Adhyaya 6
Ṛṣabhadeva’s Indifference to Siddhis, Vigilance Toward the Mind, and the Kali-yuga Rise of Anti-Vedic धर्म
पूर्वाध्यायानुगतं ऋषभदेवचरितं प्रवर्तते। परीक्षित् पृच्छति—शुद्धभक्तः स्वभावतः सिद्धीः प्राप्यापि कुतः ताः उपेक्षते? शुकदेवः मनसः चपलत्वं शश्वद् अविश्वसनीयत्वं च दर्शयति—यथा व्याधेन गृहीतानि पशवः, तथा मनः; शिवादयः सौभरिरपि च तेन विचालिताः, अतः साधकेन सावधानतया स्थितव्यम्। ऋषभदेवस्य अवधूतवत् आचारः—मूढवत् प्रतीयमानः, नग्नः विचरन्, मुखे शिलाः निधाय—योगिनां सूक्ष्मदेहासक्तेः वैराग्यं संन्यासस्य च भगवच्चेतनायां निष्ठां शिक्षयति। वनदावाग्निना तस्य देहान्त इव दृश्यते, लीलोपदेशपरत्वं सूचयन्। ततः कलियुगवाणी—अर्हत्-राजा बाह्याचारान् अनुकरणं कृत्वा वेदविरोधिनं मतं प्रवर्तयति (जैनधर्मादिरूपेण), येन पाषण्डप्रवृत्तयः शौचपूजावेदप्रामाण्यत्यागलक्षणाः वर्धन्ते। अन्ते ऋषभदेवस्य मङ्गलत्वं स्तूयते—तस्य लीलाश्रवणकीर्तनाभ्यां शुद्धा भक्ति: लभ्यते, यत्र मुक्तिरपि मुकुन्दसेवायाः तुल्यतां न याति।
Shlokas
Verse 1
ऋषिरुवाच सत्यमुक्तं किन्त्विह वा एके न मनसोऽद्धा विश्रम्भमनवस्थानस्य शठकिरात इव सङ्गच्छन्ते ॥ २ ॥
ऋषिरुवाच—सत्यमुक्तं; किन्त्विह केचन अनवस्थानस्य मनसोऽद्धा विश्रम्भं न कुर्वन्ति, शठकिरात इव सङ्गच्छन्ते।
Verse 2
ऋषिरुवाच सत्यमुक्तं किन्त्विह वा एके न मनसोऽद्धा विश्रम्भमनवस्थानस्य शठकिरात इव सङ्गच्छन्ते ॥ २ ॥
ऋषिरुवाच—सत्यमुक्तं; शठकिरातः पशून् गृहीत्वापि तेषु न विश्रम्भं करोति, पलायनशङ्कया; तथा साधवो मनसि न विश्रम्भन्ति, तस्य वृत्तिं सदा पश्यन्ति।
Verse 3
तथा चोक्तम्— न कुर्यात्कर्हिचित्सख्यं मनसि ह्यनवस्थिते । यद्विश्रम्भाच्चिराच्चीर्णं चस्कन्द तप ऐश्वरम् ॥ ३ ॥
तथा चोक्तम्—अनवस्थिते मनसि कर्हिचित् सख्यं न कुर्यात्; विश्रम्भात् चिराच्चीर्णं तप ऐश्वरं चस्कन्द।
Verse 4
नित्यं ददाति कामस्यच्छिद्रं तमनु येऽरय: । योगिन: कृतमैत्रस्य पत्युर्जायेव पुंश्चली ॥ ४ ॥
कृतमैत्रस्य योगिनो मनः कामादिभ्यः शत्रुभ्यः नित्यं छिद्रं ददाति; पुंश्चली जाया इव परैः नीयते, पत्युर्हिंसां च जनयति।
Verse 5
कामो मन्युर्मदो लोभ: शोकमोहभयादय: । कर्मबन्धश्च यन्मूल: स्वीकुर्यात्को नु तद् बुध: ॥ ५ ॥
कामो मन्युर्मदो लोभः शोकमोहभयादयः मनसो मूलतः; तैः कर्मबन्धः। तस्मिन् मनसि को नु बुधो विश्रम्भं कुर्यात्?
Verse 6
अथैवमखिललोकपालललामोऽपि विलक्षणैर्जडवदवधूतवेषभाषाचरितैरविलक्षितभगवत्प्रभावो योगिनां साम्परायविधिमनुशिक्षयन् स्वकलेवरं जिहासुरात्मन्यात्मानमसंव्यवहितमनर्थान्तरभावेनान्वीक्षमाण उपरतानुवृत्तिरुपरराम ॥ ६ ॥
अथैवमखिललोकपालललामोऽपि विलक्षणैर्जडवदवधूतवेषभाषाचरितैरविलक्षितभगवत्प्रभावो योगिनां साम्परायविधिमनुशिक्षयन् स्वकलेवरं जिहासुरात्मन्यात्मानमसंव्यवहितमनर्थान्तरभावेनान्वीक्षमाण उपरतानुवृत्तिरुपरराम ॥ ६ ॥
Verse 7
तस्य ह वा एवं मुक्तलिङ्गस्य भगवत ऋषभस्य योगमायावासनया देह इमां जगतीमभिमानाभासेन सङ्क्रममाण: कोङ्कवेङ्ककुटकान्दक्षिणकर्णाटकान्देशान् यदृच्छयोपगत: कुटकाचलोपवन आस्यकृताश्मकवल उन्माद इव मुक्तमूर्धजोऽसंवीत एव विचचार ॥ ७ ॥
तस्य ह वा एवं मुक्तलिङ्गस्य भगवत ऋषभस्य योगमायावासनया देह इमां जगतीमभिमानाभासेन सङ्क्रममाण: कोङ्कवेङ्ककुटकान्दक्षिणकर्णाटकान्देशान् यदृच्छयोपगत: कुटकाचलोपवन आस्यकृताश्मकवल उन्माद इव मुक्तमूर्धजोऽसंवीत एव विचचार ॥ ७ ॥
Verse 8
अथ समीरवेगविधूतवेणुविकर्षणजातोग्रदावानलस्तद्वनमालेलिहान: सह तेन ददाह ॥ ८ ॥
अथ समीरवेगविधूतवेणुविकर्षणजातोग्रदावानलस्तद्वनमालेलिहान: सह तेन ददाह ॥ ८ ॥
Verse 9
यस्य किलानुचरितमुपाकर्ण्य कोङ्कवेङ्ककुटकानां राजार्हन्नामोपशिक्ष्य कलावधर्म उत्कृष्यमाणे भवितव्येन विमोहित: स्वधर्मपथमकुतोभयमपहाय कुपथपाखण्डमसमञ्जसं निजमनीषया मन्द: सम्प्रवर्तयिष्यते ॥ ९ ॥
यस्य किलानुचरितमुपाकर्ण्य कोङ्कवेङ्ककुटकानां राजार्हन्नामोपशिक्ष्य कलावधर्म उत्कृष्यमाणे भवितव्येन विमोहित: स्वधर्मपथमकुतोभयमपहाय कुपथपाखण्डमसमञ्जसं निजमनीषया मन्द: सम्प्रवर्तयिष्यते ॥ ९ ॥
Verse 10
येन ह वाव कलौ मनुजापसदा देवमायामोहिता: स्वविधिनियोगशौचचारित्रविहीना देवहेलनान्यपव्रतानि निजनिजेच्छया गृह्णाना अस्नानानाचमनाशौचकेशोल्लुञ्चनादीनि कलिनाधर्मबहुलेनोपहतधियो ब्रह्मब्राह्मणयज्ञपुरुषलोकविदूषका: प्रायेण भविष्यन्ति ॥ १० ॥
येन ह वाव कलौ मनुजापसदा देवमायामोहिता: स्वविधिनियोगशौचचारित्रविहीना देवहेलनान्यपव्रतानि निजनिजेच्छया गृह्णाना अस्नानानाचमनाशौचकेशोल्लुञ्चनादीनि कलिनाधर्मबहुलेनोपहतधियो ब्रह्मब्राह्मणयज्ञपुरुषलोकविदूषका: प्रायेण भविष्यन्ति ॥ १० ॥
Verse 11
ते च ह्यर्वाक्तनया निजलोकयात्रयान्धपरम्परयाऽऽश्वस्तास्तमस्यन्धे स्वयमेव प्रपतिष्यन्ति ॥ ११ ॥
ते च ह्यर्वाक्तनया निजलोकयात्रया अन्धपरम्परया चाश्वस्ताः, तमस्यन्धे स्वयमेव प्रपतिष्यन्ति॥
Verse 12
अयमवतारो रजसोपप्लुतकैवल्योपशिक्षणार्थ: ॥ १२ ॥
अयमवतारो रजसोपप्लुतकैवल्योपशिक्षणार्थः॥
Verse 13
तस्यानुगुणान् श्लोकान् गायन्ति— अहो भुव: सप्तसमुद्रवत्या द्वीपेषु वर्षेष्वधिपुण्यमेतत् । गायन्ति यत्रत्यजना मुरारे: कर्माणि भद्राण्यवतारवन्ति ॥ १३ ॥
तस्यानुगुणान् श्लोकान् गायन्ति— अहो भुवः सप्तसमुद्रवत्या द्वीपेषु वर्षेष्वधिपुण्यमेतत्। गायन्ति यत्रत्यजना मुरारेः कर्माणि भद्राण्यवतारवन्ति॥
Verse 14
अहो नु वंशो यशसावदात: प्रैयव्रतो यत्र पुमान् पुराण: । कृतावतार: पुरुष: स आद्य- श्चचार धर्मं यदकर्महेतुम् ॥ १४ ॥
अहो नु वंशो यशसावदातः प्रैयव्रतो यत्र पुमान् पुराणः। कृतावतारः पुरुषः स आद्यश्चचार धर्मं यदकर्महेतुम्॥
Verse 15
को न्वस्य काष्ठामपरोऽनुगच्छे- न्मनोरथेनाप्यभवस्य योगी । यो योगमाया: स्पृहयत्युदस्ता ह्यसत्तया येन कृतप्रयत्ना: ॥ १५ ॥
को न्वस्य काष्ठामपरोऽनुगच्छेन्मनोरथेनाप्यभवस्य योगी। यो योगमायाः स्पृहयत्युदस्ता ह्यसत्तया येन कृतप्रयत्नाः॥
Verse 16
इति ह स्म सकलवेदलोकदेवब्राह्मणगवां परमगुरोर्भगवत ऋषभाख्यस्य विशुद्धाचरितमीरितं पुंसां समस्तदुश्चरिताभिहरणं परममहामङ्गलायनमिदमनुश्रद्धयोपचितयानुशृणोत्याश्रावयति वावहितो भगवति तस्मिन् वासुदेव एकान्ततो भक्तिरनयोरपि समनुवर्तते ॥ १६ ॥
इति ह स्म सकलवेदलोकदेवब्राह्मणगवां परमगुरोर्भगवत ऋषभदेवस्य विशुद्धचरितं मया निरूपितम्। एतत्सर्वजीवानां दुष्कृतनाशनं परममङ्गलनिधिः। यः आचार्यपरम्परानुगतः श्रद्धया सावधानः शृणोति वा श्रावयति वा, स वासुदेवस्य चरणारविन्दे एकान्तभक्तिं निश्चयेन प्राप्नोति॥
Verse 17
यस्यामेव कवय आत्मानमविरतं विविधवृजिनसंसारपरितापोपतप्यमानमनुसवनं स्नापयन्तस्तयैव परया निर्वृत्या ह्यपवर्गमात्यन्तिकं परमपुरुषार्थमपि स्वयमासादितं नो एवाद्रियन्ते भगवदीयत्वेनैव परिसमाप्तसर्वार्था: ॥ १७ ॥
यस्यां परायां भक्तौ कवयः विविधवृजिनसंसारपरितापैः सन्तप्तं आत्मानं निरन्तरं स्नापयन्ति। तया परया निर्वृत्या अपवर्गोऽपि स्वयमेव सेवां करोति; तथापि ते तां नाद्रियन्ते, भगवदीयत्वेनैव परिसमाप्तसर्वार्थत्वात्॥
Verse 18
राजन् पतिर्गुरुरलं भवतां यदूनां दैवं प्रिय: कुलपति: क्व च किङ्करो व: । अस्त्वेवमङ्ग भगवान् भजतां मुकुन्दो मुक्तिं ददाति कर्हिचित्स्म न भक्तियोगम् ॥ १८ ॥
राजन्, भवतां यदूनां पाण्डवानां च भगवान् मुकुन्द एव पतिर्गुरुर्दैवं प्रियः कुलपतिश्च; किं पुनः वः किङ्करोऽपि कदाचित् भवति। एवं भजतां स मुकुन्दो मुक्तिं सुलभां ददाति, न तु भक्तियोगं सुलभतया प्रयच्छति॥
Verse 19
नित्यानुभूतनिजलाभनिवृत्ततृष्ण: श्रेयस्यतद्रचनया चिरसुप्तबुद्धे: । लोकस्य य: करुणयाभयमात्मलोक- माख्यान्नमो भगवते ऋषभाय तस्मै ॥ १९ ॥
नित्यानुभूतनिजलाभनिवृत्ततृष्णः पूर्णात्मा भगवान् ऋषभदेवः बाह्यसुखेषु न स्पृहयत्। देहात्मबुद्ध्या चिरसुप्तबुद्धेर्लोकस्य करुणया आत्मतत्त्वं आत्मलोकं चाख्यातवान्। तस्मै भगवते ऋषभाय नमः॥
Frequently Asked Questions
Because siddhis are incidental and potentially distracting; they are not the prayojana (ultimate goal). Śukadeva emphasizes that the mind remains a risk-factor even for advanced practitioners, and siddhis can empower subtle ego, sense-enjoyment, or complacency. Ṛṣabhadeva’s neglect teaches that the mature bhakta seeks only Vāsudeva’s service, not secondary attainments, and that true perfection is freedom from identification with the subtle body (liṅga-śarīra), not the acquisition of extraordinary abilities.
It presents the mind as inherently restless and capable of cheating at any moment. The text uses exemplars (Śiva’s agitation upon Mohinī and Saubhari’s fall) to show that mere attainment of yogic maturity does not grant immunity from mental turbulence. If the yogī gives the mind an opening, it allies with enemies like lust, anger, and greed—leading to spiritual “death,” i.e., renewed bondage through karma and desire.
Arhat is described as a ruler of Koṅka, Veṅka, and Kuṭaka who hears of Ṛṣabhadeva and imitates externals while abandoning Vedic principles, thereby introducing a Veda-opposed system identified here as the beginning of Jain dharma. The warning is that in Kali-yuga, people—overwhelmed by rajas and tamas—tend to reject varṇāśrama, purity disciplines, and devotion, adopting concocted doctrines that deride Vedic authority, brāhmaṇas, the Lord, and devotees, resulting in further degradation.
The narrative frames these acts as didactic līlā: Ṛṣabhadeva adopts avadhūta behavior to demonstrate radical detachment and the method of giving up bodily identification, especially with the subtle body that carries karma and desires. The forest fire episode signals the conclusion of His manifest pastimes and reinforces that His ‘end’ is not a karmic death but a teaching device—encouraging practitioners to transcend fear, lamentation, and attachment by steady bhakti and vigilance over the mind.
Mukti is portrayed as insignificant for pure devotees because loving service to Mukunda is itself the complete fulfillment of life. Even if liberation personified offers service, devotees do not prioritize it; bhakti is higher than liberation because it is relational, positive, and centered on the Lord’s pleasure rather than the self’s relief.