Adhyaya 15
The Priyavrata Dynasty Continues: Sumati’s Line and the Glorification of Mahārāja Gaya
शुकदेवगोस्वामी प्रियव्रतवंशं प्रवर्तयन् भरतस्य सुमतितः प्रवृत्तान् वंशजान् वर्णयति। स परिक्षितं चेतयति यत् कलियुगे दुष्टनास्तिकव्याख्यातारः सुमतिं बुद्ध इति मिथ्याभिधाय वैदिकधर्मं विकृत्य अधर्मं साधयिष्यन्ति। वंशः देवताजित्–देवद्युम्न–परमेष्ठी–प्रतीह इति प्रवहति; प्रतीहः स्वयम् आत्मतत्त्वप्रचारकः सन् विष्णौ प्रत्यक्षभक्तिं प्राप्नोति। तस्य यज्ञविदः पुत्रैः परम्परा गयमहाराजपर्यन्तं गच्छति; स महापुरुषः विशुद्धसत्त्वस्थितः, भगवतः पालनशक्त्यनुगतः इति स्तूयते। गयः पोषणं, प्रीणनं, उपलालनं, अनुशासनं च आदर्शराजधर्मरूपेण आचरन्, गृहस्थभक्तः अहङ्कारदेहाभिमानरहितः आसीत्। पुराणविदः तस्य यज्ञान् प्रशंसन्ति—इन्द्रः सोमं पिबति, विष्णुश्च स्वयम् हविः स्वीकृत्य तुष्टिं घोषयति; भगवति तुष्टे सर्वं तुष्यतीति बोध्यते। अनन्तरं चित्ररथादिभिः गयस्य सन्ततिः विरजपर्यन्तं विस्तर्यते, यस्य कीर्तिः वंशं भूषयति, पराध्यायेषु वंशविस्तारस्य प्रवाहं स्थापयन्।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच भरतस्यात्मज: सुमतिर्नामाभिहितो यमु ह वाव केचित्पाखण्डिन ऋषभपदवीमनुवर्तमानं चानार्या अवेदसमाम्नातां देवतां स्वमनीषया पापीयस्या कलौ कल्पयिष्यन्ति ॥ १ ॥
श्रीशुक उवाच—भरतस्यात्मजः सुमतिर्नाम ऋषभपदवीमनुवर्तमानः; कलौ तु केचित् पाखण्डिनोऽनार्या अवेदसमाम्नातां देवतां स्वमनीषया कल्पयित्वा तं बुद्ध इति मन्यन्ते, तथा तद्व्रतं प्रचारयिष्यन्ति।
Verse 2
तस्माद्वृद्धसेनायां देवताजिन्नाम पुत्रोऽभवत् ॥ २ ॥
तस्मात् वृद्धसेनायां सुमतेः पत्नीगर्भे देवताजित्-नाम पुत्रोऽजायत।
Verse 3
अथासुर्यां तत्तनयो देवद्युम्नस्ततो धेनुमत्यां सुत: परमेष्ठी तस्य सुवर्चलायां प्रतीह उपजात: ॥ ३ ॥
अथ देवताजितः पत्नी आसुर्यां देवद्युम्नोऽजायत। देवद्युम्नात् धेनुमत्यां परमेष्ठी, तस्मात् सुवर्चलायां प्रतीह उपजातः।
Verse 4
य आत्मविद्यामाख्याय स्वयं संशुद्धो महापुरुषमनुसस्मार ॥ ४ ॥
स प्रतीह आत्मविद्यां स्वयमाख्याय संशुद्धो महापुरुषं भगवन्तं विष्णुमनुसस्मार साक्षात्।
Verse 5
प्रतीहात्सुवर्चलायां प्रतिहर्त्रादयस्त्रय आसन्निज्याकोविदा: सूनव: प्रतिहर्तु: स्तुत्यामजभूमानावजनिषाताम् ॥ ५ ॥
प्रतीहात् सुवर्चलायां प्रतिहर्ता प्रस्तोता उद्गाता चेति त्रयः सूनवोऽजायन्त, ते यज्ञकर्मसु कोविदाः। प्रतिहर्तुः स्तुत्यामजभूमानौ पुत्रौ जज्ञाते।
Verse 6
भूम्न ऋषिकुल्यायामुद्गीथस्तत: प्रस्तावो देवकुल्यायां प्रस्तावान्नियुत्सायां हृदयज आसीद्विभुर्विभो रत्यां च पृथुषेणस्तस्मान्नक्त आकूत्यां जज्ञे नक्ताद्द्रुतिपुत्रो गयो राजर्षिप्रवर उदारश्रवा अजायत साक्षाद्भगवतो विष्णोर्जगद्रिरक्षिषया गृहीतसत्त्वस्य कलाऽऽत्मवत्त्वादिलक्षणेन महापुरुषतां प्राप्त: ॥ ६ ॥
भूम्न ऋषिकुल्यायामुद्गीथोऽजायत। उद्गीथात् देवकुल्यायां प्रस्तावः, तस्मात् नियुत्सायां विभुः, विभोः रत्यां पृथुषेणः, तस्मात् आकूत्यां नक्तः, नक्तात् द्रुत्यां गयो राजर्षिप्रवर उदारश्रवा अजायत। स च साक्षाद् भगवतो विष्णोर्जगद्रिरक्षिषया गृहीतसत्त्वस्य विशुद्धसत्त्वस्थित्या आत्मवत्त्वादिलक्षणेन महापुरुषतां प्राप्तः।
Verse 7
स वै स्वधर्मेण प्रजापालन पोषणप्रीणनोपलालनानुशासनलक्षणेनेज्यादिना च भगवति महापुरुषे परावरे ब्रह्मणि सर्वात्मनार्पितपरमार्थलक्षणेन ब्रह्मविच्चरणानुसेवयाऽऽपादितभगवद्भक्तियोगेन चाभीक्ष्णश: परिभावितातिशुद्ध मतिरुपरतानात्म्य आत्मनि स्वयमुपलभ्यमानब्रह्मात्मानुभवोऽपि निरभिमान एवावनिमजूगुपत् ॥ ७ ॥
स गयः स्वधर्मेण प्रजापालन–पोषण–प्रीणन–उपलालन–अनुशासनलक्षणैः कर्मभिः, इज्यादिभिश्च, भगवति महापुरुषे परावरे ब्रह्मणि सर्वात्मनि परमात्मनि सर्वं समर्प्य, ब्रह्मविदां चरणानुसेवया सम्पादितभगवद्भक्तियोगेन च नित्यं परिभावितातिशुद्धमति:। देहाभिमानात् उपरतो निरहङ्कारः सन् स्वयम् आत्मनि उपलभ्यमानब्रह्मात्मानुभवोऽपि अवनिं निरभिमान एव अजुगुपत्॥
Verse 8
तस्येमां गाथां पाण्डवेय पुराविद उपगायन्ति ॥ ८ ॥
तस्य गयस्येमां गाथां पाण्डवेय पुराविदः उपगायन्ति॥
Verse 9
गयं नृप: क: प्रतियाति कर्मभि-र्यज्वाभिमानी बहुविद्धर्मगोप्ता । समागतश्री: सदसस्पति: सतांसत्सेवकोऽन्यो भगवत्कलामृते ॥ ९ ॥
गयं नृपः कः प्रतियाति कर्मभिर्यज्वाभिमानी बहुविद्धर्मगोप्ता। समागतश्रीः सदसस्पतिः सतां सत्सेवकोऽन्यो भगवत्कलामृते॥
Verse 10
यमभ्यषिञ्चन् परया मुदा सती:सत्याशिषो दक्षकन्या: सरिद्भि: । यस्य प्रजानां दुदुहे धराऽऽशिषोनिराशिषो गुणवत्सस्नुतोधा: ॥ १० ॥
यमभ्यषिञ्चन् परया मुदा सतीः सत्याशिषो दक्षकन्याः सरिद्भिः। यस्य प्रजानां दुदुहे धराऽऽशिषो निराशिषो गुणवत्सस्नुतोधाः॥
Verse 11
छन्दांस्यकामस्य च यस्य कामान्दुदूहुराजह्रुरथो बलिं नृपा: । प्रत्यञ्चिता युधि धर्मेण विप्रायदाशिषां षष्ठमंशं परेत्य ॥ ११ ॥
छन्दांस्यकामस्य च यस्य कामान्दुदूहुराजह्रुरथो बलिं नृपाः। प्रत्यञ्चिता युधि धर्मेण विप्रायदाशिषां षष्ठमंशं परेत्य॥
Verse 12
यस्याध्वरे भगवानध्वरात्मामघोनि माद्यत्युरुसोमपीथे । श्रद्धाविशुद्धाचलभक्तियोग-समर्पितेज्याफलमाजहार ॥ १२ ॥
गयमहाराजस्याध्वरेषु बहुलः सोमरसः आसीत्। इन्द्रः तत्र आगत्य उरुसोमपीथे माद्यति स्म। तथा यज्ञपुरुषो भगवान् विष्णुः श्रद्धया विशुद्धया अचलया भक्तियोगेन समर्पितानां यज्ञानां फलम् स्वयमेव जग्राह।
Verse 13
यत्प्रीणनाद्बर्हिषि देवतिर्यङ्-मनुष्यवीरुत्तृणमाविरिञ्चात् । प्रीयेत सद्य: स ह विश्वजीव:प्रीत: स्वयं प्रीतिमगाद्गयस्य ॥ १३ ॥
यस्य कर्मणा भगवान् तुष्यति, तस्य प्रीणनेन बर्हिषि ब्रह्माद्याः सर्वे देवतिर्यङ्-मनुष्य-वीरुत्-तृणादयः सर्वजीवाः सद्यः प्रीयन्ते। स विश्वजीवः सर्वान्तर्यामी स्वभावतः पूर्णतृप्तोऽपि गयस्य यज्ञभूमौ आगत्य ‘अहं परमं प्रीतः’ इत्युवाच।
Verse 14
गयाद्गयन्त्यां चित्ररथ: सुगतिरवरोधन इति त्रय: पुत्रा बभूवुश्चित्ररथादूर्णायां सम्राडजनिष्ट तत उत्कलायां मरीचिर्मरीचे ॥ १४ ॥ र्बिन्दुमत्यां बिन्दुमानुदपद्यत तस्मात्सरघायां मधुर्नामाभवन्मधो: सुमनसि वीरव्रतस्ततो भोजायां मन्थुप्रमन्थू जज्ञाते मन्थो: सत्यायां भौवनस्ततो दूषणायां त्वष्टाजनिष्ट त्वष्टुर्विरोचनायां विरजो विरजस्य शतजित्प्रवरं पुत्रशतं कन्या च विषूच्यां किल जातम् ॥ १५ ॥
गयस्य गयन्त्यां चित्ररथः सुगतिरवरोधन इति त्रयः पुत्राः बभूवुः। चित्ररथात् ऊर्णायां सम्राट् अजनि; सम्राटः उत्कलायां मरीचिः। मरीचेः बिन्दुमत्यां बिन्दुः; बिन्दोः सरघायां मधुः। मधोः सुमनसि वीरव्रतः; वीरव्रतस्य भोजायां मन्थुः प्रमन्थुश्च। मन्थोः सत्यायां भौवनः; भौवनस्य दूषणायां त्वष्टा। त्वष्टुः विरोचनायां विरजः; विरजस्य विषूच्यां पुत्रशतं कन्या च जाता, तेषां शतजित् प्रमुखः।
Verse 15
गयाद्गयन्त्यां चित्ररथ: सुगतिरवरोधन इति त्रय: पुत्रा बभूवुश्चित्ररथादूर्णायां सम्राडजनिष्ट तत उत्कलायां मरीचिर्मरीचे ॥ १४ ॥ र्बिन्दुमत्यां बिन्दुमानुदपद्यत तस्मात्सरघायां मधुर्नामाभवन्मधो: सुमनसि वीरव्रतस्ततो भोजायां मन्थुप्रमन्थू जज्ञाते मन्थो: सत्यायां भौवनस्ततो दूषणायां त्वष्टाजनिष्ट त्वष्टुर्विरोचनायां विरजो विरजस्य शतजित्प्रवरं पुत्रशतं कन्या च विषूच्यां किल जातम् ॥ १५ ॥
गयन्त्यां गयस्य चित्ररथ-सुगति-अवरोधनाख्याः त्रयः पुत्राः। चित्ररथात् ऊर्णायां सम्राट्; सम्राटः उत्कलायां मरीचिः। मरीचेः बिन्दुमत्यां बिन्दुः; बिन्दोः सरघायां मधुः। मधोः सुमनसि वीरव्रतः; वीरव्रतस्य भोजायां मन्थुः प्रमन्थुश्च। मन्थोः सत्यायां भौवनः; भौवनस्य दूषणायां त्वष्टा। त्वष्टुः विरोचनायां विरजः; विरजस्य विषूच्यां पुत्रशतं कन्या च, तेषां शतजित् प्रमुखः।
Verse 16
तत्रायं श्लोक:— प्रैयव्रतं वंशमिमं विरजश्चरमोद्भव: । अकरोदत्यलं कीर्त्या विष्णु: सुरगणं यथा ॥ १६ ॥
अत्र विरजविषये श्लोकः— विरजः प्रैयव्रतवंशस्य चरमोद्भवः, अतुलया कीर्त्या तं वंशम् अलङ्करोत्; यथा भगवान् विष्णुः स्वशक्त्या सुरगणं विभूषयति।
Frequently Asked Questions
The warning highlights a Kali-yuga pattern: people lacking śraddhā in Vedic authority may appropriate revered names to legitimize anti-Vedic or self-serving behavior. By “imaginary interpretation,” they invert śāstric intent (dharma leading to Viṣṇu) into a pretext for irreligion, thereby breaking paramparā and replacing realized meaning with mental concoction.
Mahārāja Gaya is a celebrated king in the Priyavrata dynasty described as situated in viśuddha-sattva, the Lord’s transcendental goodness associated with divine protection. He is called Mahāpuruṣa because his kingship and household life perfectly integrate welfare governance (poṣaṇa, prīṇana, upalālana, anuśāsana), Vedic sacrifice offered with devotion, humility toward devotees, and steady Brahman realization culminating in pure bhakti.
The chapter states that when the Supreme Lord is pleased, all beings—from Brahmā down to animals and plants—are automatically satisfied because Viṣṇu is the Supersoul of everyone. This establishes a Bhāgavatam axiom: devotion to the root (the Supreme Person) nourishes every branch (all living entities), making yajña with bhakti the universal harmonizer.
They are functional pillars of rāja-dharma: poṣaṇa is protection and ensuring necessities like food; prīṇana is satisfying citizens through appropriate gifts and support; upalālana is encouraging and pacifying through kind speech and consultation; anuśāsana is disciplined instruction that forms first-class citizens. In Gaya’s example, these are not merely political tools but devotional service expressed as responsible governance.