Adhyaya 16
Bhū-maṇḍala as a Lotus: Jambūdvīpa, Ilāvṛta, and the Meru System (Mountains, Rivers, Lakes, and Brahmapurī)
पूर्वोक्तस्य भू-मण्डल-वर्णनस्य अनुवर्तने परीक्षित् शुकदेवं द्वीप-वर्षाणां प्रमाणतः सूक्ष्मं निरूपणं पृच्छति, तथा विराड्-रूपस्य कथं दर्शनं मनः शुद्ध-सत्त्वे नयति इति। शुकदेवः विनयेनाह—भगवतः माया-शक्तेः पूर्णं वर्णनं केनापि न शक्यते—तथापि भूरलोकस्य मुख्यप्रदेशान् निरूपयति। भू-मण्डलं पद्माकारं, मध्ये जम्बूद्वीपः, तस्य मध्यविभागे इलावृत-वर्षं, तत्र सुवर्णमयः सुमेरुः (मेरुः) निर्दिष्ट-प्रमाणः। नववर्ष-सीमागिरयः, मेरु-परितः चत्वारः कटक-पर्वताः, दिव्यवृक्षाः, नानारस-सरांसि, सिद्ध-चारण-गन्धर्व-सेवितोद्यानानि च वर्ण्यन्ते। अरुणोदा-जम्बूनदी-प्रभृतयः सुगन्धिनद्यः, मधुधाराः, ऐश्वर्य-प्रदाः प्रवाहाश्चोत्पत्तिं प्राप्नुवन्ति; अन्ते मेरु-शिखरे ब्रह्मपुर्याः शातकौम्भ्याः तथा लोकपाल-निवासानां निरूपणेन उत्तराध्यायेषु विस्तरस्य भूमिका क्रियते।
Shlokas
Verse 1
राजोवाच उक्तस्त्वया भूमण्डलायामविशेषो यावदादित्यस्तपति यत्र चासौ ज्योतिषां गणैश्चन्द्रमा वा सह दृश्यते ॥ १ ॥
राजोवाच—हे ब्राह्मण, त्वया पूर्वमेव भूमण्डलस्य विस्तारः कथितः—यावदादित्यः स्वप्रभां तापं च प्रसारयति, यत्र च चन्द्रमा ज्योतिषां गणैः सह दृश्यते॥
Verse 2
तत्रापि प्रियव्रतरथचरणपरिखातै: सप्तभि: सप्त सिन्धव उपक्लृप्ता यत एतस्या: सप्तद्वीपविशेषविकल्पस्त्वया भगवन् खलु सूचित एतदेवाखिलमहं मानतो लक्षणतश्च सर्वं विजिज्ञासामि ॥ २ ॥
तत्रापि प्रियव्रतरथचरणपरिखातैः सप्तभिः सप्त सिन्धव उपकल्पिताः; ततोऽस्याः सप्तद्वीपविभागः। भगवन्, त्वया मान-नाम-लक्षणतः सामान्यतः सूचितम्; अहं तु सर्वं मानतो लक्षणतश्च विस्तरेण विजिज्ञासे—तन्मे पूरय॥
Verse 3
भगवतो गुणमये स्थूलरूप आवेशितं मनो ह्यगुणेऽपि सूक्ष्मतम आत्मज्योतिषि परे ब्रह्मणि भगवति वासुदेवाख्ये क्षममावेशितुं तदु हैतद् गुरोऽर्हस्यनुवर्णयितुमिति ॥ ३ ॥
भगवतो गुणमये स्थूलरूपे मनोऽवेशितं शुद्धसत्त्वपदं नीयते; तस्मिन् पदेऽगुणेऽपि सूक्ष्मतम आत्मज्योतिषि परे ब्रह्मणि भगवति वासुदेवे बोधः सम्भवति। गुरो, तद् विश्वव्यापि रूपं कथं दृश्यते—एतद् विस्तरेणानुवर्णय॥
Verse 4
ऋषिरुवाच न वै महाराज भगवतो मायागुणविभूते: काष्ठां मनसा वचसा वाधिगन्तुमलं विबुधायुषापि पुरुषस्तस्मात्प्राधान्येनैव भूगोलकविशेषं नामरूप मानलक्षणतो व्याख्यास्याम: ॥ ४ ॥
ऋषिरुवाच—न वै महाराज, भगवतो मायागुणविभूतेः काष्ठां मनसा वचसा वा अधिगन्तुमलं, विबुधायुषापि। अतः प्राधान्येन भूगोलकविशेषं नामरूप-मान-लक्षणतः यथाशक्ति व्याख्यास्यामः॥
Verse 5
यो वायं द्वीप: कुवलयकमलकोशाभ्यन्तरकोशो नियुतयोजन विशाल: समवर्तुलो यथा पुष्करपत्रम् ॥ ५ ॥
योऽयं द्वीपः कुवलयकमलकोशाभ्यन्तरकोशो नियुतयोजनविशालः समवर्तुलो यथा पुष्करपत्रम्॥
Verse 6
यस्मिन्नव वर्षाणि नवयोजनसहस्रायामान्यष्टभिर्मर्यादागिरिभि: सुविभक्तानि भवन्ति ॥ ६ ॥
जम्बूद्वीपे यस्मिन् नव वर्षाणि नवयोजनसहस्रायामानि, अष्टभिर्मर्यादागिरिभिः सुविभक्तानि भवन्ति।
Verse 7
एषां मध्ये इलावृतं नामाभ्यन्तरवर्षं यस्य नाभ्यामवस्थित: सर्वत: सौवर्ण: कुलगिरिराजो मेरुर्द्वीपायामसमुन्नाह: कर्णिकाभूत: कुवलयकमलस्य मूर्धनि द्वात्रिंशत् सहस्रयोजनविततो मूले षोडशसहस्रं तावतान्तर्भूम्यां प्रविष्ट: ॥ ७ ॥
एषां मध्ये इलावृतं नामाभ्यन्तरवर्षं, यस्य नाभ्यामवस्थितः सर्वतः सौवर्णः कुलगिरिराजो मेरुः कर्णिकाभूतः; स द्वात्रिंशत्सहस्रयोजनविततो मूले षोडशसहस्रं तावत् अन्तर्भूम्यां प्रविष्टः।
Verse 8
उत्तरोत्तरेणेलावृतं नील: श्वेत: शृङ्गवानिति त्रयो रम्यकहिरण्मयकुरूणां वर्षाणां मर्यादागिरय: प्रागायता उभयत: क्षारोदावधयो द्विसहस्रपृथव एकैकश: पूर्वस्मात्पूर्वस्मादुत्तर उत्तरो दशांशाधिकांशेन दैर्घ्य एव ह्रसन्ति ॥ ८ ॥
उत्तरोत्तरेणेलावृतं नीलः श्वेतः शृङ्गवानिति त्रयो रम्यक-हिरण्मय-कुरूणां वर्षाणां मर्यादागिरयः; प्रागायता उभयतः क्षारोदावधयो द्विसहस्रपृथवः, पूर्वस्मात् पूर्वस्मादुत्तर उत्तरो दशांशाधिकांशेन दैर्घ्ये ह्रसन्ति, उत्सेधस्तु समः।
Verse 9
एवं दक्षिणेनेलावृतं निषधो हेमकूटो हिमालय इति प्रागायता यथा नीलादयोऽयुतयोजनोत्सेधा हरिवर्षकिम्पुरुषभारतानां यथासङ्ख्यम् ॥ ९ ॥
एवं दक्षिणेनेलावृतं निषधो हेमकूटो हिमालय इति प्रागायताः, नीलादय इवायुतयोजनोत्सेधाः; हरिवर्ष-किम्पुरुष-भारतवर्षाणां यथासङ्ख्यं मर्यादाः।
Verse 10
तथैवेलावृतमपरेण पूर्वेण च माल्यवद्गन्धमादनावानीलनिषधायतौ द्विसहस्रं पप्रथतु: केतुमालभद्राश्वयो: सीमानं विदधाते ॥ १० ॥
तथैवेलावृतमपरेण पूर्वेण च माल्यवद्गन्धमादनौ; अवानीलनिषधायतौ द्विसहस्रं पप्रथतुः, केतुमाल-भद्राश्वयोः सीमानं विदधाते।
Verse 11
मन्दरो मेरुमन्दर: सुपार्श्व: कुमुद इत्ययुतयोजनविस्तारोन्नाहा मेरोश्चतुर्दिशमवष्टम्भगिरय उपक्लृप्ता: ॥ ११ ॥
सुमेरोर्महागिरेश्चतुर्दिक्षु मन्दरो मेरुमन्दरः सुपार्श्वः कुमुद इति चत्वारोऽवष्टम्भगिरयः कटकवदुपक्लृप्ताः। तेषां विस्तारोन्नाहौ अयुतयोजनपरिमितौ॥
Verse 12
चतुर्ष्वेतेषु चूतजम्बूकदम्बन्यग्रोधाश्चत्वार: पादप प्रवरा: पर्वतकेतव इवाधिसहस्रयोजनोन्नाहास्तावद् विटपविततय: शतयोजनपरिणाहा: ॥ १२ ॥
एतेषां चतुर्षु गिरिशिखरेषु चूतजम्बूकदम्बन्यग्रोधा नाम चत्वारः पादपप्रवराः पर्वतकेतव इव स्थिताः। तेषामुन्नाहोऽधिसहस्रयोजनः, परिणाहः शतयोजनः, विटपविततिश्च तावती॥
Verse 13
ह्रदाश्चत्वार: पयोमध्विक्षुरसमृष्टजला यदुपस्पर्शिन उपदेवगणा योगैश्वर्याणि स्वाभाविकानि भरतर्षभ धारयन्ति ॥ १३ ॥ देवोद्यानानि च भवन्ति चत्वारि नन्दनं चैत्ररथं वैभ्राजकं सर्वतोभद्रमिति ॥ १४ ॥
भरतर्षभ पारिक्षित्, एतेषां चतुर्णां गिरिणां मध्ये चत्वारो महाह्रदाः सन्ति—प्रथमस्य पयोरसः, द्वितीयस्य मधुरसः, तृतीयस्य इक्षुरसः, चतुर्थस्य निर्मलजलम्। येषामुपस्पर्शेन सिद्धचारणगन्धर्वादय उपदेवगणा स्वाभाविकानि योगैश्वर्याणि धारयन्ति। देवोद्यानानि च चत्वारि—नन्दनं चैत्ररथं वैभ्राजकं सर्वतोभद्रमिति॥
Verse 14
ह्रदाश्चत्वार: पयोमध्विक्षुरसमृष्टजला यदुपस्पर्शिन उपदेवगणा योगैश्वर्याणि स्वाभाविकानि भरतर्षभ धारयन्ति ॥ १३ ॥ देवोद्यानानि च भवन्ति चत्वारि नन्दनं चैत्ररथं वैभ्राजकं सर्वतोभद्रमिति ॥ १४ ॥
भरतर्षभ पारिक्षित्, एतेषां चतुर्णां गिरिणां मध्ये चत्वारो महाह्रदाः—पयोमध्विक्षुरसनिर्मलजलस्वादाः। तेषामुपस्पर्शेन सिद्धचारणगन्धर्वादय उपदेवगणा स्वाभाविकानि योगैश्वर्याणि धारयन्ति। देवोद्यानानि च चत्वारि—नन्दनं चैत्ररथं वैभ्राजकं सर्वतोभद्रमिति॥
Verse 15
येष्वमर परिवृढा: सह सुरललनाललामयूथपतय उपदेवगणैरुपगीयमानमहिमान: किल विहरन्ति ॥ १५ ॥
तेषु देवोद्यानेषु अमरपरिवृढाः सुरललनाललामयूथपतिभिः सह उपदेवगणैरुपगीयमानमहिमानो नूनं विहरन्ति॥
Verse 16
मन्दरोत्सङ्ग एकादशशतयोजनोत्तुङ्गदेवचूतशिरसो गिरिशिखरस्थूलानि फलान्यमृतकल्पानि पतन्ति ॥ १६ ॥
मन्दरस्योत्सङ्गे देवचूतनामा आम्रवृक्षः एकादशशतयोजन-उत्तुङ्गः। तस्य शिरसि गिरिशिखरस्थूलानि अमृतकल्पानि फलानि पतन्ति, दिवौकसां भोगाय॥
Verse 17
तेषां विशीर्यमाणानामतिमधुरसुरभिसुगन्धि बहुलारुणरसोदेनारुणोदा नाम नदी मन्दरगिरिशिखरान्निपतन्ती पूर्वेणेलावृतमुपप्लावयति ॥ १७ ॥
तेषां फलानां अत्यूच्चात् निपततां विशीर्यमाणानां अतिमधुर-सुरभि-सुगन्धि-बहुल-अरुणरसः स्रवति। स एव रसः मन्दरगिरिशिखरात् निपतन् अरुणोदा-नामा नदी भूत्वा पूर्वेणेलावृतं सुखेन उपप्लावयति॥
Verse 18
यदुपजोषणाद्भवान्या अनुचरीणां पुण्यजनवधूनामवयवस्पर्शसुगन्धवातो दशयोजनं समन्तादनुवासयति ॥ १८ ॥
तस्याः अरुणोदा-नद्याः जलोपजोषणात् भवान्याः अनुचरीणां पुण्यजनवधूनां देहस्पर्शसुगन्धवातः समन्तात् दशयोजनं अनुवासयति॥
Verse 19
एवं जम्बूफलानामत्युच्चनिपातविशीर्णानामनस्थिप्रायाणामिभकायनिभानां रसेन जम्बू नाम नदी मेरुमन्दरशिखरादयुतयोजनादवनितले निपतन्ती दक्षिणेनात्मानं यावदिलावृतमुपस्यन्दयति ॥ १९ ॥
एवं जम्बूफलानाम् अत्यूच्चनिपातविशीर्णानाम् अनस्थिप्रायाणाम् इभकायनिभानां रसेन ‘जम्बू’ नाम नदी मेरुमन्दरशिखरात् अयुतयोजनात् अवनितले निपतन्ती दक्षिणेन यावद् इलावृतम् आत्मानम् उपस्यन्दयति॥
Verse 20
तावदुभयोरपि रोधसोर्या मृत्तिका तद्रसेनानुविध्यमाना वाय्वर्कसंयोगविपाकेन सदामरलोकाभरणं जाम्बूनदं नाम सुवर्णं भवति ॥ २० ॥ यदु ह वाव विबुधादय: सह युवतिभिर्मुकुटकटककटिसूत्राद्याभरणरूपेण खलु धारयन्ति ॥ २१ ॥
तावदुभयोरपि रोधसोर्या मृत्तिका तद्रसेनानुविध्यमाना वाय्वर्कसंयोगविपाकेन सदामरलोकाभरणं जाम्बूनदं नाम सुवर्णं भवति। यदु ह वाव विबुधादयः सह युवतिभिर्मुकुटकटककटिसूत्राद्याभरणरूपेण धारयन्ति॥
Verse 21
तावदुभयोरपि रोधसोर्या मृत्तिका तद्रसेनानुविध्यमाना वाय्वर्कसंयोगविपाकेन सदामरलोकाभरणं जाम्बूनदं नाम सुवर्णं भवति ॥ २० ॥ यदु ह वाव विबुधादय: सह युवतिभिर्मुकुटकटककटिसूत्राद्याभरणरूपेण खलु धारयन्ति ॥ २१ ॥
जाम्बूनद्याः उभयतटे या मृत्तिका तद्रसेन सिक्ताऽनुविध्यमाना वाय्वर्कसंयोगविपाकेन जाम्बूनदं नाम सुवर्णं बहुधा जायते। तदेव स्वर्गलोकवासिनो विबुधादयः सह युवतिभिः मुकुटकटककटिसूत्राद्याभरणरूपेण धारयन्ति, तेन ते सुवर्णालङ्कृताः सुखं रमन्ते।
Verse 22
यस्तु महाकदम्ब: सुपार्श्वनिरूढो यास्तस्य कोटरेभ्यो विनि:सृता: पञ्चायामपरिणाहा: पञ्च मधुधारा: सुपार्श्वशिखरात्पतन्त्योऽपरेणात्मानमिलावृतमनुमोदयन्ति ॥ २२ ॥
सुपार्श्वपार्श्वे महाकदम्बो नाम महावृक्षः सुप्रसिद्धः तिष्ठति। तस्य कोटरेभ्यः पञ्च मधुधाराः विनिःसृताः, प्रत्येकं पञ्चायामपरिणाहाः। ताः सुपार्श्वशिखरात् निरन्तरं पतन्त्यः अपरतः पश्चिमादारभ्य इलावृतं समन्तात् आप्लावयन्ति, तेन देशः सुरभिणा मधुगन्धेन परिपूर्णो भवति।
Verse 23
या ह्युपयुञ्जानानां मुखनिर्वासितो वायु: समन्ताच्छतयोजनमनुवासयति ॥ २३ ॥
तस्य मधुनः उपयुञ्जानानां जनानां मुखनिर्वासितो वायुः समन्तात् शतयोजनपर्यन्तं देशं सुवासयति।
Verse 24
एवं कुमुदनिरूढो य: शतवल्शो नाम वटस्तस्य स्कन्धेभ्यो नीचीना: पयोदधिमधुघृतगुडान्नाद्यम्बरशय्यासनाभरणादय: सर्व एव कामदुघा नदा: कुमुदाग्रात्पतन्तस्तमुत्तरेणेलावृतमुपयोजयन्ति ॥ २४ ॥
एवं कुमुदपर्वते कुमुदनिरूढः शतवल्शो नाम वटः। तस्य स्कन्धेभ्यः नीचीनाः मूलप्ररोहाः, तेषु पयोदधिमधुघृतगुडान्नाद्यम्बरशय्यासनाभरणादयः सर्व एव कामदुघा नद्यः प्रवहन्ति। ताः कुमुदाग्रात् पतन्त्यः उत्तरेण इलावृतं उपयोजयन्ति, तेन जनाः सर्वकामसमृद्धाः सन्तः परमानन्दं लभन्ते।
Verse 25
यानुपजुषाणानां न कदाचिदपि प्रजानां वलीपलितक्लमस्वेददौर्गन्ध्यजरामयमृत्युशीतोष्णवैवर्ण्योपसर्गादयस्तापविशेषा भवन्ति यावज्जीवं सुखं निरतिशयमेव ॥ २५ ॥
तान् नदीनां फलानि ये उपजुषाणाः प्रजाः, तेषां कदाचिदपि वलीपलितक्लमस्वेददौर्गन्ध्यजरामयमृत्युशीतोष्णवैवर्ण्योपसर्गादयः तापविशेषा न भवन्ति। ते यावज्जीवं निरतिशयं सुखमेव अनुभवन्ति।
Verse 26
कुरङ्गकुररकुसुम्भवैकङ्कत्रिकूटशिशिरपतङ्गरुचकनिषधशिनीवासकपिलशङ्खवैदूर्यजारुधिहंसऋषभनागकालञ्जरनारदादयो विंशतिगिरयो मेरो: कर्णिकाया इव केसरभूता मूलदेशे परित उपक्लृप्ता: ॥ २६ ॥
कुरङ्गकुररकुसुम्भवैकङ्कत्रिकूटशिशिरपतङ्गरुचकनिषधशिनीवासकपिलशङ्खवैदूर्यजारुधिहंसऋषभनागकालञ्जरनारदादयो विंशतिगिरयो मेरोः कर्णिकाया इव केसरभूता मूलदेशे परित उपकल्पिताः ॥
Verse 27
जठरदेवकूटौ मेरुं पूर्वेणाष्टादशयोजनसहस्रमुदगायतौ द्विसहस्रं पृथुतुङ्गौ भवत: । एवमपरेण पवनपारियात्रौ दक्षिणेन कैलासकरवीरौ प्रागायतावेवमुत्तरतस्त्रिशृङ्गमकरावष्टभिरेतै: परिसृतोऽग्निरिव परितश्चकास्ति काञ्चनगिरि: ॥ २७ ॥
जठरदेवकूटौ मेरुं पूर्वेणाष्टादशयोजनसहस्रमुदगायतौ द्विसहस्रं पृथुतुङ्गौ भवतः। एवमपरेण पवनपारियात्रौ दक्षिणेन कैलासकरवीरौ प्रागायतौ एवमुत्तरतस्त्रिशृङ्गमकरौ। अष्टभिरेतैः परिसृतः काञ्चनगिरिर्मेरुरग्निरिव परितश्चकास्ति ॥
Verse 28
मेरोर्मूर्धनि भगवत आत्मयोनेर्मध्यत उपक्लृप्तां पुरीमयुतयोजनसाहस्रीं समचतुरस्रां शातकौम्भीं वदन्ति ॥ २८ ॥
मेरोर्मूर्धनि भगवत आत्मयोनेर्मध्यत उपकल्पितां पुरीमयुतयोजनसाहस्रीं समचतुरस्रां शातकौम्भीं वदन्ति ॥
Verse 29
तामनुपरितो लोकपालानामष्टानां यथादिशं यथारूपं तुरीयमानेन पुरोऽष्टावुपक्लृप्ता: ॥ २९ ॥
तामनुपरितो लोकपालानामष्टानां यथादिशं यथारूपं तुरीयमानेन पुरोऽष्टावुपकल्पिताः ॥
Frequently Asked Questions
Parīkṣit’s request is not mere curiosity; it is a śāstric method of fixing the mind. Precise names, forms, and measurements support contemplation of sthāna (cosmic order) and make the virāṭ-rūpa intelligible as a devotional meditation, moving the mind toward sattva and ultimately toward Vāsudeva.
Śukadeva describes Bhū-maṇḍala as lotus-shaped: the seven islands resemble the whorl, and Jambūdvīpa sits centrally like a circular lotus leaf. Within the central division Ilāvṛta stands Mount Sumeru like the lotus pericarp, organizing the surrounding varṣas, mountains, rivers, and celestial abodes.
At Meru’s summit is the township of Lord Brahmā, called Śātakaumbhī (golden). Surrounding it in all directions are the residences of the eight principal governors of planetary systems (lokapālas), beginning with Indra, described as similar in style but one-fourth the size.
Jambū-nadī is formed from the juice of fallen jambū fruits; its banks produce Jāmbū-nada gold when the moistened mud dries. The narrative links cosmic features to divine opulence and celestial culture, illustrating poṣaṇa (sustenance) through nature’s abundance under Bhagavān’s energies.
The lakes (milk, honey, sugarcane juice, and pure water) and gardens (Nandana, Caitraratha, Vaibhrājaka, Sarvatobhadra) are enjoyed by Siddhas, Cāraṇas, and Gandharvas. Their refined environment is said to support natural siddhis (like aṇimā and mahimā), showing how higher realms facilitate extraordinary capacities—yet remain within the governed cosmos.