Adhyaya 14
The Forest of Material Existence (Saṁsāra-vana) and the Delivering Path of Bharata’s Teachings
परीक्षितः ‘संसारवनस्य’ प्रत्यक्षार्थं पृष्टवान्। तदुत्तरं शुकदेवः जडभरतस्योपदेशं दीर्घालङ्काररूपेण प्रकाशयति। जीवः लाभार्थी वणिज इव जगद्वने प्रविश्य दैवीमायया मोहितः गुणैर्मनःकल्पनया च देहान्तरचक्रे भ्रमति। इन्द्रियाणि लुण्ठकाः, कुटुम्बासक्तिः व्याघ्रवह्निरिव, कर्मकाण्डभारः कण्टकपर्वताः, निद्रा अजगरः, शत्रवः सर्पाः, निषिद्धभोगाः पाशाः दण्डप्रदाः—इत्यादि भयङ्कराणि निर्दिश्यन्ते। नास्तिकोपदेशाः तथा अवैधदेवताः गृध्रवत् हरिचक्रात् (कालात्) त्रातुं न शक्नुवन्ति। अनन्तरं भरतमहाराजस्य वैराग्यं दृढस्मरणं च—मृगदेहेऽपि—स्तूयते; भक्ति-साधुसङ्ग एव वनात् निष्क्रमणमार्ग इति प्रतिपाद्यते।
Shlokas
Verse 1
स होवाच स एष देहात्ममानिनां सत्त्वादिगुणविशेषविकल्पितकुशलाकुशलसमवहारविनिर्मितविविधदेहावलिभिर्वियोगसंयोगाद्यनादिसंसारानुभवस्य द्वारभूतेनषडिन्द्रियवर्गेण तस्मिन्दुर्गाध्ववदसुगमेऽध्वन्यापतित ईश्वरस्य भगवतो विष्णोर्वशवर्तिन्या मायया जीवलोकोऽयं यथा वणिक्सार्थोऽर्थपर: स्वदेहनिष्पादितकर्मानुभव: श्मशानवदशिवतमायां संसाराटव्यां गतो नाद्यापि विफलबहुप्रतियोगेहस्तत्तापोपशमनीं हरिगुरुचरणारविन्दमधुकरानुपदवीमवरुन्धे ॥ १ ॥
श्रीशुक उवाच—हे नृप! देहात्ममानिनां सत्त्वादिगुणविशेषविकल्पितकर्मसमवहारात् कुशलाकुशलविनिर्मितविविधदेहावलिभिः संयोगवियोगाद्यनादिसंसारानुभवस्य द्वारभूतेन षडिन्द्रियवर्गेण दुर्गाध्ववत् असुगमेऽध्वनि आपतितोऽयं जीवलोकः ईश्वरस्य भगवतो विष्णोर्वशवर्तिन्या मायया वशीकृतः। यथा वणिक्सार्थोऽर्थपरः श्मशानवदशिवतमा संसाराटव्यां प्रविश्य स्वदेहनिष्पादितकर्मफलानुभवेन भ्रमति, तथा जीवोऽपि बहुदेहपरम्परया दुःखमिश्रं दुःखतरं च भुङ्क्ते। स मोक्षोपशमनं मृगयमाणोऽपि बहुप्रतियोगे विफलः सन् हरिगुरुचरणारविन्दमधुकरानुपदवीं—शुद्धभक्तसङ्गं—नाद्यापि लभते॥
Verse 2
यस्यामु ह वा एते षडिन्द्रियनामान: कर्मणा दस्यव एव ते । तद्यथा पुरुषस्य धनं यत्किञ्चिद्धर्मौपयिकं बहुकृच्छ्राधिगतं साक्षात्परमपुरुषाराधनलक्षणो योऽसौ धर्मस्तं तु साम्पराय उदाहरन्ति । तद्धर्म्यं धनं दर्शनस्पर्शनश्रवणास्वादनावघ्राणसङ्कल्पव्यवसायगृहग्राम्योपभोगेन कुनाथस्याजितात्मनो यथा सार्थस्य विलुम्पन्ति ॥ २ ॥
यस्मिन् संसाराटव्यां षडिन्द्रियनामानः कर्मणा दस्यव एव भवन्ति। यथा पुरुषस्य बहुकृच्छ्राधिगतं धर्मौपयिकं धनं—येन साक्षात् परमपुरुषाराधनलक्षणो धर्मः क्रियते—तद्धनं दर्शनस्पर्शनश्रवणास्वादनावघ्राणसङ्कल्पव्यवसायगृहग्राम्योपभोगैः अजितात्मनः कुनाथस्य सार्थस्येव ते दस्यवो विलुम्पन्ति॥
Verse 3
अथ च यत्र कौटुम्बिका दारापत्यादयो नाम्ना कर्मणा वृकसृगाला एवानिच्छतोऽपि कदर्यस्य कुटुम्बिन उरणकवत्संरक्ष्यमाणं मिषतोऽपि हरन्ति ॥ ३ ॥
हे राजन्, अस्मिन् लोके दारापत्यादयः नाम्ना कौटुम्बिकाः सन्ति, वस्तुतस्तु वृकसृगालवत् कदर्यकुटुम्बिनः धनं मिषतोऽपि बलाद् हरन्ति; यथा उरणकवत्सं गोपः रक्षन्नपि व्याघ्रादयः हरन्ति।
Verse 4
यथा ह्यनुवत्सरं कृष्यमाणमप्यदग्धबीजं क्षेत्रं पुनरेवावपनकाले गुल्मतृणवीरुद्भिर्गह्वरमिव भवत्येवमेव गृहाश्रम: कर्मक्षेत्रं यस्मिन्न हि कर्माण्युत्सीदन्ति यदयं कामकरण्ड एष आवसथ: ॥ ४ ॥
यथा क्षेत्रं प्रतिवत्सरं कृष्यमाणमपि अदग्धबीजत्वात् अवपनकाले पुनः गुल्मतृणवीरुद्भिः घनं भवति, एवं गृहाश्रमः कर्मक्षेत्रं; यावत् कामबीजं न दग्धं तावत् कर्माणि नोत्सीदन्ति—यथा करण्डे कर्पूरं निहितं निष्कासितेऽपि गन्धोऽवशिष्यते।
Verse 5
तत्रगतो दंशमशकसमापसदैर्मनुजै: शलभशकुन्ततस्करमूषकादिभिरुपरुध्यमानबहि:प्राण: क्वचित् परिवर्तमानोऽस्मिन्नध्वन्यविद्याकामकर्मभिरुपरक्तमनसानुपपन्नार्थं नरलोकं गन्धर्वनगरमु पपन्नमिति मिथ्यादृष्टिरनुपश्यति ॥ ५ ॥
तत्र गृहे दंशमशकसमापसदैर्मनुजैः शलभशकुन्ततस्करमूषकादिभिश्च उपरुध्यमानबहि:प्राणः क्वचित् परिवर्तमानः, अविद्याकामकर्मभिरुपरक्तमनसा अनुपपन्नार्थं नरलोकं गन्धर्वनगरमिव मिथ्यादृष्ट्या नित्यमिव पश्यति।
Verse 6
तत्र च क्वचिदातपोदकनिभान् विषयानुपधावति पानभोजनव्यवायादिव्यसनलोलुप: ॥ ६ ॥
तत्र च क्वचित् आतपोदकनिभान् विषयान् उपधावति, पानभोजनव्यवायादिव्यसनलोलुपः।
Verse 7
क्वचिच्चाशेषदोषनिषदनं पुरीषविशेषं तद्वर्णगुणनिर्मितमति: सुवर्णमुपादित्सत्यग्निकामकातर इवोल्मुकपिशाचम् ॥ ७ ॥
क्वचित् च अशेषदोषनिषदनं पुरीषविशेषं तद्वर्णगुणनिर्मितमति: सुवर्णम् उपादित्सति, रजोगुणाभिभूतः; यथा शीतार्तः वनमध्ये उल्मुकपिशाचं वह्निमिति मन्यते।
Verse 8
अथ कदाचिन्निवासपानीयद्रविणाद्यनेकात्मोपजीवनाभिनिवेश एतस्यां संसाराटव्यामितस्तत: परिधावति ॥ ८ ॥
अथ कदाचित् बद्धजीवः निवासपानीयद्रविणादि-प्राप्तौ अनेकात्मोपजीवनाभिनिवेशेन मुह्यन्, सर्वं विस्मृत्य, अस्यां संसाराटव्यां इतस्ततः निरन्तरं परिधावति ॥
Verse 9
क्वचिच्च वात्यौपम्यया प्रमदयाऽऽरोहमारोपितस्तत्कालरजसा रजनीभूत इवासाधुमर्यादो रजस्वलाक्षोऽपि दिग्देवता अतिरजस्वलमतिर्न विजानाति ॥ ९ ॥
क्वचित् वात्योपम्यया प्रमदया रूपलावण्यदर्शनेन रजसा अन्धीकृत इव, स्त्रियाः अङ्कमारोपितः, तदा रजोगुणवेगेन सद्बुद्धीन्द्रियाणि पराभवति; कामान्धः सन् मैथुनमर्यादां लङ्घयति, दिग्देवतादिभिः साक्षिभिः पश्यतेति न विजानाति, रात्रौ चौर्येणेव दुष्कृतं रमते, आगामिदण्डं न पश्यन् ॥
Verse 10
क्वचित्सकृदवगतविषयवैतथ्य: स्वयं पराभिध्यानेन विभ्रंशितस्मृतिस्तयैव मरीचितोयप्रायांस्तानेवाभिधावति ॥ १० ॥
क्वचित् सकृद् विषयवैतथ्यं दुःखमयत्वं च अवगत्यापि, स्वस्य देहाभिमानेन पराभिध्यानेन च स्मृतिविभ्रंशितः, मरीचितोयप्रायान् तानेव विषयान् पुनः पुनः अभिधावति, पशुरिव मरुभूमौ ॥
Verse 11
क्वचिदुलूकझिल्लीस्वनवदतिपरुषरभसाटोपं प्रत्यक्षं परोक्षं वा रिपुराजकुलनिर्भर्त्सितेनातिव्यथितकर्णमूलहृदय: ॥ ११ ॥
क्वचित् उलूकझिल्लीस्वनवत् अतिपरुषरभसाटोपं प्रत्यक्षं परोक्षं वा, रिपुभिः राजकुलनिर्भर्त्सितैः सेवकैश्च, श्रुत्वा अतिव्यथितकर्णमूलहृदयः भवति ॥
Verse 12
स यदा दुग्धपूर्वसुकृतस्तदा कारस्करकाकतुण्डाद्यपुण्यद्रुमलताविषोदपानवदुभयार्थशून्यद्रविणान्जीवन्मृतान् स्वयं जीवन्म्रियमाण उपधावति ॥ १२ ॥
स यदा दुग्धपूर्वसुकृतः तदा इह भौतिकसुविधाः प्राप्नोति; ताः क्षीणाः सन्ति चेत्, उभयार्थशून्यं द्रविणं आश्रित्य, कारस्करकाकतुण्डाद्यपुण्यद्रुमलताविषोदपानवत्, जीवन्मृतान् द्रविणिनः उपधावति; स्वयं च जीवन्म्रियमाणः भवति ॥
Verse 13
एकदासत्प्रसङ्गान्निकृतमतिर्व्युदकस्रोत:स्खलनवद् उभयतोऽपि दु:खदं पाखण्डमभियाति ॥ १३ ॥
कदाचिदसत्प्रसङ्गात् निकृतमतिर्जीवः दुःखशमनार्थं नास्तिकैः सुलभाशिषो गृह्णाति। स तेषां सङ्गेन बुद्धिं नश्यति, अल्पोदके स्रोतोऽवतरणवद् शिरोभङ्गं प्राप्नोति; उभयतः दुःखमेव। एवं वेदविरोधिनः पाखण्डिनः तथाकथितसाधु-स्वामिनोऽपि समुपगच्छति, न चात्र न परत्र लाभं लभते॥
Verse 14
यदा तु परबाधयान्ध आत्मने नोपनमति तदा हि पितृपुत्रबर्हिष्मत: पितृपुत्रान् वा स खलु भक्षयति ॥ १४ ॥
यदा तु परबाधया अन्धः सन् जीवः स्वात्मनः पालनं नोपनमति, तदा पितरं पुत्रं वा तेषां किञ्चिदल्पमपि द्रव्यं हर्तुं प्रवर्तते; न लभमानोऽपि तान् बहुविधैः क्लेशैः पीडयितुं सज्जो भवति॥
Verse 15
क्वचिदासाद्य गृहं दाववत्प्रियार्थविधुरमसुखोदर्कं शोकाग्निना दह्यमानो भृशं निर्वेदमुपगच्छति ॥ १५ ॥
क्वचिद् गृहं दाववत् प्रियार्थविधुरम् असुखोदर्कं च आसाद्य, शोकाग्निना दह्यमानः जीवः भृशं निर्वेदमुपगच्छति। गृहस्थाश्रमे नित्यसुखाय किंचिदपि अनुकूलं नास्ति; तत्र निमग्नः शोकदहनं अनुभूय कदाचिदात्मानं दुर्भाग्यमिति निन्दति, कदाचिदपूर्वजन्मसु पुण्याभावादिति मन्यते॥
Verse 16
क्वचित्कालविषमितराजकुलरक्षसापहृतप्रियतमधनासु: प्रमृतक इव विगतजीवलक्षण आस्ते ॥ १६ ॥
क्वचित् कालविषमितैः राजकुलरक्षसैः प्रियतमधनं सर्वमपहृतम्। तदा सञ्चितधनवियोगात् जीवः उत्साहहीनः, प्रमृतक इव विगतजीवलक्षणः आस्ते॥
Verse 17
कदाचिन्मनोरथोपगतपितृपितामहाद्यसत्सदिति स्वप्ननिर्वृतिलक्षणमनुभवति ॥ १७ ॥
कदाचित् मनोरथोपगतः जीवः पितृपितामहादीन् असत्सदिति पुत्रपौत्ररूपेण पुनरागतान् इव मन्यते। एवं स्वप्ननिर्वृतिलक्षणं सुखमनुभवति, तथा चैतादृशेषु मनोविकल्पेषु रमते॥
Verse 18
क्वचिद् गृहाश्रमकर्मचोदनातिभरगिरिमारुरुक्षमाणो लोकव्यसनकर्षितमना: कण्टकशर्कराक्षेत्रं प्रविशन्निव सीदति ॥ १८ ॥
क्वचिद् गृहाश्रमकर्मचोदनातिभरगिरिम् आरुरुक्षमाणो लोकव्यसनकर्षितमना: कण्टकशर्कराक्षेत्रं प्रविशन्निव सीदति ॥
Verse 19
क्वचिच्च दु:सहेन कायाभ्यन्तरवह्निना गृहीतसार: स्वकुटुम्बाय क्रुध्यति ॥ १९ ॥
क्वचिच्च दु:सहेन कायाभ्यन्तरवह्निना गृहीतसार: स्वकुटुम्बाय क्रुध्यति ॥
Verse 20
स एव पुनर्निद्राजगरगृहीतोऽन्धे तमसि मग्न: शून्यारण्य इव शेते नान्यत्किञ्चन वेद शव इवापविद्ध: ॥ २० ॥
स एव पुनर्निद्राजगरगृहीतोऽन्धे तमसि मग्न: शून्यारण्य इव शेते नान्यत्किञ्चन वेद शव इवापविद्ध: ॥
Verse 21
कदाचिद्भग्नमानदंष्ट्रो दुर्जनदन्दशूकैरलब्धनिद्राक्षणो व्यथितहृदयेनानुक्षीयमाणविज्ञानोऽन्धकूपेऽन्धवत्पतति ॥ २१ ॥
कदाचिद्भग्नमानदंष्ट्रो दुर्जनदन्दशूकैरलब्धनिद्राक्षणो व्यथितहृदयेनानुक्षीयमाणविज्ञानोऽन्धकूपेऽन्धवत्पतति ॥
Verse 22
कर्हि स्म चित्काममधुलवान् विचिन्वन् यदा परदारपरद्रव्याण्यवरुन्धानो राज्ञा स्वामिभिर्वा निहत: पतत्यपारे निरये ॥ २२ ॥
कर्हि स्म चित्काममधुलवान् विचिन्वन् यदा परदारपरद्रव्याण्यवरुन्धानो राज्ञा स्वामिभिर्वा निहत: पतत्यपारे निरये ॥
Verse 23
अथ च तस्मादुभयथापि हि कर्मास्मिन्नात्मन: संसारावपनमुदाहरन्ति ॥ २३ ॥
अतः पण्डिताः परमार्थविदश्च अस्मिन्नात्मनि कर्ममार्गं निन्दन्ति, यतोऽयं इह परत्र च दुःखानां मूलं प्रसवस्थानं च भवति।
Verse 24
मुक्तस्ततो यदि बन्धाद्देवदत्त उपाच्छिनत्ति तस्मादपि विष्णुमित्र इत्यनवस्थिति: ॥ २४ ॥
बद्धो जनः परधनं कदाचिदपहर्य दण्डात् प्रमुच्य तद् धारयति; ततः देवदत्तो नामान्यः तस्मात् छलयित्वा गृह्णाति; ततो विष्णुमित्रोऽपि देवदत्तात् अपहरति—एवं धनं न क्वापि स्थिरं, हस्तात् हस्तं गच्छति; अन्ते तु कस्यापि भोग्यं न भवति, भगवतः परमात्मन एव स्वत्वं भवति।
Verse 25
क्वचिच्च शीतवाताद्यनेकाधिदैविकभौतिकात्मीयानां दशानां प्रतिनिवारणेऽकल्पो दुरन्तचिन्तया विषण्ण आस्ते ॥ २५ ॥
क्वचिच्छीतवातादिभिरनेकैराधिदैविक-आधिभौतिक-आध्यात्मिकैर्दुःखैः प्रतिनिवारणेऽसमर्थः सन्, दुरन्तचिन्तया विषण्णो विलपन् आस्ते।
Verse 26
क्वचिन्मिथो व्यवहरन् यत्किञ्चिद्धनमन्येभ्यो वा काकिणिकामात्रमप्यपहरन् यत्किञ्चिद्वा विद्वेषमेति वित्तशाठ्यात् ॥ २६ ॥
धनव्यवहारे यः कश्चिदन्यं काकिणिकामात्रेणापि छलयति, स परस्परं विद्वेषं प्राप्नोति।
Verse 27
अध्वन्यमुष्मिन्निम उपसर्गास्तथा सुखदु:खरागद्वेषभयाभिमानप्रमादोन्मादशोकमोहलोभमात्सर्येर्ष्यावमानक्षुत्पिपासाधिव्याधिजन्मजरामरणादय: ॥ २७ ॥
अस्मिन्नध्वनि बहव उपसर्गा दुस्तरा मया उक्ताः; अपि च सुख-दुःख-राग-द्वेष-भय-अभिमान-प्रमाद-उन्माद-शोक-मोह-लोभ-मत्सर-ईर्ष्या-अपमान-क्षुत्-पिपासा-आधि-व्याधि-जन्म-जरामरणादयश्च—एते सर्वे मिलित्वा बद्धं भोगलोलुपं जनं केवलं दुःखमेव प्रयच्छन्ति।
Verse 28
क्वापि देवमायया स्त्रिया भुजलतोपगूढ: प्रस्कन्नविवेकविज्ञानो यद्विहारगृहारम्भाकुलहृदयस्तदाश्रयावसक्तसुतदुहितृकलत्रभाषितावलोकविचेष्टितापहृतहृदय आत्मानमजितात्मापारेऽन्धे तमसि प्रहिणोति ॥ २८ ॥
क्वापि देवमायारूपया स्त्रिया भुजलतोपगूढो जीवः प्रस्कन्नविवेकविज्ञानः, विहारगृह-आरम्भाकुलहृदयः तदाश्रयावसक्तः सुतदुहितृकलत्रभाषितावलोकविचेष्टितैः अपहृतहृदयः, अजितात्मा आत्मानम् अपारेऽन्धे तमसि प्रहिणोति।
Verse 29
कदाचिदीश्वरस्य भगवतो विष्णोश्चक्रात्परमाण्वादिद्विपरार्धापवर्गकालोपलक्षणात्परिवर्तितेन वयसा रंहसा हरत आब्रह्मतृणस्तम्बादीनां भूतानामनिमिषतो मिषतां वित्रस्तहृदयस्तमेवेश्वरं कालचक्रनिजायुधं साक्षाद्भगवन्तं यज्ञपुरुषमनादृत्य पाखण्डदेवता: कङ्कगृध्रबकवटप्राया आर्यसमयपरिहृता: साङ्केत्येनाभिधत्ते ॥ २९ ॥
कदाचिद् भगवतो विष्णोः चक्रं हरिचक्रं कालचक्ररूपं परमार्ण्वादि-द्विपरार्धापवर्गकालपर्यन्तं सर्वक्रियानियन्तृ, आब्रह्मतृणस्तम्बपर्यन्तं भूतानां आयूंषि हरद् निरन्तरं परिवर्तते। तस्य भयात् मरणसन्निकर्षे जीवः तमेव कालचक्रनिजायुधं यज्ञपुरुषं साक्षाद्भगवन्तं नादृत्य, पाखण्डदेवताः साङ्केत्येनाभिधत्ते; ता कङ्कगृध्रबकवटप्रायाः, आर्यसमयपरिहृताः, मृत्युग्रासात् त्रातुं न शक्नुवन्ति।
Verse 30
यदा पाखण्डिभिरात्मवञ्चितैस्तैरुरु वञ्चितो ब्रह्मकुलं समावसंस्तेषां शीलमुपनयनादिश्रौतस्मार्तकर्मानुष्ठानेन भगवतो यज्ञपुरुषस्याराधनमेव तदरोचयन् शूद्रकुलं भजते निगमाचारेऽशुद्धितो यस्य मिथुनीभाव: कुटुम्बभरणं यथा वानरजाते: ॥ ३० ॥
यदा पाखण्डिभिरात्मवञ्चितैः तैरुरु वञ्चितो जीवः कदाचिद् ब्रह्मकुलं समावसन्, उपनयनादि-श्रौतस्मार्तकर्मानुष्ठानेन भगवतो यज्ञपुरुषस्य आराधनमेव रोचयन् तेषां शीलं गृह्णाति। किन्तु तेषु स्थातुमशक्तः पुनः पतित्वा, निगमाचार-अशुद्धितः शूद्रकुलं भजते, यस्य मिथुनीभावः कुटुम्बभरणं च वानरजातेरिव प्रबलम्।
Verse 31
तत्रापि निरवरोध: स्वैरेण विहरन्नतिकृपणबुद्धिरन्योन्यमुखनिरीक्षणादिना ग्राम्यकर्मणैव विस्मृतकालावधि: ॥ ३१ ॥
तत्रापि निरवरोधः स्वैरेण विहरन् अतिकृपणबुद्धिः अन्योन्यमुखनिरीक्षणादिना ग्राम्यकर्मणैव विस्मृतकालावधिः।
Verse 32
क्वचिद् द्रुमवदैहिकार्थेषु गृहेषु रंस्यन् यथा वानर: सुतदारवत्सलो व्यवायक्षण: ॥ ३२ ॥
क्वचिद् द्रुमवद् देहिकार्थेषु गृहेषु रंस्यन् यथा वानरः, सुतदारवत्सलो व्यवायक्षणः; एवं बद्धजीवो देहाद् देहं प्लवते, क्षणिककामसुखेन मोहितः कुटुम्बकारागारे बद्धो भौतिकपाशान् नातिवर्तते।
Verse 33
एवमध्वन्यवरुन्धानो मृत्युगजभयात्तमसि गिरिकन्दरप्राये ॥ ३३ ॥
एवं संसारे बद्धजीवः भगवत्सम्बन्धं विस्मृत्य कृष्णचेतनां नाद्रियते; तदा नानाविधदुष्कृतपापेषु प्रवर्तते। ततः त्रिविधतापैः पीड्यमानो मृत्युगजभयात् गिरिकन्दरवत् तमसि पतति॥
Verse 34
क्वचिच्छीतवाताद्यनेकदैविकभौतिकात्मीयानां दु:खानां प्रतिनिवारणेऽकल्पो दुरन्तविषयविषण्ण आस्ते ॥ ३४ ॥
क्वचित् शीतवातादिभिरनेकैर्दैविकभौतिकात्मीयदुःखैः पीड्यते। तेषां प्रतिनिवारणेऽकल्पो दुरन्तविषयलालसया विषण्णो दुःस्थितिमेव उपविशति॥
Verse 35
क्वचिन्मिथो व्यवहरन् यत्किञ्चिद्धनमुपयाति वित्तशाठ्येन ॥ ३५ ॥
क्वचिन्मिथो व्यवहरन् किञ्चिद्धनमुपयाति; परं वित्तशाठ्येन कालान्तरे वैरं जायते। अल्पलाभेऽपि सख्यं नश्यति, शत्रुत्वमेव भवति॥
Verse 36
क्वचित्क्षीणधन: शय्यासनाशनाद्युपभोगविहीनो यावदप्रतिलब्धमनोरथोपगतादानेऽवसितमतिस्ततस्ततोऽवमानादीनि जनादभिलभते ॥ ३६ ॥
क्वचित् क्षीणधनः शय्यासनाशनाद्युपभोगविहीनो भवति। यावद् अप्रतिलब्धमनोरथः, तदा न्यायेनोपायान् अलभमानोऽन्यधनापहरणेऽवसितमतिः। इच्छितालाभे जनादवमानादीनि प्राप्य विषण्णो भवति॥
Verse 37
एवं वित्तव्यतिषङ्गविवृद्धवैरानुबन्धोऽपि पूर्ववासनया मिथ उद्वहत्यथापवहति ॥ ३७ ॥
एवं वित्तव्यतिषङ्गेन विवृद्धवैरानुबन्धोऽपि पूर्ववासनया मिथः पुनरुद्वहति; अथ कालान्तरे पुनरेव अपवहति, विच्छेदं गच्छति॥
Verse 38
एतस्मिन् संसाराध्वनि नानाक्लेशोपसर्गबाधित आपन्नविपन्नो यत्र यस्तमु ह वावेतरस्तत्र विसृज्य जातं जातमुपादाय शोचन्मुह्यन् बिभ्यद्विवदन् क्रदन् संहृष्यन्गायन्नह्यमान: साधुवर्जितो नैवावर्ततेऽद्यापि यत आरब्ध एष नरलोकसार्थो यमध्वन: पारमुपदिशन्ति ॥ ३८ ॥
एष संसाराध्वा नानाक्लेशोपसर्गैर्बाधितः; जीवः कदाचिद् लाभं कदाचिद् हानिं प्राप्य, पितृवियोगादि-दुःखेन शोकमोहभयक्रन्दनहर्षगीतादिभिः बद्धो जातं जातं परित्यज्य अन्येषु आसज्यते। एवं अनादितः भगवत्-वियोगं विस्मृत्य यमध्वनः सदृशे दुर्गमे मार्गे न सुखी भवति। आत्मविदः तु भगवतः शरणं गत्वा भक्तिमार्गेणैव एतस्मात् बन्धनात् तरन्ति; भक्ति-विना न मोक्षः, न च संसारजीवने सुखम्—कृष्णचेतना एव आश्रयः।
Verse 39
यदिदं योगानुशासनं न वा एतदवरुन्धते यन्न्यस्तदण्डा मुनय उपशमशीला उपरतात्मान: समवगच्छन्ति ॥ ३९ ॥
एतद् योगानुशासनं तैरेव सुलभं यैः न्यस्तदण्डाः सर्वभूतसुहृदः उपशमशीलाः उपरतात्मानः; ते शान्तचित्ताः सुलभं मोक्षमार्गं भगवत्पदम् अवगच्छन्ति। दुःखमयेषु विषयेषु आसक्तो दुर्भाग्यः तु तेषां सङ्गं न लभते।
Verse 40
यदपि दिगिभजयिनो यज्विनो ये वै राजर्षय: किं तु परं मृधे शयीरन्नस्यामेव ममेयमिति कृतवैरानुबन्धायां विसृज्य स्वयमुपसंहृता: ॥ ४० ॥
ये दिग्विजयिनो यज्विनो राजर्षयः, तेऽपि परं भगवतः प्रेमसेवां न लेभिरे; यतो ‘अहमेव देहः, इदं मम’ इति मिथ्याभिमानं जेतुं नाशक्नुवन्, वैरानुबन्धं कृत्वा मृधे शयीरन्, स्वयमेव नष्टाः।
Verse 41
कर्मवल्लीमवलम्ब्य तत आपद: कथञ्चिन्नरकाद्विमुक्त: पुनरप्येवं संसाराध्वनि वर्तमानो नरलोकसार्थमुपयाति एवमुपरि गतोऽपि ॥ ४१ ॥
कर्मवल्लीम् अवलम्ब्य जीवः पुण्यैः कथञ्चिन्नरकाद्विमुक्तः स्वर्गादिषु उन्नीयते; किन्तु तत्र स्थातुं न शक्नोति। पुण्यफलक्षये पुनरधः पतन्, एवं संसाराध्वनि नित्यं ऊर्ध्वं गच्छति अधश्चैव।
Verse 42
तस्येदमुपगायन्ति— आर्षभस्येह राजर्षेर्मनसापि महात्मन: । नानुवर्त्मार्हति नृपो मक्षिकेव गरुत्मत: ॥ ४२ ॥
आर्षभस्य जडभरतस्योपदेशं संक्षिप्य शुकदेव उवाच—हे राजर्षे परीक्षित, अस्य महात्मनः पन्थाः गरुत्मतः पन्था इव; नृपाः तु मक्षिकावत्। मक्षिका गरुत्मतः पन्थानं नानुवर्तते; तथा जयिनोऽपि नृपाः अद्यापि भक्तिसेवामार्गं नानुवर्तितुं शक्ताः, मनसापि न।
Verse 43
यो दुस्त्यजान्दारसुतान् सुहृद्राज्यं हृदिस्पृश: । जहौ युवैव मलवदुत्तमश्लोकलालस: ॥ ४३ ॥
यौवने एव महाभारतः उत्तमश्लोकसेवायां लालयमानः दुस्त्यजान् दारसुतसुहृद्राज्यादीन् सर्वान् मलवत् परित्यज्य जहौ।
Verse 44
यो दुस्त्यजान् क्षितिसुतस्वजनार्थदारान्प्रार्थ्यां श्रियं सुरवरै: सदयावलोकाम् । नैच्छन्नृपस्तदुचितं महतां मधुद्विट-सेवानुरक्तमनसामभवोऽपि फल्गु: ॥ ४४ ॥
क्षितिसुतस्वजनार्थदारान् तथा सुरवरैरपि स्पृह्यां श्रियं सदयावलोकां च प्रार्थ्यां नृपो नैच्छत्; मधुद्विट्सेवायामनुरक्तमनसां महतामपि भवोऽपि फल्गुरेव।
Verse 45
यज्ञाय धर्मपतये विधिनैपुणाययोगाय साङ्ख्यशिरसे प्रकृतीश्वराय । नारायणाय हरये नम इत्युदारंहास्यन्मृगत्वमपि य: समुदाजहार ॥ ४५ ॥
मृगदेहेऽपि स भगवान् न विस्मृतवान्; देहत्यागकाले ‘यज्ञाय धर्मपतये विधिनैपुणाय योगाय साङ्ख्यशिरसे प्रकृतीश्वराय नारायणाय हरये नमः’ इति उदारं उच्चैर्जगाद, ततः देहं त्यक्तवान्।
Verse 46
य इदं भागवतसभाजितावदातगुणकर्मणो राजर्षेर्भरतस्यानुचरितं स्वस्त्ययनमायुष्यं धन्यं यशस्यं स्वर्ग्यापवर्ग्यं वानुशृणोत्याख्यास्यत्यभिनन्दति च सर्वा एवाशिष आत्मन आशास्ते न काञ्चन परत इति ॥ ४६ ॥
य इदं राजर्षेर्भरतस्यानुचरितं भागवतसभाजितावदातगुणकर्मणः स्वस्त्ययनमायुष्यं धन्यं यशस्यं स्वर्ग्यापवर्ग्यं च श्रद्धया शृणोति कीर्तयति वा, स सर्वा एवाशिष आत्मन आशास्ते; नान्यतः किञ्चिद् याचते।
Frequently Asked Questions
It is an allegorical model of saṁsāra where the conditioned soul, driven by greed and bodily identification, enters for profit and becomes lost under māyā. The ‘forest’ represents unpredictable dangers—sense agitation, social entanglement, fear, punishment, and time—showing how karma and guṇa keep the jīva wandering through repeated bodies until he takes shelter of devotees and bhakti.
Because indriyas divert resources meant for dharma and spiritual progress into unnecessary consumption—seeing, tasting, touching, hearing, and desiring—thereby ‘stealing’ one’s wealth, time, and clarity. The teaching highlights that without regulation and higher taste (bhakti-rasa), the senses naturally extract tribute from the jīva.
Hari-cakra is the Lord’s disc identified here with kāla, the inexorable wheel of time. It governs change from atom to Brahmā’s lifespan and ‘spends’ the lives of all beings. The chapter stresses that death cannot be avoided by man-made gods; only surrender to the Supreme Lord, the master of time, is meaningful.
Household life is depicted as a potent arena of karma where desire-seeds regenerate unless burned by detachment and devotion. The text does not deny gṛhastha duties, but warns that attachment to wealth, sex, and possessiveness turns family life into wildfire—lamentation, conflict, and bondage—unless centered on service to Viṣṇu and guided by sādhu-saṅga.
Because such paths lack śāstric grounding and do not lead to surrender to the Supreme Personality of Godhead. They cannot protect one from the fundamental problem—kāla (death/time)—and instead intensify delusion, keeping the jīva within the forest rather than guiding him to authentic bhakti and Vedic discipline.
Bharata’s life proves that attraction to Kṛṣṇa’s qualities enables true renunciation, and that remembrance of the Lord is decisive even across births. Hearing and chanting about Bharata is presented as spiritually potent (śravaṇa-kīrtana), capable of granting both worldly uplift and ultimate liberation, with bhakti as the highest result.