Adhyaya 17
Viṣṇupadī Gaṅgā: Descent, Cosmic Pathways, and Śiva’s Praise of Saṅkarṣaṇa
पञ्चमस्कन्धस्य भू-मण्डलवर्णनेऽस्मिन्नध्याये गङ्गायाः पावनगमनं निरूप्यते। वामनदेवस्य त्रिविक्रमपादविस्तारेण ब्रह्माण्डावरणं भित्त्वा कारणजलानि प्रविष्टानि, भगवत्पादरेणुना अरुणाभा जाता सा विष्णुपदी गङ्गा नित्यं पावयति। सा ध्रुवलोके ध्रुवमहाराज़स्य शिरसि हर्षावेशेन धार्यते, ततः सप्तर्षीणां समीपं गत्वा तपसः परिपाकं आध्यात्मिकधनं च मन्यते। अनन्तरं चन्द्रलोकेन ब्रह्मलोकं मेरुशिखरे प्राप्य चतुर्धा विभज्यते—सीता, अलकनन्दा, चक्षुः, भद्रा—इति, ये वर्षान् समुद्रांश्च सिञ्चन्ति। पश्चात् इलावृतवर्षे दुर्गारक्षिता एक एव शिवो वसति, स च सङ्कर्षणं प्रति स्तोत्रं कृत्वा सृष्टेर्मायायाश्च परं भगवन्तं प्रतिपादयति; अनेन परेषां वर्षाणां तदधिपानां च भगवद्विभूतिपूजावर्णनाय भूमिका क्रियते।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच तत्र भगवत: साक्षाद्यज्ञलिङ्गस्य विष्णोर्विक्रमतो वामपादाङ्गुष्ठनखनिर्भिन्नोर्ध्वाण्डकटाहविवरेणान्त:प्रविष्टा या बाह्यजलधारा तच्चरणपङ्कजावनेजनारुणकिञ्जल्कोपरञ्जिताखिलजगदघमलापहोपस्पर्शनामला साक्षाद्भगवत्पदीत्यनुपलक्षितवचोऽभिधीयमानातिमहता कालेन युगसहस्रोपलक्षणेन दिवो मूर्धन्यवततार यत्तद्विष्णुपदमाहु: ॥ १ ॥
श्रीशुक उवाच—तत्र भगवतः साक्षाद्यज्ञलिङ्गस्य विष्णोर्विक्रमतो वामपादाङ्गुष्ठनखनिर्भिन्नोर्ध्वाण्डकटाहविवरेणान्तःप्रविष्टा या बाह्यजलधारा तच्चरणपङ्कजावनेजनारुणकिञ्जल्कोपरञ्जिताखिलजगदघमलापहोपस्पर्शनामला साक्षाद्भगवत्पदीति… युगसहस्रोपलक्षणेन दिवो मूर्धन्यवततार यत्तद्विष्णुपदमाहुः ॥
Verse 2
यत्र ह वाव वीरव्रत औत्तानपादि: परमभागवतोऽस्मत्कुलदेवताचरणारविन्दोदकमिति यामनुसवनमुत्कृष्यमाणभगवद्भक्तियोगेन दृढं क्लिद्यमानान्तर्हृदय औत्कण्ठ्यविवशामीलितलोचनयुगलकुड्मलविगलितामलबाष्पकलयाभिव्यज्यमानरोमपुलककुलकोऽधुनापि परमादरेण शिरसा बिभर्ति ॥ २ ॥
यत्र ह वाव वीरव्रत औत्तानपादिः परमभागवतोऽस्मत्कुलदेवताचरणारविन्दोदकमिति यामनुसवनमुत्कृष्यमाणभगवद्भक्तियोगेन दृढं क्लिद्यमानान्तर्हृदय औत्कण्ठ्यविवशामीलितलोचनयुगलकुड्मलविगलितामलबाष्पकलयाभिव्यज्यमानरोमपुलककुलकोऽधुनापि परमादरेण शिरसा बिभर्ति।
Verse 3
तत: सप्त ऋषयस्तत्प्रभावाभिज्ञा यां ननु तपसआत्यन्तिकी सिद्धिरेतावती भगवति सर्वात्मनि वासुदेवेऽनुपरतभक्तियोगलाभेनैवोपेक्षितान्यार्थात्मगतयो मुक्तिमिवागतां मुमुक्षव इव सबहुमानमद्यापि जटाजूटैरुद्वहन्ति ॥ ३ ॥
ततः सप्त ऋषयस्तत्प्रभावाभिज्ञा यां ननु तपसआत्यन्तिकी सिद्धिरेतावती भगवति सर्वात्मनि वासुदेवेऽनुपरतभक्तियोगलाभेनैवोपेक्षितान्यार्थात्मगतयो मुक्तिमिवागतां मुमुक्षव इव सबहुमानमद्यापि जटाजूटैरुद्वहन्ति।
Verse 4
ततोऽनेकसहस्रकोटिविमानानीकसङ्कुलदेवयानेनावतरन्तीन्दुमण्डलमावार्य ब्रह्मसदने निपतति ॥ ४ ॥
ततोऽनेकसहस्रकोटिविमानानीकसङ्कुलदेवयानेनावतरन्तीन्दुमण्डलमावार्य ब्रह्मसदने निपतति।
Verse 5
तत्र चतुर्धा भिद्यमाना चतुर्भिर्नामभिश्चतुर्दिशमभिस्पन्दन्ती नदनदीपतिमेवाभिनिविशति सीतालकनन्दा चक्षुर्भद्रेति ॥ ५ ॥
तत्र चतुर्धा भिद्यमाना चतुर्भिर्नामभिश्चतुर्दिशमभिस्पन्दन्ती नदनदीपतिमेवाभिनिविशति सीतालकनन्दा चक्षुर्भद्रेति।
Verse 6
सीता तु ब्रह्मसदनात्केसराचलादिगिरिशिखरेभ्योऽधोऽध: प्रस्रवन्ती गन्धमादनमूर्धसु पतित्वान्तरेण भद्राश्ववर्षं प्राच्यां दिशि क्षारसमुद्रमभिप्रविशति ॥ ६ ॥
सीता तु ब्रह्मसदनात्केसराचलादिगिरिशिखरेभ्योऽधोऽधः प्रस्रवन्ती गन्धमादनमूर्धसु पतित्वान्तरेण भद्राश्ववर्षं प्राच्यां दिशि क्षारसमुद्रमभिप्रविशति।
Verse 7
एवं माल्यवच्छिखरान्निष्पतन्ती ततोऽनुपरतवेगा केतुमालमभि चक्षु: प्रतीच्यां दिशि सरित्पतिं प्रविशति ॥ ७ ॥
एवं माल्यवच्छिखरान्निष्पतन्ती गङ्गायाः शाखा चक्षुरिति ख्याता केतुमालवर्षं प्रति निरन्तरवेगा प्रवहति, प्रतीच्यां दिशि लवणोदधिं सरित्पतिं च प्रविशति॥
Verse 8
भद्रा चोत्तरतो मेरुशिरसो निपतिता गिरिशिखराद्गिरिशिखरमतिहाय शृङ्गवत: शृङ्गादवस्यन्दमाना उत्तरांस्तु कुरूनभित उदीच्यां दिशि जलधिमभिप्रविशति ॥ ८ ॥
गङ्गायाः भद्रा नाम शाखा मेरुशिरस उत्तरेण निपतिता कुमुद-नील-श्वेत-शृङ्गवतः शिखराणि क्रमशोऽतिक्रम्य उत्तरकुरून् अभितः प्रवह्य उदीच्यां दिशि लवणोदधिं प्रविशति॥
Verse 9
तथैवालकनन्दा दक्षिणेन ब्रह्मसदनाद्बहूनि गिरिकूटान्यतिक्रम्य हेमकूटाद्धैमकूटान्यतिरभसतररंहसा लुठयन्ती भारतमभिवर्षं दक्षिणस्यां दिशि जलधिमभिप्रविशति यस्यां स्नानार्थं चागच्छत: पुंस: पदे पदेऽश्वमेधराजसूयादीनां फलं न दुर्लभमिति ॥ ९ ॥
तथैव गङ्गायाः अलकनन्दा नाम शाखा दक्षिणेन ब्रह्मसदनात् प्रवृत्ता बहूनि गिरिकूटान्यतिक्रम्य हेमकूट-हिमकूटयोः शिखरेषु तीव्रवेगेन पतित्वा भारतवर्षं प्लावयन्ती दक्षिणस्यां दिशि लवणोदधिं प्रविशति; अस्यां स्नातुं यान्ति ये, तेषां पदे पदेऽश्वमेध-राजसूयादिफलं सुलभं भवतीति॥
Verse 10
अन्ये च नदा नद्यश्च वर्षे वर्षे सन्ति बहुशो मेर्वादिगिरिदुहितर: शतश: ॥ १० ॥
अन्येऽपि बहवो नदाः नद्यश्च वर्षे वर्षे सन्ति; मेर्वादिगिरिदुहितर इव शतशः प्रवहन्ति॥
Verse 11
तत्रापि भारतमेव वर्षं कर्मक्षेत्रमन्यान्यष्ट वर्षाणि स्वर्गिणां पुण्यशेषोपभोगस्थानानि भौमानि स्वर्गपदानि व्यपदिशन्ति ॥ ११ ॥
नवसु वर्षेषु भारतमेव कर्मक्षेत्रं ज्ञायते; अन्यानि अष्ट वर्षाणि स्वर्गिणां महापुण्यवतां पुण्यशेषोपभोगस्थानानि, भौमानि स्वर्गपदानि इति विद्वांसो वदन्ति॥
Verse 12
एषु पुरुषाणामयुतपुरुषायुर्वर्षाणां देवकल्पानां नागायुतप्राणानां वज्रसंहननबलवयोमोदप्रमुदितमहासौरतमिथुनव्यवायापवर्गवर्षधृतैकगर्भ कलत्राणां तत्र तु त्रेतायुगसम: कालो वर्तते ॥ १२ ॥
एतेष्वष्टसु वर्षेषु मनुष्याणां भौमगणनया अयुतवर्षायुः; देवकल्पा इव सर्वे, नागायुतप्राणबलाः, वज्रसंहननदेहाः। यौवनं रमणीयं, स्त्रीपुंसोर्महासौरतं दीर्घकालं प्रवर्तते; भोगवर्षेषु गतेषु, एकवर्षशेषे सति कलत्रं गर्भं धारयति। तत्र सुखमानं त्रेतायुगसमं भवति॥
Verse 13
यत्र ह देवपतय: स्वै: स्वैर्गणनायकैर्विहितमहार्हणा: सर्वर्तुकुसुमस्तबकफलकिसलयश्रियाऽऽनम्यमानविटपलता विटपिभिरुपशुम्भमानरुचिरकाननाश्रमायतनवर्षगिरिद्रोणीषु तथा चामलजलाशयेषु विकचविविधनववनरुहामोदमुदितराजहंसजलकुक्कुटकारण्डवसारसचक्रवाकादिभिर्मधुकरनिकराकृतिभिरुपकूजितेषु जलक्रीडादिभिर्विचित्रविनोदै: सुललितसुरसुन्दरीणां कामकलिलविलासहासलीलावलोकाकृष्टमनोदृष्टय: स्वैरं विहरन्ति ॥ १३ ॥
तेषु वर्षेषु देवपतयः स्वैः स्वैर्गणनायकैः सेव्यमानाः, सर्वर्तुकुसुम-स्तबक-फल-किसलयश्रियाऽऽनम्यमानविटपलताविटपिभिरुपशोभितेषु रुचिरकाननाश्रमायतनेषु, सीमागिरिद्रोणीषु चामलजलाशयेषु विकचविविधनववनरुहामोद-प्रमुदितराजहंस-जलकुक्कुट-कारण्डव-सारस-चक्रवाकादिभिः, मधुकरनिकराकृतिभिरुपकूजितेषु, जलक्रीडादिविचित्रविनोदेषु स्वैरं विहरन्ति। तत्र सुरसुन्दरीणां कामकलिलविलासहासलीलावलोकैः आकृष्टमनोदृष्टयः, सेवकैश्चन्दनलेप- पुष्पमाल्यादिभिः नित्यं समुपेताः, परस्पराकर्षणेन रमन्ते॥
Verse 14
नवस्वपि वर्षेषु भगवान्नारायणो महापुरुष: पुरुषाणां तदनुग्रहायात्मतत्त्वव्यूहेनात्मनाद्यापि सन्निधीयते ॥ १४ ॥
नवस्वपि वर्षेषु भगवान्नारायणो महापुरुषः पुरुषाणां तदनुग्रहाय आत्मतत्त्वव्यूहेन—वासुदेवसङ्कर्षणप्रद्युम्नानिरुद्धाख्यैः—आत्मनाद्यापि सन्निधीयते, सेवां गृह्णन्॥
Verse 15
इलावृते तु भगवान् भव एक एव पुमान्न ह्यन्यस्तत्रापरो निर्विशति भवान्या: शापनिमित्तज्ञो यत्प्रवेक्ष्यत: स्त्रीभावस्तत्पश्चाद्वक्ष्यामि ॥ १५ ॥
इलावृते तु भगवान् भव एक एव पुमान्; न ह्यन्यस्तत्रापरो निर्विशति। भवान्या शापनिमित्तज्ञो यत् प्रवेक्ष्यतः स्त्रीभावः; तत् पश्चाद्वक्ष्यामि॥
Verse 16
भवानीनाथै: स्त्रीगणार्बुदसहस्रैरवरुध्यमानो भगवतश्चतुर्मूर्तेर्महापुरुषस्य तुरीयां तामसीं मूर्तिं प्रकृतिमात्मन: सङ्कर्षणसंज्ञामात्मसमाधिरूपेण सन्निधाप्यैतदभिगृणन् भव उप-धावति ॥ १६ ॥
इलावृते भवानीनाथैः स्त्रीगणार्बुदसहस्रैरवरुध्यमानो भवः, भगवतश्चतुर्मूर्तेर्महापुरुषस्य तुरीयां तामसीं मूर्तिं प्रकृतिमात्मनः सङ्कर्षणसंज्ञाम् आत्मसमाधिरूपेण सन्निधाप्य, एतदभिगृणन् उपधावति॥
Verse 17
श्रीभगवानुवाच ॐ नमो भगवते महापुरुषाय सर्वगुणसङ्ख्यानायानन्तायाव्यक्ताय नम इति ॥ १७ ॥
श्रीभगवानुवाच—ॐ नमो भगवते महापुरुषाय सर्वगुणसङ्ख्यानाय अनन्ताय अव्यक्ताय नम इति॥
Verse 18
भजे भजन्यारणपादपङ्कजंभगस्य कृत्स्नस्य परं परायणम् । भक्तेष्वलं भावितभूतभावनंभवापहं त्वा भवभावमीश्वरम् ॥ १८ ॥
भजे भजन्यारणपादपङ्कजं भगस्य कृत्स्नस्य परं परायणम्। भक्तेष्वलं भावितभूतभावनं भवापहं त्वां भवभावमीश्वरम्॥
Verse 19
न यस्य मायागुणचित्तवृत्तिभि-र्निरीक्षतो ह्यण्वपि दृष्टिरज्यते । ईशे यथा नोऽजितमन्युरंहसांकस्तं न मन्येत जिगीषुरात्मन: ॥ १९ ॥
न यस्य मायागुणचित्तवृत्तिभिर्निरीक्षतो ह्यण्वपि दृष्टिरज्यते। ईशे यथा नोऽजितमन्युरंहसां कस्तं न मन्येत जिगीषुरात्मनः॥
Verse 20
असद्दृशो य: प्रतिभाति मायया क्षीबेव मध्वासवताम्रलोचन: । न नागवध्वोऽर्हण ईशिरे ह्रियायत्पादयो: स्पर्शनधर्षितेन्द्रिया: ॥ २० ॥
असद्दृशो यः प्रतिभाति मायया क्षीबेव मध्वासवताम्रलोचनः। न नागवध्वोऽर्हण ईशिरे ह्रिया यत्पादयोः स्पर्शनधर्षितेन्द्रियाः॥
Verse 21
यमाहुरस्य स्थितिजन्मसंयमंत्रिभिर्विहीनं यमनन्तमृषय: । न वेद सिद्धार्थमिव क्वचित्स्थितंभूमण्डलं मूर्धसहस्रधामसु॒ ॥ २१ ॥
यमाहुरस्य स्थितिजन्मसंयमं त्रिभिर्विहीनं यमनन्तमृषयः। न वेद सिद्धार्थमिव क्वचित्स्थितं भूमण्डलं मूर्धसहस्रधामसु॥
Verse 22
यस्याद्य आसीद् गुणविग्रहो महान्विज्ञानधिष्ण्यो भगवानज: किल । यत्सम्भवोऽहं त्रिवृता स्वतेजसावैकारिकं तामसमैन्द्रियं सृजे ॥ २२ ॥ एते वयं यस्य वशे महात्मन:स्थिता: शकुन्ता इव सूत्रयन्त्रिता: । महानहं वैकृततामसेन्द्रिया:सृजाम सर्वे यदनुग्रहादिदम् ॥ २३ ॥
परमपुरुषाद् एव महान् गुणविग्रहो विज्ञानधिष्ण्यः सत्त्वादिरजोगुणप्रधानो भगवान् अजः ब्रह्मा प्रादुरभवत्। तस्माद् ब्रह्मणोऽहं रुद्राख्यो वैकारिकमहंकाररूपः सम्भूतः; स्वतेजसा च पञ्चमहाभूतानि देवेन्द्रियाणि च सृजामि। अतः सर्वेषां नियन्तारं तं महात्मानं भगवन्तं वन्दे; यस्य वशे वयं सर्वे सूत्रयन्त्रिताः शकुन्ता इव स्थिताः, तदनुग्रहादेव जगत्सृष्टिस्थितिलयाः सम्भवन्ति; तस्मै नमः।
Verse 23
यस्याद्य आसीद् गुणविग्रहो महान्विज्ञानधिष्ण्यो भगवानज: किल । यत्सम्भवोऽहं त्रिवृता स्वतेजसावैकारिकं तामसमैन्द्रियं सृजे ॥ २२ ॥ एते वयं यस्य वशे महात्मन:स्थिता: शकुन्ता इव सूत्रयन्त्रिता: । महानहं वैकृततामसेन्द्रिया:सृजाम सर्वे यदनुग्रहादिदम् ॥ २३ ॥
वयं सर्वे महात्मनः तस्य भगवतो वशे स्थिताः, शकुन्ता इव सूत्रयन्त्रिताः। महानहंकारः वैकृतः तामसः, इन्द्रियाणि च—एतानि सर्वाणि तदनुग्रहादेव सृजामः; तस्मै परस्मै नमो नमः।
Verse 24
यन्निर्मितां कर्ह्यपि कर्मपर्वणींमायां जनोऽयं गुणसर्गमोहित: । न वेद निस्तारणयोगमञ्जसातस्मै नमस्ते विलयोदयात्मने ॥ २४ ॥
यस्य मायां कर्मपर्वणीं कर्ह्यपि जनोऽयं गुणसर्गमोहितः न वेद; तस्या निस्तारणयोगं चाञ्जसा न जानाति। तस्मै ते नमः—विलयोदयात्मने, सृष्टिलयहेतवे भगवते।
Frequently Asked Questions
She is called Viṣṇupadī because her waters first touch and wash the lotus feet of Lord Viṣṇu before entering the universe. This contact establishes her as intrinsically purifying (pavitrīkaraṇa) and theologically marks her as grace descending from the Lord (āśraya), not merely a terrestrial river.
Gaṅgā descends to Dhruvaloka after an immense span of time, and Dhruva Mahārāja continuously receives that water on his head in devotion. Because the river is Viṣṇu’s foot-wash and reaches Dhruva’s realm, sages describe Dhruvaloka as ‘Viṣṇupada’—a realm defined by proximity to the Lord’s lotus feet and by unwavering remembrance of Kṛṣṇa.
Atop Mount Meru, Gaṅgā divides into four principal streams flowing in the cardinal directions: Sītā, Alakanandā, Cakṣu, and Bhadrā. Each branch is traced through specific mountains and varṣas, showing how sacred water structures the cosmic landscape and sanctifies multiple realms.
Bhārata-varṣa is singled out as karmabhūmi because it is the arena where deliberate dharma, yajña, and conscious spiritual choice are emphasized. The other varṣas are portrayed as enjoyment-realms for highly pious beings exhausting residual merit, whereas Bhārata-varṣa uniquely supports purposeful sādhana leading beyond karma to bhakti and mukti.
The chapter states that Lord Śiva is the only male in Ilāvṛta-varṣa and that Durgā prevents other men from entering, transforming intruders into women. The narrative underscores Ilāvṛta as a protected divine domain centered on Śiva’s worship and discipline, emphasizing boundaries around sacred space and the potency of the presiding śakti.
Śiva acknowledges Saṅkarṣaṇa as the original cause of his own existence and the transcendental foundation behind cosmic functions. Although Śiva is associated with destruction and the guṇa dynamics, his stotra clarifies that the Supreme Lord remains untouched by material modes; therefore, mastery over senses and liberation from māyā require shelter at the Lord’s lotus feet.