Adhyaya 13
The Forest of Material Existence: Jaḍa Bharata Instructs King Rahūgaṇa
अस्मिन् अध्याये जडभरतः राहूगणं प्रति उपदेशं प्रवर्तयन् दीर्घं दृष्टान्तं निरूपयति—बद्धजीवः लाभार्थी वणिक् इव संसाररूपे घोर-अरण्ये प्रविश्य इन्द्रियचौरैः लुण्ठ्यते, सुखमृगतृष्णया च मोहितः भवति। सः कुटुम्बासक्तिः, कामः, वैरभावः, राजकर-हानिः, क्षुत्-रोगौ, कुगुरवः, शीतोष्ण-वृष्ट्यादि-दैवविपर्यासाः इत्यादीन् पुनःपुनः आपदः गणयति, तथा गुणैः प्रेरितः जीवः शुभाशुभमिश्रकर्मफलचक्रे भ्रमतीति दर्शयति। अन्ते साक्षात् उपदिशति—हिंसकं प्रभुत्वं विषयासक्तिं च त्यक्त्वा भक्तिसेवया तीक्ष्णीकृतं ज्ञानखड्गं गृहित्वा मायाग्रन्थिं छित्त्वा अज्ञानसागरं तर। राहूगणः पश्चात्तापं कृत्वा साधुसङ्गं स्तौति; शुकदेवः वदति यत् जडभरतः अपमानं क्षमित्वा पुनः परिभ्रमति, राहूगणश्च आत्मस्वरूपे प्रबुद्धः भवति। अन्ते परीक्शितः आगामिनि भागे दृष्टान्तवर्जितं स्पष्टं व्याख्यानं याचते।
Shlokas
Verse 1
ब्राह्मण उवाच दुरत्ययेऽध्वन्यजया निवेशितो रजस्तम:सत्त्वविभक्तकर्मदृक् । स एष सार्थोऽर्थपर: परिभ्रमन् भवाटवीं याति न शर्म विन्दति ॥ १ ॥
ब्राह्मण उवाच—हे राजन् राहूगण, जीवो दुरत्ययेऽध्वनि अजया निवेशितः त्रिगुणविभक्तकर्मदृक्। शुभाशुभमिश्रफलदर्शी स धर्मार्थकाममोक्षाभिमानैः सार्थ इव भवाटवीं परिभ्रमन् न शर्म विन्दति॥
Verse 2
यस्यामिमे षण्नरदेव दस्यव: सार्थं विलुम्पन्ति कुनायकं बलात् । गोमायवो यत्र हरन्ति सार्थिकं प्रमत्तमाविश्य यथोरणं वृका: ॥ २ ॥
यस्यां भवाटव्यां, हे नरदेव, षड् दस्यवो बलवन्तः सार्थं कुनायकं बलात् विलुम्पन्ति। गोमायवो यत्र प्रमत्तं सार्थिकं हृदि आविश्य हरन्ति, यथोरणं वृकाः॥
Verse 3
प्रभूतवीरुत्तृणगुल्मगह्वरे कठोरदंशैर्मशकैरुपद्रुत: । क्वचित्तु गन्धर्वपुरं प्रपश्यति क्वचित्क्वचिच्चाशुरयोल्मुकग्रहम् ॥ ३ ॥
प्रभूतवीरुत्तृणगुल्मगह्वरे कठोरदंशैर्मशकैः स उपद्रुतः। क्वचित्तु गन्धर्वपुरं प्रपश्यति, क्वचित्क्वचिच्चाशुरयोल्मुकग्रहम्॥
Verse 4
निवासतोयद्रविणात्मबुद्धि- स्ततस्ततो धावति भो अटव्याम् । क्वचिच्च वात्योत्थितपांसुधूम्रा दिशो न जानाति रजस्वलाक्ष: ॥ ४ ॥
हे राजन्, संसाराटव्यां गृह-द्रव्य-स्वजनादिषु आत्मबुद्ध्या मोहितो वणिक् ततस्ततो धावति सिद्ध्यर्थम्। कदाचित् वात्योत्थितपांसुधूम्रैः रजस्वलाक्षः दिशो न जानाति, कामेन भार्यालावण्ये विशेषतः रजःकाले आकृष्टः।
Verse 5
अदृश्यझिल्लीस्वनकर्णशूल उलूकवाग्भिर्व्यथितान्तरात्मा । अपुण्यवृक्षान् श्रयते क्षुधार्दितो मरीचितोयान्यभिधावति क्वचित् ॥ ५ ॥
अदृश्यझिल्लीस्वनैः कर्णशूलं प्राप्य, उलूकवाग्भिरिव शत्रुवचनैः व्यथितान्तरात्मा सन्, क्षुधार्दितः अपुण्यवृक्षान् निष्फलान् श्रयते। क्वचित् मरीचितोयानि जलानीवाभिधावति, मोहात् परिधावति।
Verse 6
क्वचिद्वितोया: सरितोऽभियाति परस्परं चालषते निरन्ध: । आसाद्य दावं क्वचिदग्नितप्तो निर्विद्यते क्व च यक्षैर्हृतासु: ॥ ६ ॥
क्वचित् वितोयाः सरितः प्रविश्य, क्वचित् धान्याभावात् निरन्धः परस्परं याचते। क्वचिद् दाववद् गृहजीवनाग्निना तप्तः क्लिश्यते। क्व च राजभिः करभारनिमित्तं प्रियप्राणसमं धनं हृतं दृष्ट्वा निर्विद्यते।
Verse 7
शूरैर्हृतस्व: क्व च निर्विण्णचेता: शोचन् विमुह्यन्नुपयाति कश्मलम् । क्वचिच्च गन्धर्वपुरं प्रविष्ट: प्रमोदते निर्वृतवन्मुहूर्तम् ॥ ७ ॥
क्वचिद् शूरैर्हृतस्वः सर्वस्वनाशात् निर्विण्णचेता शोचन् विमुह्यन् कश्मलम् उपयाति। क्वचिच्च गन्धर्वपुरं प्रविष्ट इव, महतीं पुरीं कल्पयित्वा स्वजनैर्धनैश्च सह सुखं मे स्यादिति प्रमोदते; किन्तु सा निर्वृतिः मुहूर्तमात्रा।
Verse 8
चलन् क्वचित्कण्टकशर्कराङ्घ्रि- र्नगारुरुक्षुर्विमना इवास्ते । पदे पदेऽभ्यन्तरवह्निनार्दित: कौटुम्बिक: क्रुध्यति वै जनाय ॥ ८ ॥
क्वचित् चलन् कण्टकशर्कराभ्यां विद्धपादः, नगारुरुक्षुः पादरक्षाभावात् विमनाः इव तिष्ठति। पदे पदेऽभ्यन्तरवह्निना—क्षुधादिना—आर्दितः कुटुम्बासक्तः कौटुम्बिकः स्वजनाय क्रुध्यति।
Verse 9
क्वचिन्निगीर्णोऽजगराहिना जनो नावैति किञ्चिद्विपिनेऽपविद्ध: । दष्ट: स्म शेते क्व च दन्दशूकै- रन्धोऽन्धकूपे पतितस्तमिस्रे ॥ ९ ॥
संसारविपिने कश्चिज्जनोऽजगराहिना निगीर्णो वा पीडितो भवति; तदा स मृतवत् चेतनाज्ञानविहीनः शयीत। कदाचित् दन्दशूकैर्विषधरैर्दष्टः, स्वचेतनान्धः स तमिस्रान्धकूपे नरकजीवने पतति, उद्धाराशावर्जितः।
Verse 10
कर्हि स्म चित्क्षुद्ररसान् विचिन्वं- स्तन्मक्षिकाभिर्व्यथितो विमान: । तत्रातिकृच्छ्रात्प्रतिलब्धमानो बलाद्विलुम्पन्त्यथ तं ततोऽन्ये ॥ १० ॥
कदाचित् क्षुद्ररसान् कामसुखान् विचिन्वन् दुष्टस्त्रीषु धावन् तन्मक्षिकाभिर्व्यथित इव बिभत्सैः स्वजनैर्निन्दितो दण्डितश्च भवति। कदाचित् बहुधनव्ययेनापि परां स्त्रीं प्राप्य, तां विषयवस्तुं परो व्यभिचारी बलादपहरति।
Verse 11
क्वचिच्च शीतातपवातवर्ष- प्रतिक्रियां कर्तुमनीश आस्ते । क्वचिन्मिथो विपणन् यच्च किञ्चिद् विद्वेषमृच्छत्युत वित्तशाठ्यात् ॥ ११ ॥
कदाचित् शीतातपवातवर्षादिदुःखानां प्रतिक्रियां कर्तुमनीशः सन् जीवोऽतिदुःखी भवति। कदाचित् मिथो विपणन् यत्किञ्चिद् व्यवहारं कुर्वन् परस्परं वञ्चितो भवति; एवं वित्तशाठ्यात् परस्परं विद्वेषं प्राप्नुवन्ति।
Verse 12
क्वचित्क्वचित्क्षीणधनस्तु तस्मिन् शय्यासनस्थानविहारहीन: । याचन् परादप्रतिलब्धकाम: पारक्यदृष्टिर्लभतेऽवमानम् ॥ १२ ॥
क्वचित् क्वचित् क्षीणधनो जनः तस्मिन्नध्वनि शय्यासनस्थानविहारहीनः सन् परान् याचते; याचनया कामान् न लभमानः परक्यं धनं ऋणं वा चौर्यं वा कर्तुमिच्छति। एवं पारक्यदृष्टिः सन् समाजेऽवमानं लभते।
Verse 13
अन्योन्यवित्तव्यतिषङ्गवृद्ध- वैरानुबन्धो विवहन्मिथश्च । अध्वन्यमुष्मिन्नुरुकृच्छ्रवित्त- बाधोपसर्गैर्विहरन् विपन्न: ॥ १३ ॥
अन्योन्यवित्तव्यतिषङ्गवृद्ध्या वैरानुबन्धो भवति; दम्पती च मिथो विवहन्तौ संसाराध्वनि सम्बन्धरक्षणाय महाकृच्छ्रेण कर्म कुर्वतः। कदाचित् धनदौर्बल्यात् रोगोपसर्गाद्वा लज्जां प्राप्य प्रायो म्रियेतामिव विपन्नौ भवतः।
Verse 14
तांस्तान् विपन्नान् स हि तत्र तत्र विहाय जातं परिगृह्य सार्थ: । आवर्ततेऽद्यापि न कश्चिदत्र वीराध्वन: पारमुपैति योगम् ॥ १४ ॥
हे राजन्, सः सार्थः तत्र तत्र विपन्नान् तान् तान् विहाय, जातं परिगृह्य, भौतिकजीवनस्य वीराध्वनि भ्रमति; अद्यापि अत्र कश्चित् न योगं, तस्य अध्वनः पारम्, उपैति।
Verse 15
मनस्विनो निर्जितदिग्गजेन्द्रा ममेति सर्वे भुवि बद्धवैरा: । मृधे शयीरन्न तु तद्व्रजन्ति यन्न्यस्तदण्डो गतवैरोऽभियाति ॥ १५ ॥
मनस्विनः निर्जितदिग्गजेन्द्राः सर्वे ‘मम’ इति भुवि बद्धवैराḥ; मृधे शयीरन्, न तु तद्व्रजन्ति यत् न्यस्तदण्डो गतवैरोऽभियाति।
Verse 16
प्रसज्जति क्वापि लताभुजाश्रय- स्तदाश्रयाव्यक्तपदद्विजस्पृह: । क्वचित्कदाचिद्धरिचक्रतस्त्रसन् सख्यं विधत्ते बककङ्कगृध्रै: ॥ १६ ॥
क्वापि लताभुजाश्रयः प्रसज्जति, तदाश्रयाव्यक्तपदद्विजस्पृहः; क्वचित् कदाचित् हरिचक्रतः त्रसन् बककङ्कगृध्रैः सख्यं विधत्ते।
Verse 17
तैर्वञ्चितो हंसकुलं समाविश- न्नरोचयन् शीलमुपैति वानरान् । तज्जातिरासेन सुनिर्वृतेन्द्रिय: परस्परोद्वीक्षणविस्मृतावधि: ॥ १७ ॥
तैर्वञ्चितः हंसकुलं समाविशन्, नरोचयन् शीलम् उपैति वानरान्; तज्जातिरासेन सुनिर्वृतेन्द्रियः, परस्परोद्वीक्षण-विस्मृतावधिः।
Verse 18
द्रुमेषु रंस्यन् सुतदारवत्सलो व्यवायदीनो विवश: स्वबन्धने । क्वचित्प्रमादाद् गिरिकन्दरे पतन् वल्लीं गृहीत्वा गजभीत आस्थित: ॥ १८ ॥
द्रुमेषु रंस्यन् सुतदारवत्सलः, व्यवायदीनो विवशः स्वबन्धने; क्वचित् प्रमादात् गिरिकन्दरे पतन्, वल्लीं गृहीत्वा गजभीत आस्थितः।
Verse 19
अत: कथञ्चित्स विमुक्त आपद: पुनश्च सार्थं प्रविशत्यरिन्दम । अध्वन्यमुष्मिन्नजया निवेशितो भ्रमञ्जनोऽद्यापि न वेद कश्चन ॥ १९ ॥
अतः कथञ्चित् स विमुक्त आपदः पुनश्च सार्थं प्रविशत्यरिन्दम । अध्वन्यमुष्मिन्नजया निवेशितो भ्रमञ्जनोऽद्यापि न वेद कश्चन ॥
Verse 20
रहूगण त्वमपि ह्यध्वनोऽस्य सन्न्यस्तदण्ड: कृतभूतमैत्र: । असज्जितात्मा हरिसेवया शितं ज्ञानासिमादाय तरातिपारम् ॥ २० ॥
रहूगण त्वमपि ह्यध्वनोऽस्य सन्न्यस्तदण्डः कृतभूतमैत्रः । असज्जितात्मा हरिसेवया शितं ज्ञानासिमादाय तरातिपारम् ॥
Verse 21
राजोवाच अहो नृजन्माखिलजन्मशोभनं किं जन्मभिस्त्वपरैरप्यमुष्मिन् । न यद्धृषीकेशयश:कृतात्मनां महात्मनां व: प्रचुर: समागम: ॥ २१ ॥
राजोवाच अहो नृजन्माखिलजन्मशोभनं किं जन्मभिस्त्वपरैरप्यमुष्मिन् । न यद् धृषीकेशयशःकृतात्मनां महात्मनां वः प्रचुरः समागमः ॥
Verse 22
न ह्यद्भुतं त्वच्चरणाब्जरेणुभि- र्हतांहसो भक्तिरधोक्षजेऽमला । मौहूर्तिकाद्यस्य समागमाच्च मे दुस्तर्कमूलोऽपहतोऽविवेक: ॥ २२ ॥
न ह्यद्भुतं त्वच्चरणाब्जरेणुभिर्हतांहसो भक्तिरधोक्षजेऽमला । मौहूर्तिकाद्यस्य समागमाच्च मे दुस्तर्कमूलोऽपहतोऽविवेकः ॥
Verse 23
नमो महद्भ्योऽस्तु नम: शिशुभ्यो नमो युवभ्यो नम आवटुभ्य: । ये ब्राह्मणा गामवधूतलिङ्गा- श्चरन्ति तेभ्य: शिवमस्तु राज्ञाम् ॥ २३ ॥
नमो महद्भ्योऽस्तु नमः शिशुभ्यो नमो युवभ्यो नम आवटुभ्यः । ये ब्राह्मणा गामवधूतलिङ्गाश्चरन्ति तेभ्यः शिवमस्तु राज्ञाम् ॥
Verse 24
श्रीशुक उवाच इत्येवमुत्तरामात: स वै ब्रह्मर्षिसुत: सिन्धुपतय आत्मसतत्त्वं विगणयत: परानुभाव: परमकारुणिकतयोपदिश्य रहूगणेन सकरुणमभिवन्दित चरण आपूर्णार्णव इव निभृतकरणोर्म्याशयो धरणिमिमां विचचार ॥ २४ ॥
श्रीशुक उवाच—हे राजन्, उत्तरासुत! रहूगणेन पालकीवाहनाय नियोजितो जडभरतः तेन कृतापमानात् मनसि किंचित् असन्तोषतरङ्गान् अनुभूतवान्; तान् तु उपेक्ष्य पुनः आपूर्णार्णव इव शान्तहृदयः अभवत्। स वै परमकारुणिकः वैष्णवः परमहंसः आत्मतत्त्वं रहूगणाय उपदिदेश। रहूगणेन करुणया चरणयोः प्रणम्य क्षमायाचिते स अपमानं विस्मृत्य पूर्ववत् भूमण्डलं विचचार॥
Verse 25
सौवीरपतिरपि सुजनसमवगतपरमात्मसतत्त्व आत्मन्यविद्याध्यारोपितां च देहात्ममतिं विससर्ज । एवं हि नृप भगवदाश्रिताश्रितानुभाव: ॥ २५ ॥
सौवीरपतिरपि जडभरतोपदेशेन सुजनैः समवगतं परमात्मसतत्त्वं सम्यगवबुध्य आत्मन्यविद्याध्यारोपितां देहात्ममतिं पूर्णतया त्यक्तवान्। हे नृप, भगवदाश्रितस्य आश्रितानुभावः एवम्—यः प्रभोः दासस्य दासं शरणं गच्छति स सहजमेव देहाभिमानं परित्यज्य कीर्तिमान् भवति॥
Verse 26
राजोवाच यो ह वा इह बहुविदा महाभागवत त्वयाभिहित: परोक्षेण वचसा जीवलोकभवाध्वा स ह्यार्यमनीषया कल्पितविषयो नाञ्जसाव्युत्पन्नलोकसमधिगम: । अथ तदेवैतद्दुरवगमं समवेतानुकल्पेन निर्दिश्यतामिति ॥ २६ ॥
राजोवाच—हे महाभागवत, त्वया परोक्षेण वचसा जीवलोकस्य भवाध्वा बहुविधः सम्यगुक्तः। तत्र देहात्ममानिनः इन्द्रियाणि दस्यव इव, भार्या-पुत्रादयश्च शृगालादिवत् इति आर्यबुद्ध्या कल्पितार्थोऽयं दृष्टः; किन्तु मन्दबुद्धीनां नाञ्जसा तस्यार्थोऽवगम्यते, रूपकस्य दुरवगमत्वात्। अतः समवेतानुकल्पेन तदेव प्रत्यक्षार्थतो निर्दिश्यतामिति॥
Frequently Asked Questions
The allegory diagnoses the jīva’s predicament: pursuing gain and security in saṁsāra is like entering a forest where one is disoriented, repeatedly threatened, and robbed. It reframes ordinary goals—wealth, status, family-centered enjoyment, and even impersonal liberation—as forest-mirages when sought under the guṇas. Its śāstric function is viveka (discrimination): to make the listener perceive patterns of bondage (saṅga, indriya-viṣaya, ahaṅkāra) and thereby turn toward the reliable exit—bhakti supported by sādhu-saṅga and realized instruction.
In traditional Vaiṣṇava exegesis, “plunderers” denotes the internal forces that steal one’s spiritual wealth—commonly read as the senses (and/or the sense-impulses such as kāma, krodha, lobha, moha, mada, mātsarya) that divert attention from the self and the Lord. The chapter’s own interpretive cue (reinforced by Parīkṣit’s summary) is that the senses in bodily consciousness behave like rogues in the forest, stripping the jīva of discernment, peace, and accumulated merit by pushing him into repeated, reactive pursuits.