Adhyaya 18
Varṣa-devatā Worship in Jambūdvīpa: Hayagrīva/Hayaśīrṣa, Nṛsiṁha, Kāmadeva (Pradyumna), Matsya, Kūrma, and Varāha
पञ्चमस्कन्धस्य जम्बूद्वीपवर्णने शुकदेवः वर्णनात्मकात् भूगोलात् उपासनात्मकतत्त्वे प्रविश्य, भिन्नेषु वर्षेषु परमेश्वरस्य भिन्नरूपोपासनां वर्णयति। भद्राश्ववर्षे भद्रश्रवाः वासुदेवस्य अंशं हयशीर्षं (हयग्रीवं) धर्मनियन्तारं हृतवेदोद्धारकं च स्तौति। हरिवर्षे प्रह्लादः सह जनैः नृसिंहदेवं भजते—अन्तःशुद्धिं, निर्भयतां, गृहासक्तित्यागं, साधुसङ्गं भक्तियोगं च प्रतिपादयन्। केतुमालवर्षे लक्ष्मीदेवी विष्णुं कामदेव-प्रद्युम्नरूपेण पूजयति, ‘पति-रक्षकः’ केवलं भगवान् इति दर्शयित्वा निष्कामभक्तेः महत्त्वं वदति। रम्यकवर्षे वैवस्वतमनुः मत्स्यं नमति, सर्ववर्णाश्रमनियमनं प्रलयजलमध्ये जगद्धारणं च स्वीकरोति। हिरण्मयवर्षे अर्यमा कूर्मं स्तौति, विराट्-रूपं तस्य नित्यान्तरङ्गस्वरूपात् भिन्नं विवेच्य जगत् अचिन्त्यशक्तेः क्षणिकप्रदर्शनं इति निश्चिनोति। उत्तरकुरुवर्षे भूदेवी सह निवासिभिः वराहं यज्ञस्वरूपं पूजयति, हिरण्याक्षवधं पृथिव्युद्धरणं च स्मारयन्, शेषवर्षवर्णनाय पाठकं प्रस्थापयति।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच तथा च भद्रश्रवा नाम धर्मसुतस्तत्कुलपतय: पुरुषा भद्राश्ववर्षे साक्षाद्भगवतो वासुदेवस्य प्रियांतनुं धर्ममयीं हयशीर्षाभिधानां परमेण समाधिना सन्निधाप्येदमभिगृणन्त उपधावन्ति ॥ १ ॥
श्रीशुक उवाच—तथा च भद्रश्रवा नाम धर्मसुतः तत्कुलपतयः पुरुषः भद्राश्ववर्षे राज्यं करोति। स च स्वपरिचरैः सह तद्देशवासिभिः सर्वैः परमेण समाधिना साक्षाद् भगवतो वासुदेवस्य प्रियतमां तनुं धर्ममयीं हयशीर्षाभिधानां विभुं सन्निधाप्य, सुस्वरं मन्त्रान् उच्चारयन् नमस्कृत्य स्तुतिभिर् एतद् अभिगृणन्त उपधावन्ति।
Verse 2
भद्रश्रवस ऊचु: ॐ नमो भगवते धर्मायात्मविशोधनाय नम इति ॥ २ ॥
भद्रश्रवस ऊचुः—ॐ नमो भगवते धर्माय आत्मविशोधनाय नमः, नम इति।
Verse 3
अहो विचित्रं भगवद्विचेष्टितंघ्नन्तं जनोऽयं हि मिषन्न पश्यति । ध्यायन्नसद्यर्हि विकर्म सेवितुंनिर्हृत्य पुत्रं पितरं जिजीविषति ॥ ३ ॥
अहो विचित्रं भगवद्विचेष्टितं—मृत्योरागमनं विदित्वापि अयं मूढो जनो मिषन्नपि न पश्यति। पितरि मृते तस्य द्रव्यं भोक्तुमिच्छति, पुत्रे मृते तस्यापि सम्पदं भोक्तुमिच्छति; एवं विकर्मसेवया धनं गृहित्वा भोगान् अनुधावति॥
Verse 4
वदन्ति विश्वं कवय: स्म नश्वरंपश्यन्ति चाध्यात्मविदो विपश्चित: । तथापि मुह्यन्ति तवाज माययासुविस्मितं कृत्यमजं नतोऽस्मि तम् ॥ ४ ॥
कवयः विश्वं नश्वरमिति वदन्ति, अध्यात्मविदो विपश्चितश्च तदेव पश्यन्ति। तथापि तवाजमायया तेऽपि कदाचिन्मुह्यन्ति; एतत्तव सुविस्मितं कृत्यम्। अजं तं त्वां नतोऽस्मि॥
Verse 5
विश्वोद्भवस्थाननिरोधकर्म तेह्यकर्तुरङ्गीकृतमप्यपावृत: । युक्तं न चित्रं त्वयि कार्यकारणेसर्वात्मनि व्यतिरिक्ते च वस्तुत: ॥ ५ ॥
विश्वोद्भव-स्थान-निरोधकर्म ते हि अकर्तुरपि अङ्गीकृतमिवोपलभ्यते। न चित्रं—त्वयि कार्यकारणे सर्वात्मनि, वस्तुतश्च सर्वतः व्यतिरिक्ते; तव अचिन्त्यशक्त्या सर्वं प्रवर्तते॥
Verse 6
वेदान् युगान्ते तमसा तिरस्कृतान्रसातलाद्यो नृतुरङ्गविग्रह: । प्रत्याददे वै कवयेऽभियाचतेतस्मै नमस्तेऽवितथेहिताय इति ॥ ६ ॥
युगान्ते तमसा तिरस्कृतान् वेदान् रसातलात् यो नृतुरङ्गविग्रहः (हयग्रीवः) प्रत्याददे। कवये (ब्रह्मणे) अभियाचते वै वेदान् ददौ। अवितथेहिताय तस्मै ते नमः॥
Verse 7
हरिवर्षे चापि भगवान्नरहरिरूपेणास्ते । तद्रूपग्रहणनिमित्तमुत्तरत्राभिधास्ये । तद्दयितं रूपं महापुरुषगुणभाजनो महाभागवतो दैत्यदानवकुलतीर्थीकरणशीलाचरित: प्रह्लादोऽव्यवधानानन्यभक्तियोगेन सह तद्वर्षपुरुषैरुपास्ते इदं चोदाहरति ॥ ७ ॥
शुकदेव उवाच—हरिवर्षेऽपि भगवान् नरहरिरूपेणास्ते। तद्रूपग्रहणनिमित्तमुत्तरत्राभिधास्ये। तद्दयितं रूपं महापुरुषगुणभाजनः महाभागवतः प्रह्लादः दैत्यदानवकुलं तीर्थीकर्तुं शीलाचरितः; स च हरिवर्षपुरुषैः सह अव्यवधानानन्यभक्तियोगेन तं नरहरिं समुपास्ते, इदं चोदाहरति॥
Verse 8
ॐ नमो भगवते नरसिंहाय नमस्तेजस्तेजसे आविराविर्भव वज्रनख वज्रदंष्ट्र कर्माशयान् रन्धय रन्धय तमो ग्रस ग्रस ॐ स्वाहा । अभयमभयमात्मनि भूयिष्ठा ॐ क्ष्रौम् ॥ ८ ॥
ॐ नमो भगवते नरसिंहाय। तेजस्तेजसे नमः। वज्रनख-वज्रदंष्ट्र! कर्माशयान् रन्धय रन्धय, तमो ग्रस ग्रस। ॐ स्वाहा। आत्मनि अभयं भूयिष्ठा। ॐ क्ष्रौम्॥
Verse 9
स्वस्त्यस्तु विश्वस्य खल: प्रसीदतां ध्यायन्तु भूतानि शिवं मिथो धिया । मनश्च भद्रं भजतादधोक्षजे आवेश्यतां नो मतिरप्यहैतुकी ॥ ९ ॥
स्वस्त्यस्तु विश्वस्य, खलः प्रसीदताम्। ध्यायन्तु भूतानि शिवं मिथो धिया। मनश्च भद्रं भजतादधोक्षजे, आवेश्यतां नो मतिरप्यहैतुकी॥
Verse 10
मागारदारात्मजवित्तबन्धुषु सङ्गो यदि स्याद्भगवत्प्रियेषु न: । य: प्राणवृत्त्या परितुष्ट आत्मवान् सिद्ध्यत्यदूरान्न तथेन्द्रियप्रिय: ॥ १० ॥
मागारदारात्मजवित्तबन्धुषु सङ्गो यदि स्याद्भगवत्प्रियेषु नः। यः प्राणवृत्त्या परितुष्ट आत्मवान् सिद्ध्यत्यदूरान्न तथेन्द्रियप्रियः॥
Verse 11
यत्सङ्गलब्धं निजवीर्यवैभवं तीर्थं मुहु: संस्पृशतां हि मानसम् । हरत्यजोऽन्त: श्रुतिभिर्गतोऽङ्गजं को वै न सेवेत मुकुन्दविक्रमम् ॥ ११ ॥
यत्सङ्गलब्धं निजवीर्यवैभवं तीर्थं मुहुः संस्पृशतां हि मानसम्। हरत्यजोऽन्तः श्रुतिभिर्गतोऽङ्गजं को वै न सेवेत मुकुन्दविक्रमम्॥
Verse 12
यस्यास्ति भक्तिर्भगवत्यकिञ्चना सर्वैर्गुणैस्तत्र समासते सुरा: । हरावभक्तस्य कुतो महद्गुणा मनोरथेनासति धावतो बहि: ॥ १२ ॥
यस्यास्ति भक्तिर्भगवत्यकिञ्चना सर्वैर्गुणैस्तत्र समासते सुराः। हरावभक्तस्य कुतो महद्गुणा मनोरथेनासति धावतो बहिः॥
Verse 13
हरिर्हि साक्षाद्भगवान् शरीरिणा- मात्मा झषाणामिव तोयमीप्सितम् । हित्वा महांस्तं यदि सज्जते गृहे तदा महत्त्वं वयसा दम्पतीनाम् ॥ १३ ॥
यथा जलचराः महति तोयराशौ नित्यं निवासं कामयन्ते, तथा देहिनः सर्वे हरिं साक्षाद्भगवन्तं स्वात्मानं महदस्तित्वं चाभिलषन्ति। तं महान्तं विहाय यो गृहे सज्जते, तस्य महत्त्वं वयसा दम्पत्योरिव नीचं भवति; गृहासक्तस्य सत्गुणा नश्यन्ति॥
Verse 14
तस्माद्रजोरागविषादमन्यु- मानस्पृहाभयदैन्याधिमूलम् । हित्वा गृहं संसृतिचक्रवालं नृसिंहपादं भजताकुतोभयमिति ॥ १४ ॥
तस्मात् रजः-राग-विषाद-मन्यु-मान-अस्पृहा-भय-दैन्य-आधि-मूलं गृहं संसृतिचक्रवालं हित्वा, अकुतोभयस्य नृसिंहस्य पादं भजत; तत्रैव निर्भयाश्रयः॥
Verse 15
केतुमालेऽपि भगवान् कामदेवस्वरूपेण लक्ष्म्या: प्रियचिकीर्षया प्रजापतेर्दुहितृणां पुत्राणां तद्वर्षपतीनां पुरुषायुषाहोरात्रपरिसङ्ख्यानानां यासां गर्भा महापुरुषमहास्त्रतेजसोद्वेजितमनसां विध्वस्ता व्यसव: संवत्सरान्ते विनिपतन्ति ॥ १५ ॥
शुक उवाच—केतुमाले वर्षे भगवान् विष्णुः कामदेवस्वरूपेण लक्ष्म्याः प्रियचिकीर्षया निवसति। तत्र प्रजापतिः संवत्सरः तस्य च पुत्रा दुहितरश्च—अहोरात्राधिपतयः—मानुषायुषि अहोरात्रपरिसङ्ख्यानेन षट्त्रिंशत्सहस्रसंख्याः। संवत्सरान्ते ता दुहितरः महापुरुषस्य महास्त्रतेजसा सुदर्शनचक्रप्रभया उद्वेजितमनसो गर्भभ्रंशं प्राप्य विनिपतन्ति॥
Verse 16
अतीव सुललितगतिविलासविलसितरुचिरहासलेशावलोकलीलया किञ्चिदुत्तम्भितसुन्दरभ्रूमण्डलसुभगवदनारविन्दश्रिया रमां रमयन्निन्द्रियाणि रमयते ॥ १६ ॥
केतुमाले वर्षे कामदेवः (प्रद्युम्नः) भगवान् अतीव सुललितगतिविलासः। तस्य मृदुहासः रमणीयः; किञ्चिदुत्तम्भितभ्रूविलासेन क्रीडावलोकनेन च वदनारविन्दश्रिया रमां रमयन्, स्वान् दिव्येन्द्रियाणि रमयते॥
Verse 17
तद्भगवतो मायामयं रूपं परमसमाधियोगेन रमा देवी संवत्सरस्य रात्रिषु प्रजापतेर्दुहितृभिरुपेताह:सु च तद्भर्तृभिरुपास्ते इदं चोदाहरति ॥ १७ ॥
तद्भगवतो मायामयं करुणामयं रूपं रमा देवी परमसमाधियोगेन संवत्सरकाले अहःसु प्रजापतेः पुत्रैः सह, रात्रिषु तस्य दुहितृभिः सह उपास्ते; इदं च मन्त्रं उदाहरति॥
Verse 18
ॐ ह्रां ह्रीं ह्रूं ॐ नमो भगवते हृषीकेशाय सर्वगुणविशेषैर्विलक्षितात्मने आकूतीनां चित्तीनां चेतसां विशेषाणां चाधिपतये षोडशकलायच्छन्दोमयायान्नमयायामृतमयाय सर्वमयाय सहसे ओजसे बलाय कान्ताय कामाय नमस्ते उभयत्र भूयात् ॥ १८ ॥
ॐ ह्रां ह्रीं ह्रूं। हृषीकेशाय भगवते नमः—यः सर्वेन्द्रियाणां नियन्ता, सर्वगुणविशेषैर्विलक्षितात्मा, आकूती-चित्ति-चेतसां विशेषाणामधिपतिः। पञ्चविषयैः एकादशेन्द्रियैश्च स एवांशरूपेण प्रकाशते। अन्नमयादि-षोडशकलामयः सर्वमयः, सहस-ओजस्-बल-कान्ति-कामरूपेण सर्वेषां पोषकः। वेदानां परमार्थः तदर्चनमेव; तस्मै नमो नमः। उभयत्र—इह परत्र—नः शुभो भूयात्॥
Verse 19
स्त्रियो व्रतैस्त्वा हृषीकेश्वरं स्वतो ह्याराध्य लोके पतिमाशासतेऽन्यम् । तासां न ते वै परिपान्त्यपत्यं प्रियं धनायूंषि यतोऽस्वतन्त्रा: ॥ १९ ॥
हे हृषीकेश्वर! स्त्रियो व्रतैस्त्वामाराध्य स्वतोऽपि, इन्द्रियसुखायान्यं पतिमाशासते—एषा मोह एव। यतोऽस्वतन्त्राः सन्तः ते पतयः कालकर्मगुणाधीनाः; न ते तासां नापत्यस्य, न प्रियस्य, न धनस्य, न आयुषश्च परिपालनं कर्तुं समर्थाः—सर्वं तु त्वदधीनम्॥
Verse 20
स वै पति: स्यादकुतोभय: स्वयं समन्तत: पाति भयातुरं जनम् । स एक एवेतरथा मिथो भयं नैवात्मलाभादधि मन्यते परम् ॥ २० ॥
स एव पतिर्भवेत्—यः स्वयमकुतोभयः सन् भयातुरं जनं समन्ततः पाति। त्वमेवैकः पति:; अन्यथा चेत् परस्परभयात् त्वमपि भीतः स्याः। तस्माद् वेदविदो जनाः सर्वस्वामित्वेन त्वामेवाङ्गीकुर्वन्ति, न च त्वत्तोऽन्यं पतिं रक्षकं वा परं मन्यन्ते॥
Verse 21
या तस्य ते पादसरोरुहार्हणं निकामयेत्साखिलकामलम्पटा । तदेव रासीप्सितमीप्सितोऽर्चितो यद्भग्नयाच्ञा भगवन् प्रतप्यते ॥ २१ ॥
हे भगवन्! या स्त्री तव पादसरोरुहयोः शुद्धया प्रीत्या अर्हणं निकामयेत्, तस्याः सर्वाः कामाः स्वयमेव पूर्यन्ते। अथ च या किञ्चिदर्थं तव पादयोः पूजनं करोति, तस्याः स त्वं शीघ्रमेव ददासि; अन्ते तु भग्नयाच्ञा सती प्रतप्यते—तस्मान्न भौतिकलाभाय तव पादार्चनं कर्तव्यम्॥
Verse 22
मत्प्राप्तयेऽजेशसुरासुरादय- स्तप्यन्त उग्रं तप ऐन्द्रियेधिय: । ऋते भवत्पादपरायणान्न मां विन्दन्त्यहं त्वद्धृदया यतोऽजित ॥ २२ ॥
हे अजित! मत्प्राप्तये ब्रह्मा रुद्रश्च सुरासुरादयश्च, ऐन्द्रियेधियः सन्तो भोगचिन्तासक्ताः, उग्रं तपस्तप्यन्ते मम वरलाभाय। किन्तु भवत्पादपरायणान् विना अहं कञ्चन नानुगृह्णामि—यतोऽहं त्वां हृदये नित्यं धारयामि; तस्माद् भक्तमेव मम प्रियः॥
Verse 23
स त्वं ममाप्यच्युत शीर्ष्णि वन्दितं कराम्बुजं यत्त्वदधायि सात्वताम् । बिभर्षि मां लक्ष्म वरेण्य मायया क ईश्वरस्येहितमूहितुं विभुरिति ॥ २३ ॥
हे अच्युत! तव कराम्बुजं सर्वमङ्गलप्रदं; तस्मात् सात्वताः शुद्धभक्ताः तद्वन्दन्ति, त्वं च कृपया तेषां शीर्ष्णि हस्तं निधत्से। ममापि शीर्ष्णि तदेव करं निधेहि। यद्यपि वक्षसि मम लक्ष्म-चिह्नं धारयसि, तदहं मिथ्यागौरवमिव मन्ये; तव परा कृपा भक्तेष्वेव, न मयि। त्वं परमेश्वरः विभुः; तव ईहितं कः सम्यगूहितुं शक्नोति?
Verse 24
रम्यके च भगवत: प्रियतमं मात्स्यमवताररूपं तद्वर्षपुरुषस्य मनो: प्राक्प्रदर्शितं स इदानीमपि महता भक्तियोगेनाराधयतीदं चोदाहरति ॥ २४ ॥
रम्यके वर्षे वैवस्वतमनु-शासिते, भगवतः प्रियतमं मात्स्यमवताररूपं पूर्वं चाक्षुष-मन्वन्तरान्ते तद्वर्षपुरुषाय मनवे प्राक्प्रदर्शितम्। स मनुरिदानीमपि महता भक्तियोगेन तं मत्स्यं भगवन्तमाराधयन् इदं मन्त्रं चोदाहरति।
Verse 25
ॐ नमो भगवते मुख्यतमाय नम: सत्त्वाय प्राणायौजसे सहसे बलाय महामत्स्याय नम इति ॥ २५ ॥
ॐ नमो भगवते मुख्यतमाय नमः शुद्धसत्त्वाय प्राणायौजसे सहसे बलाय। प्रथमावताराय महामत्स्याय नम इति; पुनः पुनर्नमः तस्मै।
Verse 26
अन्तर्बहिश्चाखिललोकपालकै- रदृष्टरूपो विचरस्युरुस्वन: । स ईश्वरस्त्वं य इदं वशेऽनय- न्नाम्ना यथा दारुमयीं नर: स्त्रियम् ॥ २६ ॥
अन्तर्बहिश्चाखिललोकपालकैः सह, अदृश्टरूपोऽपि त्वं विचरसि उरुस्वनः। स ईश्वरस्त्वं य इदं जगद्वशे नयन् नाम्ना यथा दारुमयीं स्त्रियम् नरो नर्तकीं वा।
Verse 27
यं लोकपाला: किल मत्सरज्वरा हित्वा यतन्तोऽपि पृथक्समेत्य च । पातुं न शेकुर्द्विपदश्चतुष्पद: सरीसृपं स्थाणु यदत्र दृश्यते ॥ २७ ॥
यं लोकपालाः किल मत्सरज्वराः हित्वा यतन्तोऽपि पृथक् समेत्य च, पातुं न शेकुः—द्विपदश्चतुष्पदः सरीसृपं स्थाणु यदत्र दृश्यते। त्वमेव खलु सर्वभूतानां पालकः।
Verse 28
भवान् युगान्तार्णव ऊर्मिमालिनि क्षोणीमिमामोषधिवीरुधां निधिम् । मया सहोरु क्रमतेऽज ओजसा तस्मै जगत्प्राणगणात्मने नम इति ॥ २८ ॥
हे सर्वशक्ते भगवन्, युगान्ते ऊर्मिमालिनि महोदधौ औषधिवीरुधां निधिरियं क्षोणी निमग्ना; तदा त्वं मया सह तां रक्षन् उरुक्रमेण वेगेन समुद्रं विचचार। अज, त्वमेव जगतः प्राणगणात्मा धारकः; तस्मै ते नमः।
Verse 29
हिरण्मयेऽपि भगवान्निवसति कूर्मतनुं बिभ्राणस्तस्य तत्प्रियतमां तनुमर्यमा सह वर्षपुरुषै: पितृगणाधिपतिरुपधावति मन्त्रमिमं चानुजपति ॥ २९ ॥
हिरण्मये वर्षे भगवान् विष्णुः कूर्मतनुं बिभ्राणो निवसति। तस्य परमप्रियतमां रम्यां तनुं तत्रार्यमा सह वर्षपुरुषैः भक्त्या नित्यं समर्चयति, मन्त्रमिमं चानुजपति।
Verse 30
ॐ नमो भगवते अकूपाराय सर्वसत्त्वगुणविशेषणायानुपलक्षितस्थानाय नमो वर्ष्मणे नमो भूम्ने नमो नमोऽवस्थानाय नमस्ते ॥ ३० ॥
ॐ नमो भगवते अकूपाराय, सर्वसत्त्वगुणविशेषणाय, अनुपलक्षितस्थानाय; नमो वर्ष्मणे, नमो भूम्ने, नमो नमोऽवस्थानाय; नमस्ते।
Verse 31
यद्रूपमेतन्निजमाययार्पित- मर्थस्वरूपं बहुरूपरूपितम् । सङ्ख्या न यस्यास्त्ययथोपलम्भनात्- तस्मै नमस्तेऽव्यपदेशरूपिणे ॥ ३१ ॥
यदेतद् बहुरूपरूपितं जगद् दृश्यते, तत् तव निजमायया अर्पितम् अर्थस्वरूपम्; न तु तव स्वस्वरूपम्। यस्य रूपस्य संख्या नास्ति, अयथोपलम्भनात्; तस्मै ते नमः, अव्यपदेशरूपिणे।
Verse 32
जरायुजं स्वेदजमण्डजोद्भिदं चराचरं देवर्षिपितृभूतमैन्द्रियम् । द्यौ: खं क्षिति: शैलसरित्समुद्र- द्वीपग्रहर्क्षेत्यभिधेय एक: ॥ ३२ ॥
जरायुजं स्वेदजमण्डजोद्भिदं चराचरं देवर्षिपितृभूतमैन्द्रियम्। द्यौः खं क्षितिः शैलसरित्समुद्रद्वीपग्रहर्क्षेत्यभिधेय एकः; त्वमेव आद्यः अद्वितीयः।
Verse 33
यस्मिन्नसङ्ख्येयविशेषनाम- रूपाकृतौ कविभि: कल्पितेयम् । सङ्ख्या यया तत्त्वदृशापनीयते तस्मै नम: साङ्ख्यनिदर्शनाय ते इति ॥ ३३ ॥
हे प्रभो, तव नामरूपाकृतयोऽनन्ता विविधा विस्तारिताḥ। तासां संख्या केनापि न निश्चीयते; त्वमेव कपिलदेवावतारेण चतुर्विंशतितत्त्वानि विविच्य जगद्व्यक्तिं दर्शितवान्। अतः साङ्ख्येन तत्त्वगणनां कर्तुमिच्छन् त्वत्त एव श्रोतुमर्हति; अभक्तास्तु तत्त्वानि गणयन्तोऽपि तव स्वरूपं न जानन्ति। तुभ्यं साङ्ख्यनिदर्शनाय नमः।
Verse 34
उत्तरेषु च कुरुषु भगवान् यज्ञपुरुष: कृतवराहरूप आस्ते तं तु देवी हैषा भू: सह कुरुभिरस्खलितभक्तियोगेनोपधावति इमां च परमामुपनिषदमावर्तयति ॥ ३४ ॥
शुकदेव उवाच—राजन्, जम्बूद्वीपस्योत्तरेषु कुरुषु भगवान् यज्ञपुरुषः कृतवराहरूपो निवसति। तं देवी भूः कुरुभिश्च सहास्खलितभक्तियोगेनोपधावति, इमां च परमामुपनिषदमावर्तयति।
Verse 35
ॐ नमो भगवते मन्त्रतत्त्वलिङ्गाय यज्ञक्रतवे महाध्वरावयवाय महापुरुषाय नम: कर्मशुक्लाय त्रियुगाय नमस्ते ॥ ३५ ॥ ।
ॐ नमो भगवते मन्त्रतत्त्वलिङ्गाय यज्ञक्रतवे महाध्वरावयवाय महापुरुषाय नमः। कर्मशुक्लाय त्रियुगाय नमस्ते॥
Verse 36
यस्य स्वरूपं कवयो विपश्चितो गुणेषु दारुष्विव जातवेदसम् । मथ्नन्ति मथ्ना मनसा दिदृक्षवो गूढं क्रियार्थैर्नम ईरितात्मने ॥ ३६ ॥
यथा दारुषु जातवेदो गूढो मथ्ना प्रकट्यते, तथा कवयो विपश्चितो गुणेषु सर्वत्र, स्वदेहेऽपि, त्वां दिदृक्षवो मनसा मथ्नन्ति। तथापि त्वं गूढ एव; न त्वं परोक्षोपायैर्मानसकायिकक्रियाभिः ज्ञेयः। स्वयम्प्रकाशात्मन्, यदा त्वं कस्यचित् पूर्णान्वेषणभक्तिं पश्यसि तदा स्वं स्वरूपं प्रकाशयसि; तस्मै ते नमः।
Verse 37
द्रव्यक्रियाहेत्वयनेशकर्तृभि- र्मायागुणैर्वस्तुनिरीक्षितात्मने । अन्वीक्षयाङ्गातिशयात्मबुद्धिभि- र्निरस्तमायाकृतये नमो नम: ॥ ३७ ॥
शब्दरूपरसगन्धस्पर्शा द्रव्याणि, इन्द्रियक्रियाः, तदधिष्ठातारो देवाः, देहः, कालोऽहङ्कारश्च—एते सर्वे तव मायागुणैः कृताः। ये योगेन सम्यगनुष्ठितेन स्थिरबुद्धयः, तेऽन्वीक्षया पश्यन्ति—एते तव बहिरङ्गशक्तेः परिणामाः; तथा सर्वस्य पृष्ठतः स्थितं तव परमात्मस्वरूपं ददृशुः। तस्मै निरस्तमायाकृतये तुभ्यं नमो नमः।
Verse 38
करोति विश्वस्थितिसंयमोदयं यस्येप्सितं नेप्सितमीक्षितुर्गुणै: । माया यथायो भ्रमते तदाश्रयं ग्राव्णो नमस्ते गुणकर्मसाक्षिणे ॥ ३८ ॥
हे प्रभो! त्वं न विश्वस्य सृष्टि-स्थिति-प्रलयान् स्वयम् इच्छसि; तथापि बद्धजीवानां हिताय स्वमायया तान् करोति। यथा अयः खण्डः आयस्कान्तदृष्ट्या चलति, तथा जडप्रकृतिः तव ईक्षणेन प्रवर्तते। गुणकर्मसाक्षिणे ते नमः।
Verse 39
प्रमथ्य दैत्यं प्रतिवारणं मृधे यो मां रसाया जगदादिसूकर: । कृत्वाग्रदंष्ट्रे निरगादुदन्वत: क्रीडन्निवेभ: प्रणतास्मि तं विभुमिति ॥ ३९ ॥
योऽसौ जगदादिसूकरः त्वं मृधे प्रतिवारणं दैत्यं प्रमथ्य निहतवान्। ततः मां भूमिं रसाया गर्भोदकसमुद्रात् अग्रदंष्ट्रे कृत्वा उदन्वतः निरगाः—यथा क्रीडन् इभः सलिलात् पद्मं गृह्णाति। तं विभुं प्रणতास्मि।
Frequently Asked Questions
Hayaśīrṣa is described as a plenary expansion of Vāsudeva, dear to devotees and the director of religious principles. In this chapter He is praised as Hayagrīva who retrieves the stolen Vedas from Rasātala and restores them to Brahmā, highlighting poṣaṇam (divine protection) and the Lord’s role as the source and guardian of śruti and dharma.
Because the Bhāgavata frames the deeper ‘asura’ as inner anarthas—fruitive desire, ignorance, and fear rooted in ego and attachment. Prahlāda asks Nṛsiṁha to appear in the heart, destroy ignorance, and grant fearlessness, teaching that true protection is spiritual: purification leading to steady bhakti rather than merely changing external circumstances.
The text explicitly presents Kāmadeva as Viṣṇu’s form ‘only for the satisfaction of His devotees’ and frames Lakṣmī’s worship around Hṛṣīkeśa—the controller and true enjoyer of the senses. The theological point is that sense-power and beauty originate in the Lord and are purified when oriented to devotion; seeking a ‘husband’ or pleasure apart from Him is described as illusion and insecurity under time and guṇas.
They distinguish the universal form as a display of the Lord’s external energy from His actual transcendental form, which is accessible only to devotees in transcendental consciousness. This clarifies that the cosmos is not ‘false’ but temporary and energetic—real as śakti-vikāra—while Bhagavān remains one without a second, beyond time’s limitation.
Varāha is praised as the embodiment and enjoyer of sacrifice: ritual (kratu) and yajña are parts of His transcendental body, indicating that all dharmic offerings culminate in Viṣṇu. He is called tri-yuga because the Lord is not openly manifest as a yuga-avatāra in Kali (appearing in a concealed manner) while fully possessing the three pairs of opulences; thus worship is directed to the hidden, sustaining Lord behind all sacrificial order.