Adhyaya 21
The Orbit of the Sun, the Measure of Day and Night, and the Sun-God’s Chariot
पञ्चमस्कन्धस्य विश्वरचनावर्णने शुकदेवगोस्वामी सामान्यपरिमाणात् अन्तरिक्षे कालव्यवहारस्य यन्त्रविधिं प्रविशति। सूर्यस्य उत्तरायण-दक्षिणायन-समरेखागमनं राशिसंस्पर्शेन दिनरात्र्योः विषमत्वं समत्वं च जनयतीति निरूपयति। मानसोत्तरपर्वतं परितः सूर्यस्य मण्डलमार्गं दर्शयन् उदय-मध्याह्न-अस्त-मध्यरात्रिकालान् इन्द्र-यम-वरुण-चन्द्रदेवसम्बद्धेषु दिग्वासेषु योजयति। सुमेरुनिवासिनां सूर्यस्थितिविशेषात् नित्यं मध्याह्नानुभवः, दक्षिणावर्तवायोः दिशाभ्रमप्रतीतिः च कथ्यते। सूर्यस्य वेगः, त्रयीमयाराधना (ॐ भूर्भुवः स्वः) तथा रथस्य प्रतीकयोजना—संवत्सरः चक्रं, मासाः अराः, ऋतवः परिधिभागाः—इत्यादि वर्ण्यते, ततः परं अन्यज्योतिषां नियतगतीवर्णनाय भूमिका भवति।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच एतावानेव भूवलयस्य सन्निवेश: प्रमाणलक्षणतो व्याख्यात: ॥ १ ॥
श्रीशुक उवाच—हे राजन्, एतावानेव भूवलयस्य सन्निवेशः प्रमाणलक्षणतो मया व्याख्यातः, विद्वद्भिः परिगणितप्रमाणानुसारतः॥
Verse 2
एतेन हि दिवो मण्डलमानं तद्विद उपदिशन्ति यथा द्विदलयोर्निष्पावादीनां ते अन्तरेणान्तरिक्षं तदुभयसन्धितम् ॥ २ ॥
एतेन हि दिवो मण्डलमानं तद्विद उपदिशन्ति—यथा द्विदलयोर्निष्पावादीनां तयोः परिमाणज्ञानेनापरस्यापि परिमाणं ज्ञायते; तथा अधोभागमानविद्यया ऊर्ध्वभागमानं बोध्यते। भूमिमण्डलस्योपरि दिवोऽधः यदन्तरं तदन्तरिक्षं, उभयसन्धिस्थानं च॥
Verse 3
यन्मध्यगतो भगवांस्तपतपतिस्तपन आतपेन त्रिलोकीं प्रतपत्यवभासयत्यात्मभासा स एष उदगयनदक्षिणायनवैषुवतसंज्ञाभिर्मान्द्यशैघ्य्रसमानाभिर्गतिभिरारोहणावरोहणसमानस्थानेषु यथासवनमभिपद्यमानो मकरादिषु राशिष्वहोरात्राणि दीर्घह्रस्वसमानानि विधत्ते ॥ ३ ॥
तस्यान्तरिक्षस्य मध्ये भगवांस्तपतपतिः सविता आत्मभासैव त्रिलोकीं प्रतपत्यवभासयति, जगतो धारणं करोति। स च भगवतो नियमानुसारम् उदगयन-दक्षिणायन-वैषुवतसंज्ञाभिः मन्द-शीघ्र-समगमनगतिभिः, आरोहणावरोहणसमस्थानैश्च, मकरादिराशिषु संस्पृशन् अहोरात्राणि दीर्घ-ह्रस्व-समानानि विधत्ते॥
Verse 4
यदा मेषतुलयोर्वर्तते तदाहोरात्राणि समानानि भवन्ति यदा वृषभादिषु पञ्चसु च राशिषु चरति तदाहान्येव वर्धन्ते ह्रसति च मासि मास्येकैका घटिका रात्रिषु ॥ ४ ॥
यदा मेषतुलयोर्वर्तते तदा अहोरात्राणि समानानि भवन्ति। यदा वृषभादिषु पञ्चसु राशिषु चरति तदा अहान्येव वर्धन्ते, रात्रिषु च मासि मासि एकैका घटिका ह्रसति यावत् पुनस्तुलायां समता॥
Verse 5
यदा वृश्चिकादिषु पञ्चसु वर्तते तदाहोरात्राणि विपर्ययाणि भवन्ति ॥ ५ ॥
यदा वृश्चिकादिषु पञ्चसु वर्तते तदा अहोरात्राणि विपर्ययाणि भवन्ति॥
Verse 6
यावद्दक्षिणायनमहानि वर्धन्ते यावदुदगयनं रात्रय: ॥ ६ ॥
यावद्दक्षिणायनं तावत् अहानि वर्धन्ते; यावदुदगयनं तावत् रात्रयः वर्धन्ते॥
Verse 7
एवं नव कोटय एकपञ्चाशल्लक्षाणि योजनानां मानसोत्तरगिरिपरिवर्तनस्योपदिशन्ति तस्मिन्नैन्द्रीं पुरीं पूर्वस्मान्मेरोर्देवधानीं नाम दक्षिणतो याम्यां संयमनीं नाम पश्चाद्वारुणीं निम्लोचनीं नाम उत्तरत: सौम्यां विभावरीं नाम तासूदयमध्याह्नास्तमयनिशीथानीति भूतानां प्रवृत्तिनिवृत्तिनिमित्तानि समयविशेषेण मेरोश्चतुर्दिशम् ॥ ७ ॥
शुकदेव उवाच—हे राजन्, पूर्वोक्तवत् पण्डिताः मनसोत्तरगिरिपरिवर्तनं नवकोट्येकपञ्चाशल्लक्षयोजनपरिमाणं वदन्ति। तस्मिन् मनसोत्तरे मेरोर् पूर्वे ऐन्द्री देवधानी, दक्षिणे याम्या संयमनी, पश्चिमे वारुणी निम्लोचनी, उत्तरे सौम्या विभावरी इति पुर्यः। तासु उदय-मध्याह्न-अस्तमय-निशीथाः समयविशेषेण भूतानां प्रवृत्तिनिवृत्तिहेतवो भवन्ति।
Verse 8
तत्रत्यानां दिवसमध्यङ्गत एव सदाऽऽदित्यस्तपति सव्येनाचलं दक्षिणेन करोति ॥ ८ ॥ यत्रोदेति तस्य ह समानसूत्रनिपाते निम्लोचति यत्र क्वचन स्यन्देनाभितपति तस्य हैष समानसूत्रनिपाते प्रस्वापयति तत्र गतं न पश्यन्ति ये तं समनुपश्येरन् ॥ ९ ॥
सुमेरुपर्वतस्थाः प्राणिनो मध्याह्नवत् सदाऽऽतपवन्तो भवन्ति, यतः तेषां शिरसि नित्यं सूर्यः स्थितः। स नक्षत्राणि प्रति वामावर्तेन गच्छन् सुमेरुं सव्ये करोति; दक्षिणावर्तवायुप्रभावात् पुनर्दक्षिणावर्तेनापि गच्छन्निव दृश्यते। यत्रोदयः, तस्य समसूत्रविपरीते देशे निम्लोचनं दृश्यते; यत्र मध्याह्नः, तस्य समसूत्रविपरीते निशीथः। तथा अस्तमयदेशस्थाः विपरीतदेशं गताः तं तादृशं न पश्यन्ति।
Verse 9
तत्रत्यानां दिवसमध्यङ्गत एव सदाऽऽदित्यस्तपति सव्येनाचलं दक्षिणेन करोति ॥ ८ ॥ यत्रोदेति तस्य ह समानसूत्रनिपाते निम्लोचति यत्र क्वचन स्यन्देनाभितपति तस्य हैष समानसूत्रनिपाते प्रस्वापयति तत्र गतं न पश्यन्ति ये तं समनुपश्येरन् ॥ ९ ॥
सुमेरुपर्वतस्थाः प्राणिनो मध्याह्नवत् सदाऽऽतपवन्तो भवन्ति, यतः तेषां शिरसि नित्यं सूर्यः स्थितः। स नक्षत्राणि प्रति वामावर्तेन गच्छन् सुमेरुं सव्ये करोति; दक्षिणावर्तवायुप्रभावात् पुनर्दक्षिणावर्तेनापि गच्छन्निव दृश्यते। यत्रोदेति तस्य समसूत्रविपरीते देशे निम्लोचनं दृश्यते; यत्र मध्याह्नः, तस्य समसूत्रविपरीते निशीथः। तथा अस्तमयदेशस्थाः विपरीतदेशं गताः तं तादृशं न पश्यन्ति।
Verse 10
यदा चैन्द्य्रा: पुर्या: प्रचलते पञ्चदशघटिकाभिर्याम्यां सपादकोटिद्वयं योजनानां सार्धद्वादशलक्षाणि साधिकानि चोपयाति ॥ १० ॥
यदा सूर्यः ऐन्द्य्र्याः पुर्याः देवधान्याः प्रचलति, तदा पञ्चदशघटिकाभिः याम्यां संयमनीं प्रति सपादकोटिद्वयं योजनानां सार्धद्वादशलक्षाणि साधिकानि च गच्छति।
Verse 11
एवं ततो वारुणीं सौम्यामैन्द्रीं च पुनस्तथान्ये च ग्रहा: सोमादयो नक्षत्रै: सह ज्योतिश्चक्रे समभ्युद्यन्ति सह वा निम्लोचन्ति ॥ ११ ॥
एवं संयमनीतः वारुणीं निम्लोचनीं, ततः सौम्यां विभावरीं, ततः पुनरैन्द्रीं देवधानीं सूर्यः परिभ्रमति। एवमेव सोमादयोऽन्ये ग्रहाः नक्षत्रैः सह ज्योतिश्चक्रे समभ्युद्यन्ति, सह वा निम्लोचन्ति, पुनश्चान्तर्धीयन्ते।
Verse 12
एवं मुहूर्तेन चतुस्त्रिंशल्लक्षयोजनान्यष्टशताधिकानि सौरो रथस्त्रयीमयोऽसौ चतसृषु परिवर्तते पुरीषु ॥ १२ ॥
एवं मुहूर्तमात्रेण सौरः रथः त्रयीमयः—ॐ भूर्भुवः स्वः इति वेदवाक्यैः पूज्यः—पूर्वोक्तासु चतसृषु पुरीषु परिवर्तते, चतुस्त्रिंशल्लक्षयोजनान्यष्टशताधिकानि वेगेन गच्छति।
Verse 13
यस्यैकं चक्रं द्वादशारं षण्नेमि त्रिणाभि संवत्सरात्मकं समामनन्ति तस्याक्षो मेरोर्मूर्धनि कृतो मानसोत्तरे कृतेतरभागो यत्र प्रोतं रविरथचक्रं तैलयन्त्रचक्रवद् भ्रमन्मानसोत्तरगिरौ परिभ्रमति ॥ १३ ॥
रविरथस्यैकमेव चक्रं संवत्सरात्मकमिति समामनन्ति; तस्य द्वादशाराः मासाः, षण्नेमयः ऋतवः, त्रिणाभिः चातुर्मास्यत्रयात्मकः। तस्याक्षः मेरोर्मूर्धनि एकभागेन स्थितः, अन्यभागो मानसोत्तरगिरौ; तत्र प्रोतं चक्रं तैलयन्त्रचक्रवद् नित्यं भ्रमन् मानसोत्तरं परिभ्रमति।
Verse 14
तस्मिन्नक्षे कृतमूलो द्वितीयोऽक्षस्तुर्यमानेन सम्मितस्तैलयन्त्राक्षवद् ध्रुवे कृतोपरिभाग: ॥ १४ ॥
तस्मिन्नक्षे कृतमूलः द्वितीयोऽक्षः तस्य तुरीयमानेन सम्मितः; स तैलयन्त्राक्षवत् ध्रुवे उपरिभागे बद्धः, वायुरज्ज्वा ध्रुवलोकं प्रति संलग्नः।
Verse 15
रथनीडस्तु षट्त्रिंशल्लक्षयोजनायतस्तत्तुरीयभागविशालस्तावान् रविरथयुगो यत्र हयाश्छन्दोनामान: सप्तारुणयोजिता वहन्ति देवमादित्यम् ॥ १५ ॥
रथनीडः षट्त्रिंशल्लक्षयोजनायतः, तत्तुरीयभागविशालः; तावान् रविरथयुगः। यत्र हयाः छन्दोनामानः सप्त, अरुणयोजिताः, देवम् आदित्यम् निरन्तरं वहन्ति।
Verse 16
पुरस्तात्सवितुररुण: पश्चाच्च नियुक्त: सौत्ये कर्मणि किलास्ते ॥ १६ ॥
अरुणदेवः सवितुः पुरस्तात् उपविष्टः, हयान् नियच्छन् रथं चालयन् सौत्ये कर्मणि नियुक्तोऽपि, सः पश्चादेव सवितारं प्रति पश्यति।
Verse 17
तथा वालिखिल्या ऋषयोऽङ्गुष्ठपर्वमात्रा: षष्टिसहस्राणि पुरत: सूर्यं सूक्तवाकाय नियुक्ता: संस्तुवन्ति ॥ १७ ॥
तथा वालिखिल्या नाम ऋषयः षष्टिसहस्राणि, अङ्गुष्ठपर्वमात्रपरिमाणाः, सूर्यदेवस्य पुरतः स्थिताः सूक्तवाक्यैः स्तुतिभिः नित्यं तं संस्तुवन्ति ॥
Verse 18
तथान्ये च ऋषयो गन्धर्वाप्सरसो नागा ग्रामण्यो यातुधाना देवा इत्येकैकशो गणा: सप्त चतुर्दश मासि मासि भगवन्तं सूर्यमात्मानं नानानामानं पृथङ्नानानामान: पृथक्कर्मभिर्द्वन्द्वश उपासते ॥ १८ ॥
तथान्ये च ऋषयः गन्धर्वाप्सरसः नागा ग्रामण्यः यातुधानाः देवाश्च—एते एकैकशो गणाः द्वन्द्वशो विभक्ताः—मासि मासि नानानामधेयानि धारयन्तः, पृथक् पृथक् कर्मभिः भगवन्तं बहुनामानं सूर्यदेवमात्मानं निरन्तरं उपासते ॥
Verse 19
लक्षोत्तरं सार्धनवकोटियोजनपरिमण्डलं भूवलयस्य क्षणेन सगव्यूत्युत्तरं द्विसहस्रयोजनानि स भुङ्क्ते ॥ १९ ॥
हे राजन्, सूर्यदेवः भूवलयस्य परिमण्डले लक्षोत्तरं सार्धनवकोटियोजनपरिमाणं मार्गं क्षणेन भुङ्क्ते; तस्य वेगः क्षणे द्विसहस्रयोजनद्विक्रोशपरिमितः ॥
Frequently Asked Questions
Śukadeva links day/night length to the sun’s course through the zodiac and its shifting position north of, south of, or on the equator. When the sun passes Meṣa (Aries) and Tulā (Libra), day and night are equal; through the signs beginning with Vṛṣabha (Taurus) days increase up to the northern extreme and then decrease, while through signs beginning with Vṛścika (Scorpio) days decrease toward the southern extreme and then increase again—presented as a regulated system under the Supreme Lord’s order.
They are described as four key stations on Mānasottara Mountain aligned with the cardinal directions: Devadhānī (east, Indra), Saṁyamanī (south, Yamarāja), Nimlocanī (west, Varuṇa), and Vibhāvarī (north, the moon-god). The chapter uses them to explain how sunrise, midday, sunset, and midnight occur in a coordinated manner across the world.
Trayīmaya indicates that the sun is worshiped through the Vedic triad—often expressed as om bhūr bhuvaḥ svaḥ—signifying that Sūrya’s role is integrated with Vedic revelation and yajña. The sun is not independent; it functions as a powerful deva executing the Supreme Lord’s command, enabling vision, heat, seasons, and the ritual calendar.
The naming expresses that cosmic movement and sacred sound are coordinated: chandas (Vedic meters) symbolize regulated rhythm, measure, and order. By portraying the horses as meters, the text frames the sun’s motion as a disciplined, dharma-supporting cadence rather than random physical drift.
They are sixty thousand tiny sages (thumb-sized) positioned before the sun who continuously offer prayers. Their presence emphasizes that the sun’s grandeur is embedded in devotion and liturgy—cosmic power is surrounded by glorification of the Lord and His empowered servants.