Adhyaya 4
Ṛṣabhadeva’s Enthronement, Exemplary Household Life, and the Birth of Bharata and the Nine Yogendras
नाभेः सफलेन भगवदाराधनेन स्ववंशे परमेश्वरस्य आविर्भावानन्तरं, अस्मिन्नध्याये ऋषभदेवस्य दिव्यलक्षणगुणाः प्रकटन्ते। प्रजाः ब्राह्मणाश्च तस्याभिषेकं याचन्ति। इन्द्रस्यासूया दुर्भिक्षरूपेण वृष्टिनिरोधं जनयति; किन्तु ऋषभदेवः स्मितपूर्वकं योगमायया वृष्टिं पुनः प्रवर्तयति, देवानामपि भगवदधीनत्वं दर्शयन्। योगमायावशात् वात्सल्याकुलो नाभिः ऋषभं राज्ये प्रतिष्ठाप्य मेरुदेव्या सह बदरिकाश्रमं गत्वा नरनारायणं भजन् वैकुण्ठं प्राप्नोति। ऋषभदेवः गृहस्थधर्मस्य पूर्णं आदर्शं दर्शयति—गुरुकुले ब्रह्मचर्यं, गुरुदक्षिणा, इन्द्रदत्तया जयन्त्या सह विवाहः, शतपुत्रोत्पत्तिश्च। भरतस्य नाम्ना भारतवर्षं पावनं भवतीति, नव ज्येष्ठाः योगेन्द्राः (भविष्ये भागवतप्रचारकाः) तथा एकाशीतिः ब्राह्मणभावेन शिक्षिताः पुत्रा इति निर्दिश्यते। अन्ते ब्रह्मावर्ते ऋषभदेवस्य सार्वजनिकोपदेशस्य प्रस्तावना क्रियते, पराध्यायस्य शिक्षां सूचयन्।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच अथ ह तमुत्पत्त्यैवाभिव्यज्यमानभगवल्लक्षणं साम्योपशमवैराग्यैश्वर्यमहाविभूतिभिरनुदिनमेधमानानुभावं प्रकृतय: प्रजा ब्राह्मणा देवताश्चावनितलसमवनायातितरां जगृधु: ॥ १ ॥
श्रीशुक उवाच—उत्पत्त्यैवाभिव्यज्यमानभगवल्लक्षणं समदर्शिनं शान्तं जितेन्द्रियमनः ऐश्वर्यसम्पन्नं च, अनुदिनं वर्धमानानुभावं तमृषभं प्रजाः ब्राह्मणाः देवताश्च भुवो नृपतिं कर्तुमैच्छन्।
Verse 2
तस्य ह वा इत्थं वर्ष्मणा वरीयसा बृहच्छ्लोकेन चौजसा बलेन श्रिया यशसा वीर्यशौर्याभ्यां च पिता ऋषभ इतीदं नाम चकार ॥ २ ॥
तस्य वर्ष्मणा वरीयसा बृहच्छ्लोकेन च ओजसा बलेन श्रिया यशसा वीर्यशौर्याभ्यां च युक्तं दृष्ट्वा नाभिर्ऋषभ इति नाम चकार, स नराणां वरीयानिति मन्यमानः।
Verse 3
यस्य हीन्द्र: स्पर्धमानो भगवान् वर्षे न ववर्ष तदवधार्य भगवानृषभदेवो योगेश्वर: प्रहस्यात्मयोगमायया स्ववर्षमजनाभं नामाभ्यवर्षत् ॥ ३ ॥
यस्येन्द्रः स्पर्धमानो वर्षे न ववर्ष; तदवधार्य योगेश्वरो भगवानृषभदेवः प्रहस्यात्मयोगमायया स्ववर्षमजनाभं नामाभ्यवर्षत्, बहुधा जलं विसृजन्।
Verse 4
नाभिस्तु यथाभिलषितं सुप्रजस्त्वमवरुध्यातिप्रमोदभरविह्वलो गद्गदाक्षरया गिरा स्वैरं गृहीत नरलोकसधर्मं भगवन्तं पुराणपुरुषं मायाविलसितमतिर्वत्स तातेति सानुरागमुपलालयन् परां निर्वृतिमुपगत: ॥ ४ ॥
नाभिः यथाभिलषितं सुप्रजस्त्वमवरुध्य प्रमोदभरविह्वलः गद्गदया गिरा “वत्स तात” इति भगवन्तं पुराणपुरुषं नरलोकसधर्मं स्वैरं गृहीत्वा सानुरागमुपलालयन् परां निर्वृतिमुपगतः, योगमायावशात्।
Verse 5
विदितानुरागमापौरप्रकृति जनपदो राजा नाभिरात्मजं समयसेतुरक्षायामभिषिच्य ब्राह्मणेषूपनिधाय सह मेरुदेव्या विशालायां प्रसन्ननिपुणेन तपसा समाधियोगेन नरनारायणाख्यं भगवन्तं वासुदेवमुपासीन: कालेन तन्महिमानमवाप ॥ ५ ॥
राजा नाभिः स्वात्मजस्य ऋषभदेवस्य जनपदप्रकृतिषु विदितानुरागं ज्ञात्वा, वेदधर्मसेतुरक्षार्थं तं सार्वभौमत्वेऽभिषिच्य, ब्राह्मणेषु न्यस्य, मेरुदेव्या सह हिमवद्बदर्याश्रमे गत्वा विशालायां प्रसन्ननिपुणतपःसमाधियोगेन नरनारायणाख्यं भगवन्तं वासुदेवमुपासीत; कालेन च तन्महिमानं वैकुण्ठं प्राप।
Verse 6
यस्य ह पाण्डवेय श्लोकावुदाहरन्ति— को नु तत्कर्म राजर्षेर्नाभेरन्वाचरेत्पुमान् । अपत्यतामगाद्यस्य हरि: शुद्धेन कर्मणा ॥ ६ ॥
यस्य ह पाण्डवेय श्लोकावुदाहरन्ति— को नु तत्कर्म राजर्षेर्नाभेरन्वाचरेत्पुमान् । अपत्यतामगाद्यस्य हरिः शुद्धेन कर्मणा ॥
Verse 7
ब्रह्मण्योऽन्य: कुतो नाभेर्विप्रा मङ्गलपूजिता: । यस्य बर्हिषि यज्ञेशं दर्शयामासुरोजसा ॥ ७ ॥
ब्रह्मण्योऽन्यः कुतो नाभेर्विप्रा मङ्गलपूजिताः । यस्य बर्हिषि यज्ञेशं दर्शयामासुरोजसा ॥
Verse 8
अथ ह भगवानृषभदेव: स्ववर्षं कर्मक्षेत्रमनुमन्यमान: प्रदर्शितगुरुकुलवासो लब्धवरैर्गुरुभिरनुज्ञातो गृहमेधिनां धर्माननुशिक्षमाणो जयन्त्यामिन्द्रदत्तायामुभयलक्षणं कर्म समाम्नायाम्नातमभियुञ्जन्नात्मजानामात्मसमानानां शतं जनयामास ॥ ८ ॥
अथ ह भगवानृषभदेवः स्ववर्षं कर्मक्षेत्रमनुमन्यमानः प्रदर्शितगुरुकुलवासो लब्धवरैर्गुरुभिरनुज्ञातो गृहमेधिनां धर्माननुशिक्षमाणो जयन्त्यामिन्द्रदत्तायामुभयलक्षणं कर्म समाम्नायाम्नातमभियुञ्जन्नात्मजानामात्मसमानानां शतं जनयामास।
Verse 9
येषां खलु महायोगी भरतो ज्येष्ठ: श्रेष्ठगुण आसीद्येनेदं वर्षं भारतमिति व्यपदिशन्ति ॥ ९ ॥
येषां खलु महायोगी भरतो ज्येष्ठः श्रेष्ठगुण आसीद्येनेदं वर्षं भारतमिति व्यपदिशन्ति।
Verse 10
तमनु कुशावर्त इलावर्तो ब्रह्मावर्तो मलय: केतुर्भद्रसेन इन्द्रस्पृग्विदर्भ: कीकट इति नव नवति प्रधाना: ॥ १० ॥
भरतानन्तरं तस्य नवनवतिः पुत्रा अभवन्। तेषु नव वृद्धाः—कुशावर्तः इलावर्तः ब्रह्मावर्तः मलयः केतुः भद्रसेनः इन्द्रस्पृक् विदर्भः कीकट इति—प्रधाना आसन्॥
Verse 11
कविर्हविरन्तरिक्ष: प्रबुद्ध: पिप्पलायन: । आविर्होत्रोऽथ द्रुमिलश्चमस: करभाजन: ॥ ११ ॥ इति भागवतधर्मदर्शना नव महाभागवतास्तेषां सुचरितं भगवन्महिमोपबृंहितं वसुदेवनारदसंवादमुपशमायनमुपरिष्टाद्वर्णयिष्याम: ॥ १२ ॥
कविः हविः अन्तरिक्षः प्रबुद्धः पिप्पलायनः। आविर्होत्रोऽथ द्रुमिलश्चमसः करभाजनः॥ इति भागवतधर्मदर्शना नव महाभागवताः; तेषां सुचरितं भगवन्महिमोपबृंहितं वसुदेवनारदसंवादे उपरिष्टाद्वर्णयिष्यामि, मनःशान्त्यर्थम्॥
Verse 12
कविर्हविरन्तरिक्ष: प्रबुद्ध: पिप्पलायन: । आविर्होत्रोऽथ द्रुमिलश्चमस: करभाजन: ॥ ११ ॥ इति भागवतधर्मदर्शना नव महाभागवतास्तेषां सुचरितं भगवन्महिमोपबृंहितं वसुदेवनारदसंवादमुपशमायनमुपरिष्टाद्वर्णयिष्याम: ॥ १२ ॥
कविर्हविरन्तरिक्षः प्रबुद्धः पिप्पलायनः। आविर्होत्रोऽथ द्रुमिलश्चमसः करभाजनः॥ इति भागवतधर्मदर्शना नव महाभागवताः; तेषां सुचरितं भगवन्महिमोपबृंहितं वसुदेवनारदसंवादे उपरिष्टाद्वर्णयिष्यामि, मनःशान्त्यर्थम्॥
Verse 13
यवीयांस एकाशीतिर्जायन्तेया: पितुरादेशकरा महाशालीना महाश्रोत्रिया यज्ञशीला: कर्मविशुद्धा ब्राह्मणा बभूवु: ॥ १३ ॥
यवीयांसः एकाशीतिः जयन्याः ऋषभदेवात् जाताः। ते पितुरादेशकराः, महाशालिनः, महाश्रोत्रियाः, यज्ञशीलाः, कर्मविशुद्धाः च; एवं ते सर्वे सम्यगर्हा ब्राह्मणा बभूवुः॥
Verse 14
भगवानृषभसंज्ञ आत्मतन्त्र: स्वयं नित्यनिवृत्तानर्थपरम्पर: केवलानन्दानुभव ईश्वर एव विपरीतवत्कर्माण्यारभमाण: कालेनानुगतं धर्ममाचरणेनोपशिक्षयन्नतद्विदां सम उपशान्तो मैत्र: कारुणिको धर्मार्थयश: प्रजानन्दामृतावरोधेन गृहेषु लोकं नियमयत् ॥ १४ ॥
भगवान् ऋषभसंज्ञः आत्मतन्त्रः, स्वयं नित्यनिवृत्तानर्थपरम्परः, केवलानन्दानुभवः ईश्वर एव। स तु विपरीतवत् कर्माण्यारभमाणः कालेनानुगतं धर्ममाचरणेन उपशिक्षयन्, अतद्विदां समः उपशान्तः मैत्रः कारुणिकः च। धर्मार्थयशः प्रजानन्दामृतावरोधेन गृहेषु लोकं नियमयामास॥
Verse 15
यद्यच्छीर्षण्याचरितं तत्तदनुवर्तते लोक: ॥ १५ ॥
यद्यच्छीर्षण्येन महापुरुषेण आचरितं कर्म, तदेव लोकः अनुवर्तते।
Verse 16
यद्यपि स्वविदितं सकलधर्मं ब्राह्मं गुह्यं ब्राह्मणैर्दर्शितमार्गेण सामादिभिरुपायैर्जनतामनुशशास ॥ १६ ॥
यद्यपि भगवान् ऋषभदेवः सकलधर्मसमन्वितं ब्राह्मं गुह्यं स्वयमेव विदितवान्, तथापि ब्राह्मणैर्दर्शितमार्गेण सामादिभिरुपायैर्मनोनिग्रहेन्द्रियनिग्रहक्षान्त्यादिषु प्रजाः अनुशशास।
Verse 17
द्रव्यदेशकालवय:श्रद्धर्त्विग्विविधोद्देशोपचितै: सर्वैरपि क्रतुभिर्यथोपदेशं शतकृत्व इयाज ॥ १७ ॥
द्रव्यदेशकालवयःश्रद्धर्त्विग्विविधोद्देशोपचितैः सर्वैरपि क्रतुभिः यथोपदेशं शतकृत्वः इयाज, तेन सर्वथा विष्णुं तोषयामास।
Verse 18
भगवतर्षभेण परिरक्ष्यमाण एतस्मिन् वर्षे न कश्चन पुरुषो वाञ्छत्यविद्यमानमिवात्मनोऽन्यस्मात्कथञ्चन किमपि कर्हिचिदवेक्षते भर्तर्यनुसवनं विजृम्भितस्नेहातिशयमन्तरेण ॥ १८ ॥
भगवतर्षभेण परिरक्ष्यमाणेऽस्मिन् भारतवर्षे कश्चन न कदाचित् किमपि वाञ्छति; आत्मनः अन्यस्मात् कथञ्चन किमपि नावेक्षते, भर्तरि अनुसवनं विजृम्भितस्नेहातिशयमन्तरेण।
Verse 19
स कदाचिदटमानो भगवानृषभो ब्रह्मावर्तगतो ब्रह्मर्षिप्रवरसभायां प्रजानां निशामयन्तीनामात्मजानवहितात्मन: प्रश्रयप्रणयभरसुयन्त्रितानप्युपशिक्षयन्निति होवाच ॥ १९ ॥
स कदाचिदटमानो भगवान् ऋषभः ब्रह्मावर्तं गतः; तत्र ब्रह्मर्षिप्रवरसभायां प्रजानां निशामयन्तीनाम्, आत्मजान् अवहितात्मनः प्रश्रयप्रणयभरसुयन्त्रितानपि उपशिक्षयन् इति होवाच।
Frequently Asked Questions
Indra’s action arises from envy of Ṛṣabhadeva’s growing glory and authority. Ṛṣabhadeva’s calm smile and immediate restoration of rainfall through yoga-māyā demonstrates that devas are not independent controllers; their powers operate under Bhagavān. The episode teaches divine sovereignty (aiśvarya) and the futility of pride, while also showing the Lord’s protective role toward His subjects.
Nābhi retires to Badarikāśrama and worships Nara-Nārāyaṇa in samādhi with austerity and devotion, culminating in elevation to Vaikuṇṭha. The narrative highlights that kingship is not the final goal; when duties are completed, śāstra supports vānaprastha/renunciation oriented to bhagavad-upāsanā. Nara-Nārāyaṇa represents the Lord’s ascetic, dharma-protecting manifestation, fitting Nābhi’s transition from rule to tapas.
Kavi, Havi, Antarikṣa, Prabuddha, Pippalāyana, Āvirhotra, Drumila, Camasa, and Karabhājana are described as exalted devotees and authorized preachers of Śrīmad-Bhāgavatam. Their importance unfolds later through their teachings (notably in dialogues involving Nārada and Vasudeva), where they articulate mature bhakti philosophy, making them a key transmission line of devotional wisdom.
The chapter states that Ṛṣabhadeva’s eldest son, Bharata, was a great devotee with the best qualities, and the planet (region) became known as Bhārata-varṣa in his honor. The naming signals vaṁśānucarita: sacred history where geography becomes devotional memory, and it prepares for Bharata’s later narrative as a paradigmatic case of spiritual attainment and vigilance.
Ṛṣabhadeva remains fully transcendental yet follows brahmacarya, guru-sevā, marriage, sacrifice, and social regulation to teach the public a workable path. The point is not that ritual and social duty are ultimate, but that when performed under brāhmaṇical guidance and for Viṣṇu’s satisfaction, they purify the heart and mature into bhakti—showing how household life can culminate in perfection rather than bondage.