Adhyaya 11
Kṛṣṇa’s Arrival at Dvārakā (Dvārakā-praveśa and Bhakta-vātsalya)
अस्याध्याये भगवान् श्रीकृष्णः स्वराजधानीं समृद्धामानर्तदेशस्थां द्वारकां प्रत्यागच्छति। शङ्खनादेन स्वागतमिव घोषयन् स नगरं हर्षयति, जनाश्च दर्शनार्थं वेगेन धावन्ति। आत्मतृप्ताय परमेश्वरायोपहारान् दत्त्वापि ते स्वाश्रयभावेन तं मातरं पितरं गुरुमर्च्यं च स्तुवन्ति, कालातीतं प्रभुमिति। वृष्णिभिः सुरक्षितं, मङ्गलोत्सवविभूषितं नगरं वर्ण्यते; वृद्धाः राजानः शिल्पिनो गणिकाश्च स्वभावानुसारं पूजयन्ति। भगवान् सर्वान् प्रत्यभिवाद्य आलिङ्ग्य आशीर्भिः प्रसादयन् स्त्रीभिः प्रासादतलात् पश्यद्भिः अनिर्वृतेन नेत्रैः सह नगरं प्रविशति। गृहे देवकीं मातॄश्च सम्मानयति; अन्तःपुरेषु महिषीणां भक्तिरसः परमानन्दवेगेन प्रकटते। अन्ते स्पष्ट्यते—गृहस्थलीलाभासेऽपि स गुणैर्न लिप्यते; तस्मिन् शरणागताः भक्ताः अपि मायागुणातीताः भवन्ति।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच आनर्तान् स उपव्रज्य स्वृद्धाञ्जनपदान्स्वकान् । दध्मौ दरवरं तेषां विषादं शमयन्निव ॥ १ ॥
सूत उवाच— आनर्तान् स उपव्रज्य स्वृद्धान् स्वजनपदान्, तेषां विषादं शमयन्निव, तत्र आगमनसूचकं मङ्गलं दरवरं दध्मौ।
Verse 2
स उच्चकाशे धवलोदरो दरो- ऽप्युरुक्रमस्याधरशोणशोणिमा । दाध्मायमान: करकञ्जसम्पुटे यथाब्जखण्डे कलहंस उत्स्वन: ॥ २ ॥
धवलोदरो दरोऽपि उरुक्रमस्य करकञ्जसम्पुटे दाध्मायमानः, अधरशोणशोणिमास्पर्शात् रक्तिमानिव बभासे। स अब्जखण्डेषु कलहंस उत्स्वन इव शोभां दधौ।
Verse 3
तमुपश्रुत्य निनदं जगद्भयभयावहम् । प्रत्युद्ययु: प्रजा: सर्वा भर्तृदर्शनलालसा: ॥ ३ ॥
तं निनदं श्रुत्वा जगद्भयभयावहं, द्वारकावासिनः सर्वाः प्रजाः भर्तृदर्शनलालसाः शीघ्रं प्रत्युद्ययुः।
Verse 4
तत्रोपनीतबलयो रवेर्दीपमिवादृता: । आत्मारामं पूर्णकामं निजलाभेन नित्यदा ॥ ४ ॥ प्रीत्युत्फुल्लमुखा: प्रोचुर्हर्षगद्गदया गिरा । पितरं सर्वसुहृदमवितारमिवार्भका: ॥ ५ ॥
नगरजनाः स्वस्वोपहारबलिभिः सह प्रभोः पुरतः समुपेत्य आत्मारामं पूर्णकामं स्वशक्त्या नित्यं परान् पोषयन्तं तमर्पयामासुः। एते बलयः रवये दीपदानमिवाभवन्; तथापि ते प्रीत्युत्फुल्लमुखाः हर्षगद्गदया गिरा तं सर्वसुहृदं पितरमिवावितारं बालका इवाभ्यनन्दन्।
Verse 5
तत्रोपनीतबलयो रवेर्दीपमिवादृता: । आत्मारामं पूर्णकामं निजलाभेन नित्यदा ॥ ४ ॥ प्रीत्युत्फुल्लमुखा: प्रोचुर्हर्षगद्गदया गिरा । पितरं सर्वसुहृदमवितारमिवार्भका: ॥ ५ ॥
नगरजनाः प्रीत्युत्फुल्लमुखाः सन्तः हर्षेण गद्गदया वाचा प्रभुं प्रत्यभाषन्त। ते तं सर्वसुहृदं पितरं चावितारं मन्यमानाः, यथा बालका रक्षकं जनकं च, तथा समादरात् समभ्यनन्दन्।
Verse 6
नता: स्म ते नाथ सदाङ्घ्रिपङ्कजं विरिञ्चवैरिञ्च्यसुरेन्द्रवन्दितम् । परायणं क्षेममिहेच्छतां परं न यत्र काल: प्रभवेत् पर: प्रभु: ॥ ६ ॥
नाथ! वयं ते सदाङ्घ्रिपङ्कजं नताः स्म, यत् विरिञ्चवैरिञ्च्यसुरेन्द्रैः वन्दितम्। त्वमेव परायणं क्षेमं, इह परं हितमिच्छतां जनानाम्; त्वं परः प्रभुः, यत्र कालोऽपि प्रभावं न लभते।
Verse 7
भवाय नस्त्वं भव विश्वभावन त्वमेव माताथ सुहृत्पति: पिता । त्वं सद्गुरुर्न: परमं च दैवतं यस्यानुवृत्त्या कृतिनो बभूविम ॥ ७ ॥
विश्वभावन! भवाय नस्त्वं भव। त्वमेव नः माता, सुहृत्, पतिः, पिता च। त्वं सद्गुरुर्नः परमं च दैवतं; त्वदनुवृत्त्या वयं कृतिनो बभूविम। अतः कृपया नित्यं नः अनुगृहाण।
Verse 8
अहो सनाथा भवता स्म यद्वयं त्रैविष्टपानामपि दूरदर्शनम् । प्रेमस्मितस्निग्धनिरीक्षणाननं पश्येम रूपं तव सर्वसौभगम् ॥ ८ ॥
अहो! भवता सनाथा वयं स्म, यत् अद्य पुनरपि तव सन्निधानेन रक्षिताः। त्रैविष्टपानामपि दूरदर्शनं त्वं; अद्य तु प्रेमस्मितस्निग्धनिरीक्षणाननं तव सर्वसौभगं दिव्यरूपं पश्यामः।
Verse 9
यर्ह्यम्बुजाक्षापससार भो भवान् कुरून् मधून् वाथ सुहृद्दिदृक्षया । तत्राब्दकोटिप्रतिम: क्षणो भवेद् रविं विनाक्ष्णोरिव नस्तवाच्युत ॥ ९ ॥
हे अम्बुजाक्ष! यदा भवान् सुहृदां दिदृक्षया मधून् वा कुरून् वा गच्छति, तदा तव विरहे क्षणोऽपि अब्दकोटिप्रतिमो भवति। अच्युत! तदा रविविहीनाक्ष्णोरिव अस्माकं नेत्राणि निष्फलानि भवन्ति॥
Verse 10
कथं वयं नाथ चिरोषिते त्वयि प्रसन्नदृष्टयाखिलतापशोषणम । जीवेम ते सुन्दरहासशोभितमपश्यमाना वदनं मनोहरम । इति चोदीरिता वाच: प्रजानां भक्तवत्सल । शृण्वानोऽनुग्रहं दृष्टया वितन्वन् प्राविशत् पुरम् ॥ १० ॥
हे नाथ! त्वयि चिरोषिते सति कथं वयं जीवेम? प्रसन्नदृष्ट्या अखिलतापशोषणं ते सुन्दरहासशोभितं मनोहरं वदनं न पश्यामः। इति प्रजानां वाचो भक्तवत्सल! शृण्वन्, अनुग्रहदृष्ट्या वितन्वन्, स पुरं प्राविशत्॥
Verse 11
मधुभोजदशार्हार्हकुकुरान्धकवृष्णिभि: । आत्मतुल्यबलैर्गुप्तां नागैर्भोगवतीमिव ॥ ११ ॥
मधुभोजदशार्हार्हकुकुरान्धकवृष्णिभिः आत्मतुल्यबलैः गुप्ता द्वारका, नागैः भोगवतीव सुरक्षिताभवत्॥
Verse 12
सर्वर्तुसर्वविभवपुण्यवृक्षलताश्रमै: । उद्यानोपवनारामैर्वृतपद्माकरश्रियम् ॥ १२ ॥
सर्वर्तुसर्वविभवैः पुण्यवृक्षलताश्रमैः, उद्यानोपवनारामैः, पद्माकरश्रिया वृतैः जलाशयैश्च द्वारकापुरी समृद्धा बभूव॥
Verse 13
गोपुरद्वारमार्गेषु कृतकौतुकतोरणाम् । चित्रध्वजपताकाग्रैरन्त: प्रतिहतातपाम् ॥ १३ ॥
गोपुरद्वारमार्गेषु कृतकौतुकतोरणा, चित्रध्वजपताकाग्रैः अन्तः प्रतिहतातपा च द्वारका बभूव; सर्वं भगवतः स्वागताय समलङ्कृतम्॥
Verse 14
सम्मार्जितमहामार्गरथ्यापणकचत्वराम् । सिक्तां गन्धजलैरुप्तां फलपुष्पाक्षताङ्कुरै: ॥ १४ ॥
महामार्गाः पथ्याः रथ्याः आपणकचत्वराणि च सम्यक् सम्मार्जितानि; गन्धजलैः सिक्तानि, भगवतः स्वागतार्थं फलपुष्पाक्षताङ्कुरैः सर्वत्र विकीर्णानि।
Verse 15
द्वारि द्वारि गृहाणां च दध्यक्षतफलेक्षुभि: । अलङ्कृतां पूर्णकुम्भैर्बलिभिर्धूपदीपकै: ॥ १५ ॥
गृहाणां द्वारि द्वारि दध्यक्षतफलेक्षुभिः पूर्णकुम्भैः बलिभिः धूपदीपकैश्च शुभैरलङ्कृतं सर्वं बभूव।
Verse 16
निशम्य प्रेष्ठमायान्तं वसुदेवो महामना: । अक्रूरश्चोग्रसेनश्च रामश्चाद्भुतविक्रम: ॥ १६ ॥ प्रद्युम्नश्चारुदेष्णश्च साम्बो जाम्बवतीसुत: । प्रहर्षवेगोच्छशितशयनासनभोजना: ॥ १७ ॥
प्रेष्ठं कृष्णमायान्तं निशम्य वसुदेवो महामनाः अक्रूर उग्रसेनश्च रामश्चाद्भुतविक्रमः; प्रद्युम्नश्चारुदेष्णश्च साम्बो जाम्बवतीसुतः—ते सर्वे प्रहर्षवेगेन शयनासनभोजनानि त्यक्त्वा समुत्थिताः।
Verse 17
निशम्य प्रेष्ठमायान्तं वसुदेवो महामना: । अक्रूरश्चोग्रसेनश्च रामश्चाद्भुतविक्रम: ॥ १६ ॥ प्रद्युम्नश्चारुदेष्णश्च साम्बो जाम्बवतीसुत: । प्रहर्षवेगोच्छशितशयनासनभोजना: ॥ १७ ॥
प्रेष्ठं कृष्णमायान्तं निशम्य वसुदेवो महामनाः अक्रूर उग्रसेनश्च रामश्चाद्भुतविक्रमः; प्रद्युम्नश्चारुदेष्णश्च साम्बो जाम्बवतीसुतः—ते सर्वे प्रहर्षवेगेन शयनासनभोजनानि त्यक्त्वा समुत्थिताः।
Verse 18
वारणेन्द्रं पुरस्कृत्य ब्राह्मणै: ससुमङ्गलै: । शङ्खतूर्यनिनादेन ब्रह्मघोषेण चादृता: । प्रत्युज्जग्मू रथैर्हृष्टा: प्रणयागतसाध्वसा: ॥ १८ ॥
वारणेन्द्रं पुरस्कृत्य ससुमङ्गलैर्ब्राह्मणैः सह शङ्खतूर्यनिनादेन ब्रह्मघोषेण चादृताः; रथैर्हृष्टाः प्रणयागतसाध्वसाः प्रत्युज्जग्मुः।
Verse 19
वारमुख्याश्च शतशो यानैस्तद्दर्शनोत्सुका: । लसत्कुण्डलनिर्भातकपोलवदनश्रिय: ॥ १९ ॥
तदा वारमुख्याः शतशो नानायानैस्तद्दर्शनलालसाः प्रचक्रामुः। लसत्कुण्डलनिर्भातकपोलवदनश्रियः स्फुरद्भालशोभाः॥
Verse 20
नटनर्तकगन्धर्वा: सूतमागधवन्दिन: । गायन्ति चोत्तमश्लोकचरितान्यद्भुतानि च ॥ २० ॥
नटनर्तकगन्धर्वाः सूतमागधवन्दिनः। उत्तमश्लोकचरितान्यद्भुतानि च गायन्ति॥
Verse 21
भगवांस्तत्र बन्धूनां पौराणामनुवर्तिनाम् । यथाविध्युपसङ्गम्य सर्वेषां मानमादधे ॥ २१ ॥
भगवान् तत्र बन्धूनां पौराणामनुवर्तिनाम्। यथाविध्युपसङ्गम्य सर्वेषां मानमादधे॥
Verse 22
प्रह्वाभिवादनाश्लेषकरस्पर्शस्मितेक्षणै: । आश्वास्य चाश्वपाकेभ्यो वरैश्चाभिमतैर्विभु: ॥ २२ ॥
प्रह्वाभिवादनाश्लेषकरस्पर्शस्मितेक्षणैः। आश्वास्य चाश्वपाकेभ्यो वरैश्चाभिमतैर्विभुः॥
Verse 23
स्वयं च गुरुभिर्विप्रै: सदारै: स्थविरैरपि । आशीर्भिर्युज्यमानोऽन्यैर्वन्दिभिश्चाविशत्पुरम् ॥ २३ ॥
स्वयं च गुरुभिर्विप्रैः सदारैः स्थविरैरपि। आशीर्भिर्युज्यमानोऽन्यैर्वन्दिभिश्चाविशत्पुरम्॥
Verse 24
राजमार्गं गते कृष्णे द्वारकाया: कुलस्त्रिय: । हर्म्याण्यारुरुहुर्विप्र तदीक्षणमहोत्सवा: ॥ २४ ॥
राजमार्गे गते कृष्णे द्वारकायाः कुलस्त्रियः । हर्म्याण्यारुरुहुर्विप्र तदीक्षणमहोत्सवाः ॥
Verse 25
नित्यं निरीक्षमाणानां यदपि द्वारकौकसाम् । न वितृप्यन्ति हि दृश: श्रियो धामाङ्गमच्युतम् ॥ २५ ॥
नित्यं निरीक्षमाणानां यदपि द्वारकौकसाम् । न वितृप्यन्ति हि दृशः श्रियो धामाङ्गमच्युतम् ॥
Verse 26
श्रियो निवासो यस्योर: पानपात्रं मुखं दृशाम् । बाहवो लोकपालानां सारङ्गाणां पदाम्बुजम् ॥ २६ ॥
श्रियो निवासो यस्योरः पानपात्रं मुखं दृशाम् । बाहवो लोकपालानां सारङ्गाणां पदाम्बुजम् ॥
Verse 27
सितातपत्रव्यजनैरुपस्कृत: प्रसूनवर्षैरभिवर्षित: पथि । पिशङ्गवासा वनमालया बभौ घनो यथार्कोडुपचापवैद्युतै: ॥ २७ ॥
सितातपत्रव्यजनैरुपस्कृतः प्रसूनवर्षैरभिवर्षितः पथि । पिशङ्गवासा वनमालया बभौ घनो यथार्कोडुपचापवैद्युतैः ॥
Verse 28
प्रविष्टस्तु गृहं पित्रो: परिष्वक्त: स्वमातृभि: । ववन्दे शिरसा सप्त देवकीप्रमुखा मुदा ॥ २८ ॥
प्रविष्टस्तु गृहं पित्रोः परिष्वक्तः स्वमातृभिः । ववन्दे शिरसा सप्त देवकीप्रमुखा मुदा ॥
Verse 29
ता: पुत्रमङ्कमारोप्य स्नेहस्नुतपयोधरा: । हर्षविह्वलितात्मान: सिषिचुर्नेत्रजैर्जलै: ॥ २९ ॥
ताः मातरः पुत्रम् आलिङ्ग्य अङ्के निवेश्य, स्नेहस्नुतपयोधराः हर्षविह्वलितात्मानः नेत्रजैर्जलैः प्रभुं सिषिचुः।
Verse 30
अथाविशत् स्वभवनं सर्वकाममनुत्तमम् । प्रासादा यत्र पत्नीनां सहस्राणि च षोडश ॥ ३० ॥
अथ भगवान् स्वभवनं सर्वकाममनुत्तमं प्रविवेश, यत्र पत्नीनां षोडशसहस्राणि प्रासादाः आसन्।
Verse 31
पत्न्य: पतिं प्रोष्य गृहानुपागतं विलोक्य सञ्जातमनोमहोत्सवा: । उत्तस्थुरारात् सहसासनाशयात् साकं व्रतैर्व्रीडितलोचनानना: ॥ ३१ ॥
पत्न्यः पतिं प्रोष्य गृहानुपागतं विलोक्य सञ्जातमनोमहोत्सवाः। उत्तस्थुरारात् सहसासनाशयात् साकं व्रतैर्व्रीडितलोचनाननाः।
Verse 32
तमात्मजैर्दृष्टिभिरन्तरात्मना दुरन्तभावा: परिरेभिरे पतिम् । निरुद्धमप्यास्रवदम्बु नेत्रयो- र्विलज्जतीनां भृगुवर्य वैक्लवात् ॥ ३२ ॥
तं पतिं दुरन्तभावाः अन्तरात्मना हृदि परिरेभिरे, ततः दृष्टिभिः, ततः आत्मजैः आलिङ्गयामासुः। विलज्जतीनां तु नेत्रयोः निरुद्धमपि अम्बु वैक्लवात् आस्रवत्, भृगुवर्य।
Verse 33
यद्यप्यसौ पार्श्वगतो रहोगत- स्तथापि तस्याङ्घ्रियुगं नवं नवम् । पदे पदे का विरमेत तत्पदा- च्चलापि यच्छ्रीर्न जहाति कर्हिचित् ॥ ३३ ॥
यद्यपि सः पार्श्वगतो रहोगतस्तथापि तस्य अङ्घ्रियुगं नवं नवम् इवाभात्। यत्पादाच्चलापि श्रीर्न कर्हिचित् जहाति, तत्पदाৎ का नु विरमेत?
Verse 34
एवं नृपाणां क्षितिभारजन्मना- मक्षौहिणीभि: परिवृत्ततेजसाम् । विधाय वैरं श्वसनो यथानलं मिथो वधेनोपरतो निरायुध: ॥ ३४ ॥
एवं क्षितिभारभूतान् नृपान् स्वबलगर्वितान् अक्षौहिणीभिः परिवृत्ततेजसः, भगवान् निहत्य शान्तिमवाप। स तु युद्धे पक्षो नाभूत्; केवलं बलवतां राज्ञां मध्ये वैरं विधाय ते मिथो वधेनोपरताः अभवन्, स निरायुधः। यथा वायुः वेणूनां घर्षणेनानलं जनयति, तथैव।
Verse 35
स एष नरलोकेऽस्मिन्नवतीर्ण: स्वमायया । रेमे स्त्रीरत्नकूटस्थो भगवान् प्राकृतो यथा ॥ ३५ ॥
स एव भगवान् श्रीकृष्णः अस्मिन् नरलोके स्वमायया अवतीर्णः। स स्त्रीरत्नकूटस्थः सन् प्राकृत इव रेमे, लोकानुग्रहाय लीलया।
Verse 36
उद्दामभावपिशुनामलवल्गुहास- व्रीडावलोकनिहतो मदनोऽपि यासाम् । सम्मुह्य चापमजहात्प्रमदोत्तमास्ता यस्येन्द्रियं विमथितुं कुहकैर्न शेकु: ॥ ३६ ॥
उद्दामभावपिशुनैः अमलवल्गुहासैः व्रीडावलोकनिहतो मदनोऽपि यासाम्। सम्मुह्य चापमजहात् प्रमदोत्तमास्ताः, यस्येन्द्रियं विमथितुं कुहकैर्न शेकुः॥
Verse 37
तमयं मन्यते लोको ह्यसङ्गमपि सङ्गिनम् । आत्मौपम्येन मनुजं व्यापृण्वानं यतोऽबुध: ॥ ३७ ॥
तमयं मन्यते लोको हि असङ्गमपि सङ्गिनम्। आत्मौपम्येन मनुजं व्यापृण्वानं यतोऽबुधः॥
Verse 38
एतदीशनमीशस्य प्रकृतिस्थोऽपि तद्गुणै: । न युज्यते सदात्मस्थैर्यथा बुद्धिस्तदाश्रया ॥ ३८ ॥
एतद् ईशनम् ईशस्य—प्रकृतिस्थोऽपि तद्गुणैः न युज्यते। तथा तदाश्रयाः सदात्मस्थाः भक्ताः अपि गुणैः न प्रभाविताः, यथा तदाश्रया बुद्धिः स्थैर्यं लभते।
Verse 39
तं मेनिरेऽबला मूढा: स्त्रैणं चानुव्रतं रह: । अप्रमाणविदो भर्तुरीश्वरं मतयो यथा ॥ ३९ ॥
तं स्त्रियोऽबला मूढाः स्त्रैणं चानुव्रतं रहः मेनिरे; भर्तुः श्रीकृष्णस्य महिमानं नाजानन्, यथा नास्तिका ईश्वरं न विदुः॥
Frequently Asked Questions
The conchshell functions as an auspicious proclamation of the Lord’s presence: it awakens devotion, dispels fear, and “revives” the residents’ hearts afflicted by separation. In bhakti theology, such sound is not merely signal but śabda-brahma in action—an audible mercy that pacifies dejection and gathers devotees for darśana.
The chapter states the citizens’ gifts are like offering a lamp to the sun—He lacks nothing—yet offerings are meaningful because bhakti is relational: the Lord accepts the devotee’s love, not the object’s utility. The act perfects the giver, expressing surrender (śaraṇāgati) and gratitude, while Kṛṣṇa reciprocates by granting presence, assurance, and blessings.
All strata welcome Him: elders (Vasudeva, Ugrasena), warriors (Balarāma, Pradyumna), brāhmaṇas with hymns, artists, historians, dancers, and even courtesans. This illustrates that devotion is not restricted to a single social role; Kṛṣṇa accepts sincere approach according to one’s disposition, while maintaining dharma and honoring all appropriately.
Their praise expresses the Bhāgavata view of Āśraya: Kṛṣṇa is the ultimate shelter and source of all supportive relationships. By naming Him mother, father, well-wisher, and spiritual master, they indicate that all worldly supports are partial reflections of His complete guardianship and benevolence.
The text explicitly refutes the materialist assumption that the Lord is conditioned like ordinary beings. Kṛṣṇa’s domestic pastimes are enacted by internal potency (yoga-māyā); He remains guṇa-asaṅga (unattached to the modes). The queens’ beauty cannot agitate Him, and the principle is extended: devotees who take shelter of Him also become progressively uninfluenced by the guṇas.