताः अभवन्।
Verse 51
तत्राहामर्षितो भीमस्तस्य श्रेयान् वध: स्मृत: । न भर्तुर्नात्मनश्चार्थे योऽहन् सुप्तान् शिशून् वृथा ॥ ५१ ॥
तत्र भीमः आहामर्षितः—तस्य श्रेयान् वधः स्मृतः; यो हि सुप्तान् शिशून् वृथा हतवान्, न भर्तुः नात्मनश्चार्थे।
Verse 52
निशम्य भीमगदितं द्रौपद्याश्च चतुर्भुज: । आलोक्य वदनं सख्युरिदमाहहसन्निव ॥ ५२ ॥
भीमगदितं द्रौपद्यादिवचनं च निशम्य चतुर्भुजः । सख्युः अर्जुनस्य वदनं आलोक्य इदमाह हसन्निव।
Verse 53
श्रीभगवानुवाच ब्रह्मबन्धुर्न हन्तव्य आततायी वधार्हण: । मयैवोभयमाम्नातं परिपाह्यनुशासनम् ॥ ५३ ॥ कुरु प्रतिश्रुतं सत्यं यत्तत्सान्त्वयता प्रियाम् । प्रियं च भीमसेनस्य पाञ्चाल्या मह्यमेव च ॥ ५४ ॥
श्रीभगवानुवाच—ब्रह्मबन्धुर्न हन्तव्यः; आततायी तु वधार्हणः। मयैवोभयमाम्नातं; तस्मात् शास्त्रानुशासनं परिपाहि। प्रतिश्रुतं सत्यं कुरु, यत् प्रियाम् सान्त्वयता; तथा भीमसेनस्य प्रियं च, पाञ्चाल्याः प्रियं, मह्यमेव च।
Verse 54
श्रीभगवानुवाच ब्रह्मबन्धुर्न हन्तव्य आततायी वधार्हण: । मयैवोभयमाम्नातं परिपाह्यनुशासनम् ॥ ५३ ॥ कुरु प्रतिश्रुतं सत्यं यत्तत्सान्त्वयता प्रियाम् । प्रियं च भीमसेनस्य पाञ्चाल्या मह्यमेव च ॥ ५४ ॥
श्रीभगवानुवाच ब्रह्मबन्धुर्न हन्तव्य आततायी वधार्हण: । मयैवोभयमाम्नातं परिपाह्यनुशासनम् ॥ ५३ ॥ कुरु प्रतिश्रुतं सत्यं यत्तत्सान्त्वयता प्रियाम् । प्रियं च भीमसेनस्य पाञ्चाल्या मह्यमेव च ॥ ५४ ॥
Verse 55
सूत उवाच अर्जुन: सहसाज्ञाय हरेर्हार्दमथासिना । मणिं जहार मूर्धन्यं द्विजस्य सहमूर्धजम् ॥ ५५ ॥
सूत उवाच अर्जुन: सहसाज्ञाय हरेर्हार्दमथासिना । मणिं जहार मूर्धन्यं द्विजस्य सहमूर्धजम् ॥ ५५ ॥
Verse 56
विमुच्य रशनाबद्धं बालहत्याहतप्रभम् । तेजसा मणिना हीनं शिबिरान्निरयापयत् ॥ ५६ ॥
विमुच्य रशनाबद्धं बालहत्याहतप्रभम् । तेजसा मणिना हीनं शिबिरान्निरयापयत् ॥ ५६ ॥
Verse 57
वपनं द्रविणादानं स्थानान्निर्यापणं तथा । एष हि ब्रह्मबन्धूनां वधो नान्योऽस्ति दैहिक: ॥ ५७ ॥
वपनं द्रविणादानं स्थानान्निर्यापणं तथा । एष हि ब्रह्मबन्धूनां वधो नान्योऽस्ति दैहिक: ॥ ५७ ॥
Verse 58
पुत्रशोकातुरा: सर्वे पाण्डवा: सह कृष्णया । स्वानां मृतानां यत्कृत्यं चक्रुर्निर्हरणादिकम् ॥ ५८ ॥
पुत्रशोकातुरा: सर्वे पाण्डवा: सह कृष्णया । स्वानां मृतानां यत्कृत्यं चक्रुर्निर्हरणादिकम् ॥ ५८ ॥
Frequently Asked Questions
After Nārada’s instruction, Vyāsa recognizes that mere literary completeness is insufficient without explicit, exclusive glorification of Bhagavān that awakens bhakti. In meditation he perceives the Lord and māyā’s subservience, and he also sees the jīva’s needless suffering caused by misidentification. Therefore he compiles Bhāgavatam as a deliberate, compassionate intervention: a śravaṇa-centered scripture whose very reception generates devotion and directly mitigates material misery, fulfilling the Purāṇic purpose of guiding souls toward nirodha (cessation of bondage) through bhakti.
The ātmārāma teaching here explains that self-satisfied sages, though freed from material bondage, are drawn to render unalloyed devotion because Bhagavān possesses transcendental qualities (guṇa) that are not material and therefore remain ever-fresh even for the liberated. Bhāgavatam is thus not studied to fill a deficiency but to relish and serve the Supreme Reality. Śukadeva’s engagement exemplifies bhakti as the positive perfection of liberation, not a preliminary step beneath it.