Adhyaya 14
Inauspicious Omens and Arjuna’s Return from Dvārakā
युद्धोत्तरकाले हस्तिनापुरे श्रीकृष्णाश्रयस्य तनोति चिन्ता। अर्जुनो द्वारकां गत्वा भगवन्तं द्रष्टुं तस्य भाविन्याः योजनायाश्च ज्ञातुमिच्छति; मासान् अतीत्यापि न निवर्तते। तदा महाराजो युधिष्ठिरः काले व्यवधानं पश्यति—ऋतुवैषम्यं, समाजे धर्मक्षयः, पशुषु वायौ नभसि नद्यां देवालयदेवतासु च घोरान् निमित्तान्। एतानि लोकव्यापदः सूचकान् मन्यते, नारदवचनानुसारं पृथिव्यां भगवतः पदपद्मसन्निधेः निवृत्तिः स्यात् इति शङ्कते। अन्ते अर्जुनः क्षीणतेजाः शोकाकुलः प्रत्यागत्य युधिष्ठिरस्य भयम् अनुमोदयति। अध्यायान्ते युधिष्ठिरः करुणया पृच्छति—यदूनां कृष्णपरिकराणां च कुशलं किम्, तथा अर्जुनस्य विषादः किम् सामाजिकदोषेभ्यः, उत केवलं श्रीकृष्णवियोगस्य असह्यतया—इति, येन पराध्याये द्वारकावृत्तान्तो भगवद्गमनं च प्रकाश्यते।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच सम्प्रस्थिते द्वारकायां जिष्णौ बन्धुदिदृक्षया । ज्ञातुं च पुण्यश्लोकस्य कृष्णस्य च विचेष्टितम् ॥ १ ॥
सूत उवाच—सम्प्रस्थिते द्वारकायां जिष्णौ बन्धुदिदृक्षया । ज्ञातुं च पुण्यश्लोकस्य श्रीकृष्णस्य विचेष्टितम् ॥
Verse 2
व्यतीता: कतिचिन्मासास्तदा नायात्ततोऽर्जुन: । ददर्श घोररूपाणि निमित्तानि कुरूद्वह: ॥ २ ॥
व्यतीताः कतिचिन्मासास्तदा नायात्ततोऽर्जुनः । ततो युधिष्ठिरो घोरान्यपश्यन्निमित्तानि कुरूद्वहः ॥
Verse 3
कालस्य च गतिं रौद्रां विपर्यस्तर्तुधर्मिण: । पापीयसीं नृणां वार्तां क्रोधलोभानृतात्मनाम् ॥ ३ ॥
कालस्य च गतिं रौद्रां विपर्यस्तर्तुधर्मिणः । पापीयसीं नृणां वार्तां क्रोधलोभानृतात्मनाम् ॥
Verse 4
जिह्मप्रायं व्यवहृतं शाठ्यमिश्रं च सौहृदम् । पितृमातृसुहृद्भ्रातृदम्पतीनां च कल्कनम् ॥ ४ ॥
जिह्मप्रायं व्यवहारः शाठ्यदूषितः, सौहृदं च कपटमिश्रं जातम्। पितृमातृसुहृद्भ्रातृदम्पतीनां मध्येऽपि कल्कनं, कलहोऽनवरतमभवत्॥
Verse 5
निमित्तान्यत्यरिष्टानि काले त्वनुगते नृणाम् । लोभाद्यधर्मप्रकृतिं दृष्ट्वोवाचानुजं नृप: ॥ ५ ॥
कालेऽनुगते नृणामत्यरिष्टानि निमित्तानि दृश्यन्ते स्म। लोभाद्यधर्मप्रकृतिं निरीक्ष्य नृपो युधिष्ठिरोऽनुजमुवाच॥
Verse 6
युधिष्ठिर उवाच सम्प्रेषितो द्वारकायां जिष्णुर्बन्धुदिदृक्षया । ज्ञातुं च पुण्यश्लोकस्य कृष्णस्य च विचेष्टितम् ॥ ६ ॥
युधिष्ठिर उवाच—सम्प्रेषितो द्वारकायां जिष्णुर्बन्धुदिदृक्षया। पुण्यश्लोकस्य भगवतः कृष्णस्य च विचेष्टितं ज्ञातुं च॥
Verse 7
गता: सप्ताधुना मासा भीमसेन तवानुज: । नायाति कस्य वा हेतोर्नाहं वेदेदमञ्जसा ॥ ७ ॥
गताः सप्ताधुना मासा, भीमसेन, तवानुजः। नायाति; कस्य वा हेतोर्नाहं वेदेदमञ्जसा॥
Verse 8
अपि देवर्षिणादिष्ट: स कालोऽयमुपस्थित: । यदात्मनोऽङ्गमाक्रीडं भगवानुत्सिसृक्षति ॥ ८ ॥
अपि देवर्षिणादिष्टः स कालोऽयमुपस्थितः? यदात्मनोऽङ्गमाक्रीडं भगवानुत्सिसृक्षति॥
Verse 9
यस्मान्न: सम्पदो राज्यं दारा: प्राणा: कुलं प्रजा: । आसन्सपत्नविजयो लोकाश्च यदनुग्रहात् ॥ ९ ॥
यस्मादेव नः सम्पदो राज्यं दाराः प्राणाः कुलं प्रजाः । सपत्नविजयो लोकाश्च सर्वं तदनुग्रहात् ॥
Verse 10
पश्योत्पातान्नरव्याघ्र दिव्यान् भौमान् सदैहिकान् । दारुणान् शंसतोऽदूराद्भयं नो बुद्धिमोहनम् ॥ १० ॥
पश्योत्पातान्नरव्याघ्र दिव्यान् भौमान् सदैहिकान् । दारुणान् शंसतोऽदूराद्भयं नो बुद्धिमोहनम् ॥
Verse 11
ऊर्वक्षिबाहवो मह्यं स्फुरन्त्यङ्ग पुन: पुन: । वेपथुश्चापि हृदये आराद्दास्यन्ति विप्रियम् ॥ ११ ॥
ऊर्वक्षिबाहवो मह्यं स्फुरन्त्यङ्ग पुनः पुनः । वेपथुश्चापि हृदये आराद्दास्यन्ति विप्रियम् ॥
Verse 12
शिवैषोद्यन्तमादित्यमभिरौत्यनलानना । मामङ्ग सारमेयोऽयमभिरेभत्यभीरुवत् ॥ १२ ॥
शिवैषोद्यन्तमादित्यमभिरौत्यनलानना । मामङ्ग सारमेयोऽयमभिरेभत्यभीरुवत् ॥
Verse 13
शस्ता: कुर्वन्ति मां सव्यं दक्षिणं पशवोऽपरे । वाहांश्च पुरुषव्याघ्र लक्षये रुदतो मम ॥ १३ ॥
शस्ताः कुर्वन्ति मां सव्यं दक्षिणं पशवोऽपरे । वाहांश्च पुरुषव्याघ्र लक्षये रुदतो मम ॥
Verse 14
मृत्युदूत: कपोतोऽयमुलूक: कम्पयन् मन: । प्रत्युलूकश्च कुह्वानैर्विश्वं वै शून्यमिच्छत: ॥ १४ ॥
पश्यत—मृत्युदूत इवायं कपोतः। उलूकानां कुह्वनैः प्रत्युलूकैश्च मनः कम्पते; ते विश्वं शून्यं कर्तुमिवेच्छन्ति॥
Verse 15
धूम्रा दिश: परिधय: कम्पते भू: सहाद्रिभि: । निर्घातश्च महांस्तात साकं च स्तनयित्नुभि: ॥ १५ ॥
धूम्राः दिशः परिधय इव व्योम्नि दृश्यन्ते; भूः सहाद्रिभिः कम्पते। निर्घातो महान् स्तनयित्नुभिः सह—पश्य शृणु च॥
Verse 16
वायुर्वाति खरस्पर्शो रजसा विसृजंस्तम: । असृग् वर्षन्ति जलदा बीभत्समिव सर्वत: ॥ १६ ॥
वायुः खरस्पर्शो वाति, रजसा तमो विसृजन्। जलदा असृगिव वर्षन्ति, सर्वतो बीभत्सदर्शनम्॥
Verse 17
सूर्यं हतप्रभं पश्य ग्रहमर्दं मिथो दिवि । ससङ्कुलैर्भूतगणैर्ज्वलिते इव रोदसी ॥ १७ ॥
पश्य—सूर्यः हतप्रभः; दिवि ग्रहाः परस्परं मर्दन्ति इव। ससङ्कुलैर्भूतगणैः रोदसी ज्वलिते इव, रुदन्ति च॥
Verse 18
नद्यो नदाश्च क्षुभिता: सरांसि च मनांसि च । न ज्वलत्यग्निराज्येन कालोऽयं किं विधास्यति ॥ १८ ॥
नद्यः नदाश्च क्षुभिताः, सरांसि मनांसि च। आज्येनाग्निर्न ज्वलति; कालोऽयं किं विधास्यति॥
Verse 19
न पिबन्ति स्तनं वत्सा न दुह्यन्ति च मातर: । रुदन्त्यश्रुमुखा गावो न हृष्यन्त्यृषभा व्रजे ॥ १९ ॥
वत्साः स्तनं न पिबन्ति, मातरश्च न दुह्यन्ति। अश्रुपूर्णमुखा गावो रुदन्ति, व्रजे ऋषभा अपि न हृष्यन्ति॥
Verse 20
दैवतानि रुदन्तीव स्विद्यन्ति ह्युच्चलन्ति च । इमे जनपदा ग्रामा: पुरोद्यानाकराश्रमा: । भ्रष्टश्रियो निरानन्दा: किमघं दर्शयन्ति न: ॥ २० ॥
देवताः मन्दिरेषु रुदन्तीव, स्विद्यन्ति चोच्चलन्तीव। जनपद-ग्राम-पुर-उद्यान-आकर-आश्रमा भ्रष्टश्रियः निरानन्दाः; नः किमघं दर्शयन्ति॥
Verse 21
मन्य एतैर्महोत्पातैर्नूनं भगवत: पदै: । अनन्यपुरुषश्रीभिर्हीना भूर्हतसौभगा ॥ २१ ॥
मन्ये एतैर्महोत्पातैः भगवतः पदचिह्नैः युक्ता भूः। अनन्य-पुरुष-श्रीभिः हीना, हतसौभाग्या भविष्यतीति सूच्यते॥
Verse 22
इति चिन्तयतस्तस्य दृष्टारिष्टेन चेतसा । राज्ञ: प्रत्यागमद् ब्रह्मन् यदुपुर्या: कपिध्वज: ॥ २२ ॥
इति तस्य चिन्तयतः, दृष्टारिष्टेन चेतसा, ब्रह्मन्—राज्ञः समीपं यदुपुर्याः कपिध्वजः अर्जुनः प्रत्यागमत्॥
Verse 23
तं पादयोर्निपतितमयथापूर्वमातुरम् । अधोवदनमब्बिन्दून् सृजन्तं नयनाब्जयो: ॥ २३ ॥
स पादयोः निपतितः; राजा तं अयथापूर्वम् आतुरं ददर्श। अधोवदनं, नयनाब्जाभ्यां अश्रुबिन्दून् सृजन्तम्॥
Verse 24
विलोक्योद्विग्नहृदयो विच्छायमनुजं नृप: । पृच्छति स्म सुहृन्मध्ये संस्मरन्नारदेरितम् ॥ २४ ॥
उद्विग्नहृदयः पार्थं विच्छायं विलोक्य नृपतिः सुहृन्मध्ये नारदेरितं निमित्तं संस्मरन् तमपृच्छत्।
Verse 25
युधिष्ठिर उवाच कच्चिदानर्तपुर्यां न: स्वजना: सुखमासते । मधुभोजदशार्हार्हसात्वतान्धकवृष्णय: ॥ २५ ॥
युधिष्ठिर उवाच—कच्चिदानर्तपुर्यां नः स्वजनाः सुखमासते, मधुभोजदशार्हार्हसात्वतान्धकवृष्णयः।
Verse 26
शूरो मातामह: कच्चित्स्वस्त्यास्ते वाथ मारिष: । मातुल: सानुज: कच्चित्कुशल्यानकदुन्दुभि: ॥ २६ ॥
कच्चित् शूरो मातामहः स्वस्त्यास्ते, मारिष; मातुलो वासुदेवः सानुजः कच्चित् कुशल्यानकदुन्दुभिः।
Verse 27
सप्त स्वसारस्तत्पत्न्यो मातुलान्य: सहात्मजा: । आसते सस्नुषा: क्षेमं देवकीप्रमुखा: स्वयम् ॥ २७ ॥
सप्त स्वसारस्तत्पत्न्यो देवकीप्रमुखाः सहात्मजाः सस्नुषाश्च क्षेममासते कच्चित् स्वयम्।
Verse 28
कच्चिद्राजाहुको जीवत्यसत्पुत्रोऽस्य चानुज: । हृदीक: ससुतोऽक्रूरो जयन्तगदसारणा: ॥ २८ ॥ आसते कुशलं कच्चिद्ये च शत्रुजिदादय: । कच्चिदास्ते सुखं रामो भगवान् सात्वतां प्रभु: ॥ २९ ॥
कच्चिद् राजाहुको उग्रसेनो जीवति, असत्पुत्रोऽस्य चानुजः; हृदीकः ससुतः कृतवर्मा, अक्रूरो जयन्तगदसारणाः। ये च शत्रुजिदादयः कच्चित् कुशलमासते; कच्चिदास्ते सुखं रामो भगवान् सात्वतां प्रभुः।
Verse 29
कच्चिद्राजाहुको जीवत्यसत्पुत्रोऽस्य चानुज: । हृदीक: ससुतोऽक्रूरो जयन्तगदसारणा: ॥ २८ ॥ आसते कुशलं कच्चिद्ये च शत्रुजिदादय: । कच्चिदास्ते सुखं रामो भगवान् सात्वतां प्रभु: ॥ २९ ॥
कच्चिद् उग्रसेनः जीवति, यस्यासद्-पुत्रः कंसोऽभूत्, तस्य चानुजः? कच्चिद् हृदीकः ससुतः कृतवर्मा सुखमास्ते? अक्रूरो जयन्तो गदो सारणः शत्रुजित्-प्रमुखाश्च कुशलमासते? कच्चिद् भगवान् रामः सात्वतां प्रभुः सुखमास्ते?
Verse 30
प्रद्युम्न: सर्ववृष्णीनां सुखमास्ते महारथ: । गम्भीररयोऽनिरुद्धो वर्धते भगवानुत ॥ ३० ॥
प्रद्युम्नः सर्ववृष्णीनां महारथः कच्चित् सुखमास्ते? गम्भीररयः अनिरुद्धो भगवान् अपि कच्चिद् वर्धते कुशलम्?
Verse 31
सुषेणश्चारुदेष्णश्च साम्बो जाम्बवतीसुत: । अन्ये च कार्ष्णिप्रवरा: सपुत्रा ऋषभादय: ॥ ३१ ॥
सुषेणश्चारुदेष्णश्च साम्बो जाम्बवतीसुतः । अन्ये च कार्ष्णिप्रवराः सपुत्रा ऋषभादयः कच्चित् कुशलमासते?
Verse 32
तथैवानुचरा: शौरे: श्रुतदेवोद्धवादय: । सुनन्दनन्दशीर्षण्या ये चान्ये सात्वतर्षभा: ॥ ३२ ॥ अपि स्वस्त्यासते सर्वे रामकृष्णभुजाश्रया: । अपि स्मरन्ति कुशलमस्माकं बद्धसौहृदा: ॥ ३३ ॥
तथैव शौरेरनुचराः श्रुतदेवोद्धवादयः, सुनन्दनन्दशीर्षण्याः ये चान्ये सात्वतर्षभाः—ते सर्वे रामकृष्णभुजाश्रयाः कच्चित् स्वस्त्यासते? अपि च बद्धसौहृदा अस्माकं कुशलं स्मरन्ति?
Verse 33
तथैवानुचरा: शौरे: श्रुतदेवोद्धवादय: । सुनन्दनन्दशीर्षण्या ये चान्ये सात्वतर्षभा: ॥ ३२ ॥ अपि स्वस्त्यासते सर्वे रामकृष्णभुजाश्रया: । अपि स्मरन्ति कुशलमस्माकं बद्धसौहृदा: ॥ ३३ ॥
तथैव शौरेरनुचराः श्रुतदेवोद्धवादयः, सुनन्दनन्दशीर्षण्याः ये चान्ये सात्वतर्षभाः—ते सर्वे रामकृष्णभुजाश्रयाः कच्चित् स्वस्त्यासते? अपि च बद्धसौहृदा अस्माकं कुशलं स्मरन्ति?
Verse 34
भगवानपि गोविन्दो ब्रह्मण्यो भक्तवत्सल: । कच्चित्पुरे सुधर्मायां सुखमास्ते सुहृद्वृत: ॥ ३४ ॥
कच्चिद् भगवान् गोविन्दो ब्रह्मण्यो भक्तवत्सलः, सुहृद्भिः परिवृतः द्वारकापुर्यां सुधर्मायां सुखमास्ते?
Verse 35
मङ्गलाय च लोकानां क्षेमाय च भवाय च । आस्ते यदुकुलाम्भोधावाद्योऽनन्तसख: पुमान् ॥ ३५ ॥ यद्बाहुदण्डगुप्तायां स्वपुर्यां यदवोऽर्चिता: । क्रीडन्ति परमानन्दं महापौरुषिका इव ॥ ३६ ॥
लोकानां मङ्गलाय क्षेमाय भवाय च आद्यः पुमान् अनन्तसखः (बलरामसहितः) यदुकुलाम्भोधौ आस्ते।
Verse 36
मङ्गलाय च लोकानां क्षेमाय च भवाय च । आस्ते यदुकुलाम्भोधावाद्योऽनन्तसख: पुमान् ॥ ३५ ॥ यद्बाहुदण्डगुप्तायां स्वपुर्यां यदवोऽर्चिता: । क्रीडन्ति परमानन्दं महापौरुषिका इव ॥ ३६ ॥
यद्बाहुदण्डगुप्तायां स्वपुर्यां यदवोऽर्चिताः क्रीडन्ति परमानन्दं महापौरुषिका इव।
Verse 37
यत्पादशुश्रूषणमुख्यकर्मणा सत्यादयो द्व्यष्टसहस्रयोषित: । निर्जित्य सङ्ख्ये त्रिदशांस्तदाशिषो हरन्ति वज्रायुधवल्लभोचिता: ॥ ३७ ॥
यत्पादशुश्रूषणमुख्यकर्मणा सत्यादयो द्व्यष्टसहस्रयोषितः, सङ्ख्ये त्रिदशान् निर्जित्य तदाशिषो हरन्ति वज्रायुधवल्लभोचिताः।
Verse 38
यद्बाहुदण्डाभ्युदयानुजीविनो यदुप्रवीरा ह्यकुतोभया मुहु: । अधिक्रमन्त्यङ्घ्रिभिराहृतां बलात् सभां सुधर्मां सुरसत्तमोचिताम् ॥ ३८ ॥
यद्बाहुदण्डाभ्युदयानुजीविनो यदुप्रवीराः अकुतोभया मुहुः; बलादाहृतां सुरसत्तमोचितां सुधर्मासभां अङ्घ्रिभिरधिक्रमन्ति।
Verse 39
कच्चित्तेऽनामयं तात भ्रष्टतेजा विभासि मे । अलब्धमानोऽवज्ञात: किं वा तात चिरोषित: ॥ ३९ ॥
कच्चित्तेऽनामयं तात? भ्रष्टतेजा विभासि मे। अलब्धमानोऽवज्ञातः किं वा तात चिरोषितः॥
Verse 40
कच्चिन्नाभिहतोऽभावै: शब्दादिभिरमङ्गलै: । न दत्तमुक्तमर्थिभ्य आशया यत्प्रतिश्रुतम् ॥ ४० ॥
कच्चिन्नाभिहतोऽभावैः शब्दादिभिरमङ्गलैः। न दत्तमुक्तमर्थिभ्य आशया यत्प्रतिश्रुतम्॥
Verse 41
कच्चित्त्वं ब्राह्मणं बालं गां वृद्धं रोगिणं स्त्रियम् । शरणोपसृतं सत्त्वं नात्याक्षी: शरणप्रद: ॥ ४१ ॥
कच्चित्त्वं ब्राह्मणं बालं गां वृद्धं रोगिणं स्त्रियम्। शरणोपसृतं सत्त्वं नात्याक्षीः शरणप्रदः॥
Verse 42
कच्चित्त्वं नागमोऽगम्यां गम्यां वासत्कृतां स्त्रियम् । पराजितो वाथ भवान्नोत्तमैर्नासमै: पथि ॥ ४२ ॥
कच्चित्त्वं नागमोऽगम्यां गम्यां वासत्कृतां स्त्रियम्। पराजितो वाथ भवान्नोत्तमैर्नासमैः पथि॥
Verse 43
अपि स्वित्पर्यभुङ्क्थास्त्वं सम्भोज्यान् वृद्धबालकान् । जुगुप्सितं कर्म किञ्चित्कृतवान्न यदक्षमम् ॥ ४३ ॥
अपि स्वित्पर्यभुङ्क्थास्त्वं सम्भोज्यान् वृद्धबालकान्। जुगुप्सितं कर्म किञ्चित्कृतवान्न यदक्षमम्॥
Verse 44
कच्चित् प्रेष्ठतमेनाथ हृदयेनात्मबन्धुना । शून्योऽस्मि रहितो नित्यं मन्यसे तेऽन्यथा न रुक् ॥ ४४ ॥
कच्चित् त्वं, हे नाथ, प्रेष्ठतमेन हृदयेनात्मबन्धुना श्रीकृष्णेन विरहितः, नित्यं शून्योऽस्मीति मन्यसे? हे भ्रातः अर्जुन, तव विषादस्यान्यं कारणं न पश्यामि।
Frequently Asked Questions
In the Bhāgavata worldview, kāla operates under the Lord, and the Lord’s manifest presence stabilizes dharma and prosperity. Yudhiṣṭhira’s omens span nature (seasons, rivers, celestial disorder), society (greed, deceit, family quarrel), and worship (Deities ‘weeping’), indicating a comprehensive withdrawal of auspiciousness (śrī). Because Nārada had already hinted at the Lord concluding His earthly līlā, Yudhiṣṭhira reads the converging signs as the world reacting to that impending separation.
Traditional reading allows both. Literally, they function as narrative indicators of a cosmic transition into Kali-yuga, where order (ṛta) becomes disrupted. Symbolically, they externalize the inner truth that without the Lord’s manifest līlā, human conduct decays and even sacred spaces feel bereft. The Bhāgavata uses omens to show that dharma is not merely social policy but a resonance with divine presence.
The Yadus are Kṛṣṇa’s dynastic community in Dvārakā, including clans and allies (Madhu, Bhoja, Daśārha, Sātvata, Andhaka, etc.). Yudhiṣṭhira’s catalog underscores Dvārakā as the Lord’s protective ‘ocean’ for His devotees and highlights the relational theology of the Bhāgavata: Kṛṣṇa’s presence is known through His devotees, family, and associates, not only through abstract divinity.
A dhārmic king diagnoses suffering by first examining possible breaches of duty (dharma): failure in charity, truthfulness, protection of the vulnerable, or moral conduct. Yet the questioning is also rhetorical and compassionate—Yudhiṣṭhira cannot find any plausible mundane cause sufficient to explain Arjuna’s collapse, directing the reader to the real cause: separation from Kṛṣṇa and the end of His manifest pastimes.