Adhyaya 25
The Glories of Lord Ananta (Śeṣa/Saṅkarṣaṇa) and the Cosmic Foundation Beneath Pātāla
पञ्चमस्कन्धे अधोलोकवर्णनक्रमे शुकदेवः पातालादपि अधः स्थितं परमाधारं श्रीअनन्तं (शेषं, सङ्कर्षणं) निर्दिशति। स विष्णोर्विभूतिरूपः तमोगुणाधिपतिः बद्धजीवस्य मिथ्याहङ्कारं—भोक्तृत्वाभिमानं येन स्वं परमेश्वरं मन्यते—नियच्छति। अस्य अनन्तफणेषु एकस्मिन् फणे सरषपबीजवत् विश्वं स्थितमिति तस्य महिमान् दर्श्यते। प्रलये तस्य भ्रूमध्यात् रुद्रः प्रादुर्भूय संहारं करोति, एवं स निरोधेन संबध्यते। ततः तस्य पदकमल-रत्ननख-भुज-आभरण-तुलसीमालादि सौन्दर्यं, देव-नागकुलैः पूजनं च वर्ण्यते। परम्परया तस्य महिमश्रवणं ध्यानं च हृदयग्रन्थिं प्रभुत्वाभिमानं च विशोधयति। अन्ते कामकर्मानुसारं जीवाः ऊर्ध्वाधोलोकेषु सञ्चरन्तीति व्यापकं ब्रह्माण्डशिक्षणं संक्षेपेण उपसंह्रियते।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच तस्य मूलदेशे त्रिंशद्योजनसहस्रान्तर आस्ते या वै कला भगवतस्तामसी समाख्यातानन्त इति सात्वतीया द्रष्टृदृश्ययो: सङ्कर्षणमहमित्यभिमानलक्षणं यं सङ्कर्षणमित्याचक्षते ॥ १ ॥
श्रीशुक उवाच—तस्य मूलदेशे त्रिंशद्योजनसहस्रान्तर आस्ते भगवतस्तामसी कला या ‘अनन्त’ इति समाख्याता। सा सात्वतीया द्रष्टृ-दृश्ययोः सङ्कर्षणं ‘अहम्’ इत्यभिमानलक्षणं यं ‘सङ्कर्षण’ इत्याचक्षते॥
Verse 2
यस्येदं क्षितिमण्डलं भगवतोऽनन्तमूर्ते: सहस्रशिरस एकस्मिन्नेव शीर्षणि ध्रियमाणं सिद्धार्थ इव लक्ष्यते ॥ २ ॥
यस्य भगवतोऽनन्तमूर्तेः सहस्रशिरस एकस्मिन्नेव शीर्षणि ध्रियमाणं क्षितिमण्डलं सिद्धार्थ इव लक्ष्यते॥
Verse 3
यस्य ह वा इदं कालेनोपसञ्जिहीर्षतोऽमर्षविरचितरुचिरभ्रमद्भ्रुवोरन्तरेण साङ्कर्षणो नाम रुद्र एकादशव्यूहस्त्र्यक्षस्त्रिशिखं शूलमुत्तम्भयन्नुदतिष्ठत् ॥ ३ ॥
यस्य ह वा इदं कालेनोपसञ्जिहीर्षतोऽमर्षविरचितरुचिरभ्रमद्भ्रुवोरन्तरेण साङ्कर्षणो नाम रुद्र एकादशव्यूहस्त्र्यक्षस्त्रिशिखं शूलमुत्तम्भयन्नुदतिष्ठत्॥
Verse 4
यस्याङ्घ्रिकमलयुगलारुणविशदनखमणिषण्डमण्डलेष्वहिपतय: सह सात्वतर्षभैरेकान्तभक्तियोगेनावनमन्त: स्ववदनानि परिस्फुरत्कुण्डलप्रभामण्डितगण्डस्थलान्यतिमनोहराणि प्रमुदितमनस: खलु विलोकयन्ति ॥ ४ ॥
यस्याङ्घ्रिकमलयुगलारुणविशदनखमणिषण्डमण्डलेष्वहिपतयः सह सात्वतर्षभैरेकान्तभक्तियोगेनावनमन्तः स्ववदनानि परिस्फुरत्कुण्डलप्रभामण्डितगण्डस्थलान्यतिमनोहराणि प्रमुदितमनसो विलोकयन्ति॥
Verse 5
यस्यैव हि नागराजकुमार्य आशिष आशासानाश्चार्वङ्गवलयविलसितविशद विपुलधवलसुभगरुचिरभुजरजतस्तम्भेष्वगुरुचन्दनकुङ्कुमपङ्कानुलेपेनावलिम्पमानास्तदभिमर्शनोन्मथितहृदयमकरध्वजावेशरुचिरललितस्मितास्तदनुरागमदमुदितमद् विघूर्णितारुणकरुणावलोकनयनवदनारविन्दं सव्रीडं किल विलोकयन्ति ॥ ५ ॥
यस्यैव हि नागराजकुमार्य आशिष आशासानाः चार्वङ्गवलयविलसितविशदविपुलधवलसुभगरुचिरभुजरजतस्तम्भेष्वगुरुचन्दनकुङ्कुमपङ्कानुलेपेनावलिम्पमानास्तदभिमर्शनोन्मथितहृदयमकरध्वजावेशरुचिरललितस्मितास्तदनुरागमदमुदितमद्विघूर्णितारुणकरुणावलोकननयनवदनारविन्दं सव्रीडं किल विलोकयन्ति॥
Verse 6
स एव भगवाननन्तोऽनन्तगुणार्णव आदिदेव उपसंहृतामर्षरोषवेगो लोकानां स्वस्तय आस्ते ॥ ६ ॥
स एव भगवान् अनन्तोऽनन्तगुणार्णव आदिदेवः, भगवान् एवाभिन्नः। लोकानां स्वस्तये स्वधाम्नि स्थित्वा क्रोधामर्षवेगं निगृह्णाति॥
Verse 7
ध्यायमान: सुरासुरोरगसिद्धगन्धर्वविद्याधरमुनिगणैरनवरतमदमुदितविकृतविह्वललोचन: सुललितमुखरिकामृतेनाप्यायमान: स्वपार्षदविबुधयूथपतीनपरिम्लानरागनवतुलसिकामोदमध्वासवेन माद्यन्मधुकरव्रातमधुरगीतश्रियं वैजयन्तीं स्वां वनमालां नीलवासा एककुण्डलो हलककुदि कृतसुभगसुन्दरभुजो भगवान्महेन्द्रो वारणेन्द्र इव काञ्चनीं कक्षामुदारलीलो बिभर्ति ॥ ७ ॥
सुरासुरोरगसिद्धगन्धर्वविद्याधरमुनिगणैः सततमर्च्यमानो भगवान् नीलवासा एककुण्डलो वैजयन्तीं तुलसीनवमालां बिभर्ति। मधुकरव्रातैर्मधुरगीतैः शोभमानां, हलं पृष्ठे धारयन् काञ्चनीं कक्षां च बिभर्ति; वारणेन्द्र इव उदारलीलो विराजते॥
Verse 8
य एष एवमनुश्रुतो ध्यायमानो मुमुक्षूणामनादिकालकर्मवासनाग्रथितमविद्यामयं हृदयग्रन्थिं सत्त्वरजस्तमोमयमन्तर्हृदयं गत आशु निर्भिनत्ति तस्यानुभावान् भगवान् स्वायम्भुवो नारद: सह तुम्बुरुणा सभायां ब्रह्मण: संश्लोकयामास ॥ ८ ॥
य एष एवमनुश्रुतो ध्यायमानो मुमुक्षूणां हृदयग्रन्थिं चिरकालनिबद्धं कर्मवासनाग्रथितमविद्यामयं शीघ्रं भिनत्ति। तस्यानुभावान् स्वायम्भुवो नारदः पितुः सभायां तुम्बुरुणा सह स्वकृतैः श्लोकैः सदा गायति॥
Verse 9
उत्पत्तिस्थितिलयहेतवोऽस्य कल्पा: सत्त्वाद्या: प्रकृतिगुणा यदीक्षयाऽऽसन्॒ । यद्रूपं ध्रुवमकृतं यदेकमात्मन् नानाधात्कथमु ह वेद तस्य वर्त्म ॥ ९ ॥
अस्येक्षया सत्त्वादयः प्रकृतिगुणाः कल्पाः सृष्टिस्थितिलयहेतवो भवन्ति। यद्रूपं ध्रुवमकृतं यदेक आत्मा सन् नानारूपैः प्रकाशते; तस्य वर्त्म कथं नु मनुष्याः वेदितुं शक्नुवन्ति॥
Verse 10
मूर्तिं न: पुरुकृपया बभार सत्त्वं संशुद्धं सदसदिदं विभाति तत्र । यल्लीलां मृगपतिराददेऽनवद्या- मादातुं स्वजनमनांस्युदारवीर्य: ॥ १० ॥
स एव पुरुकृपया नः सत्त्वं संशुद्धं मूर्तिं बभार, यत्र सदसदिदं विभाति। उदारवीर्यः स्वजनमनांसि जेतुं तेषां हृदयानन्दाय च अनवद्यां लीलां सहावतारैः प्रकटयति॥
Verse 11
यन्नाम श्रुतमनुकीर्तयेदकस्मा- दार्तो वा यदि पतित: प्रलम्भनाद्वा । हन्त्यंह: सपदि नृणामशेषमन्यं कं शेषाद्भगवत आश्रयेन्मुमुक्षु: ॥ ११ ॥
यस्य नाम श्रुत्वा यः कश्चिद् आर्तोऽपि पतितोऽपि वा कदाचित् प्रलम्भनादपि अनुकूर्तयेत्, स तत्क्षणमेव नृणामशेषं पापराशिं हन्ति; तस्मात् मुमुक्षुः कं अन्यं शेषाद्भगवतः शरणं गच्छेत्?
Verse 12
मूर्धन्यर्पितमणुवत्सहस्रमूर्ध्नो भूगोलं सगिरिसरित्समुद्रसत्त्वम् । आनन्त्यादनिमितविक्रमस्य भूम्न: को वीर्याण्यधिगणयेत्सहस्रजिह्व: ॥ १२ ॥
सहस्रमूर्ध्नः एकस्मिन् मूर्धनि अणुवत् न्यस्तं भूगोलं सगिरि-सरित्-समुद्र-वनस्पति-सत्त्वसमेतम्; आनन्त्याद् अनिमितविक्रमस्य तस्य भूम्नो वीर्याणि कः सहस्रजिह्वोऽपि अधिगणयेत्?
Verse 13
एवम्प्रभावो भगवाननन्तो दुरन्तवीर्योरुगुणानुभाव: । मूले रसाया: स्थित आत्मतन्त्रो यो लीलया क्ष्मां स्थितये बिभर्ति ॥ १३ ॥
एवंप्रभावो भगवान् अनन्तो दुरन्तवीर्यः उरुगुणानुभावः; मूले रसाया: स्थितः आत्मतन्त्रः स लीलया क्ष्मां स्थितये बिभर्ति।
Verse 14
एता ह्येवेह नृभिरुपगन्तव्या गतयो यथाकर्मविनिर्मिता यथोपदेशमनुवर्णिता: कामान् कामयमानै: ॥ १४ ॥
एताः एव इह नृभिः उपगन्तव्याः गतयः यथाकर्मविनिर्मिताः, यथोपदेशं मया अनुवर्णिताः कामान् कामयमानैः।
Verse 15
एतावतीर्हि राजन् पुंस: प्रवृत्तिलक्षणस्य धर्मस्य विपाकगतय उच्चावचा विसदृशा यथाप्रश्नं व्याचख्ये किमन्यत्कथयाम इति ॥ १५ ॥
एतावतीः हि राजन् पुंसः प्रवृत्तिलक्षणस्य धर्मस्य विपाकगतयः उच्चावचाः विसदृशाः यथाप्रश्नं मया व्याचख्ये; किमन्यत् कथयामि इति।
Frequently Asked Questions
In this chapter, Saṅkarṣaṇa is described as the principle behind the conditioned soul’s “I am the enjoyer” mentality—ahaṅkāra rooted in ignorance. As the presiding deity of tamo-guṇa, He governs the cosmic function by which living beings misidentify with matter; yet as Viṣṇu-tattva He remains transcendental, and remembrance of Him destroys that very contamination.
The comparison is theological and contemplative: it establishes the immeasurable greatness of Bhagavān and the relative insignificance of the cosmos. The teaching redirects awe from the created order to the Creator-support, cultivating humility and devotion rather than cosmic pride or materialistic self-importance.
The text describes a three-eyed Rudra, armed with a trident, who embodies the eleven Rudras and appears for universal dissolution. This connects Ananta to nirodha: the Lord’s will activates the destructive agency (Rudra/Śiva-tattva function) to wind up creation at the appointed time.
Hearing from a bona fide spiritual master in disciplic succession (paramparā) and meditating on Saṅkarṣaṇa brings the Lord into the heart, where He removes guṇa-contamination and cuts the hṛdaya-granthi—the deep knot of domination and fruitive desire. The chapter also emphasizes nāma-kīrtana: chanting the Lord’s name purifies even when done inadvertently.
The aesthetic description functions as bhakti-śāstra: it supplies concrete forms for meditation (dhyāna), intensifies personalism (Bhagavān as a beautiful person), and shows how diverse beings—devas, siddhas, gandharvas, nāgas—are drawn into worship by His transcendental qualities, reinforcing poṣaṇa (the Lord’s benevolent care for devotees).